भीमदशक — समास 10: निस्पृहवर्तणुक

मूर्ख येकदेसी होतो । चतुर सर्वत्र पाहातो । जैसा बहुधा होऊन भोगितो । नाना सुखें ॥ १ ॥

मूर्ख माणूसआकुंचित दृष्टीनें जीवनाकडे पाहातो. चतुर माणुस सर्वांगीण दृष्टीनें विश्र्वाकडे बघतो. अंतरात्मा ज्याप्रमाणें अनेक जीवांमधें व्यापून निरनिराळी सुखें भोगतो, तसाच चतुर माणूस अनेकांच्या जीवनांत समरस होतो.

When that antar-atma is limited and one-sided then it is a fool and when that antar- atma is wise then He understands this `all'. If that antar-atma becomes the `many' thoughts then, He enjoys only the `many' pleasures.

तोचि अंतरात्मा महंत । तो कां होईल संकोचित । प्रशस्त जाणता समस्त । विख्यात योगी ॥ २ ॥

अंतरात्मा हाच महंत आहे. तो कधीं आकुंचित होणार नाहीं. तो अति विशाल, महान आहे. तो सर्व जाणणारा आहे. तोच विख्यात योगी आहे.

And if that antaratma becomes a mahanta then, how can it be confined? For He is the yogi, the pervading omnipresent Knower of this whole creation.

कर्ता भोक्ता तत्वता । भूमंडळीं सर्व सत्ता । त्यावेगळा त्यास ज्ञाता । पाहेसा कवणु ॥ ३ ॥

जगामध्यें खरा कर्ता व भोक्ता अंतरात्माच आहे. सर्व जगावर त्याची सत्ता चालते. तो स्वतः स्वतःला जाणू शकतो. दुसरा कोणी त्यास जाणु शकत नाही.

He is truly the only doer and enjoyer. For He knows this power of the `all' that is existing within this world (but we think "We do"). But other than another Knower who can understand Him? (siddharameshwar maharaj- know shiva by being shiva)

ऐसें महंतें असावें । सर्व सार शोधून घ्यावें । पाहों जातों न संपडावें । येकायेकी ॥ ४ ॥

महंतानी या अंतरात्म्यासारखें बनले पाहिजे. सर्व सार तेवढें त्यानें शोधून घ्यावें.कोणी पहायला आल्यास त्यानें सहज सांपडू नये.

One should be like that mahanta. One should search this `all' and take out that essence. But if you try to see Him then, that still One within this moving `all' will not be found (maharaj- as long as you remain, He cannot come in).

कीर्तिरुपें उदंड ख्यात । जाणती लाहान थोर समस्त । वेश पाहातां शाश्र्वत । येकहि नाहीं ॥ ५ ॥

महंताची कीर्ति सगळीकडे पसरलेली असल्यानें सगळ्या लहान थोर माणसांना त्याची माहिती असते. पण तो कायम एक वेष घालून फिरत नाही.

Due to this pervasive form, that imperceptible paramatma has become apparent. He is that brahman who knows the jiva and all these things of the world. But when you see only His outer garb (ie. this `all' and the jiva), then the still One cannot be found.

प्रगट कीर्ति ते ढळेना । बहुत जनास कळेना । पाहों जातां आढळेना । काये कैसें ॥ ६ ॥

त्याची कीर्ति कधीं कमी होत नाही. पण पुष्कळ लोकांना त्याची माहिती नसते. त्याला शोधायला गेल्यास तो कसा व काय आहे हे ठाऊक नसल्यानें तो सांपडत नाहीं.

His pervasiveness is evident but He never moves. He knows this `all' but He does not know this worldly existence. If you try to see Him then, what will you not meet (you will see so `many' things)? (maharaj if you try to see Him, you will see something else)

वेषभूशण तें दूषण । कीर्तिभूषण तें भूषण । चाळणेविण येक क्षण । जाऊंच नेदी ॥ ७ ॥

वेष हें कांही माणसाचे खरें भूषण नाही. कीर्ति हे त्याचे खरें भूषण आहे. आपल्या समोरील समस्यांवर त्याचें अखंड मनन चालूं असते.

For He has no care for fine clothes and ornaments. `All'-pervasiveness is His adornment. He never allows this endless moment to pass by without His activity (He is ever-present and ever moving).

त्यागी वोळखीचे जन । सर्वकाळ नित्य नूतन । लोक शोधून पाहाती मन । परी इच्छा दिसेना ॥ ८ ॥

खरा महंत आपली ओळखीची माणसें सोडतो व नवनविन माणसें आपलीशी करुन घेतो. लोक अनेक प्रकारें त्याचें अंतरंग शोधू पाहातात. पण त्यांना त्याच्या अंतर्यामी कोठलीही इच्छा किंवा वासना आढळत नाहीं.

By giving up this recognition of a mundane existence, there is this forever new time of the `all' (no thought of a past or care for a future; just this endless moment). But if the mind only searches through this world, then this `wish' to just be, cannot be seen (as long as the mind remains in conjecture and concepts then, this `wish'/`I am' will never appear).

पुर्तें कोणाकडे पाहेना । पुर्तें कोणासीं बोलेना । पुर्तें येके स्थळी राहेना । उठोन जातो ॥ ९ ॥

मोकळेपणानें तो कोणाकडे पाहात नाही. अघळपघळ तो कोणाशी बोलत नाही. फार काळ एका ठिकाणीं राहात नाही. तो लगेच तेथून निघून जातो.

He is whole and does not see anyone. He is complete and does not `speak' to anyone (ie. He uses His `speech' to be in the world but He does not recognise the individual jiva). He is accomplished and does not remain in one place only, for He got up and left and pervaded everywhere. (He accepts whatever knowledge brings but gives no value to that)

जातें स्थळ तें सांगेना । सांगितलें तेथें तरी जायेना । आपुली स्थिती अनुमाना । येवोंच नेदी ॥ १० ॥

आपण कोठें जाणार हें तो सांगत नाही. सांगितलेंच तर तेथें जाईलच असें नाही. आपण कसें, काय आहोत हे कोणास कळूं देत नाहीं.

That place where He has gone cannot be told. If He says, "I am there" then, He has not been to that place (maharaj- if someone says he has understood, then he has not been to that place...what to understand there?). His undisturbed state allows for no guessing or conjecture.

लोकीं केलें तें चुकावी । लोकीं भाविलें तें उलथवी । लोकीं तर्किलें तें दावी । निर्फळ करुनी ॥ ११ ॥

लोकांनी त्याच्याबद्दल केलेला अंदाज चुकवितो. लोकांनी त्याच्याबद्दल केलेली भावना उलटीपालटी करतो. लोकांनी जो तर्क केलेला असेल तो निर्फळ करतो.

The doings of this world, He avoids; the faiths and affections held for this world, He has turned away from; He shows you that your logic of this world is empty guesswork. (maharaj every mind is a world)

लोकांस पाह्याचा आदर । तेथें याचा अनादर । लोकसर्वकाळ तत्पर । तेथें याची अनिछ्या ॥ १२ ॥

लोकांना जें पहावयाची हौस असते तें महंताला किरकोळ वाटते. लोकांची मनें ज्या गोष्टींमधें रमतात, त्या गोष्टींची त्याला इच्छाही होत नाही.

He looks respectfully towards this `all' but `there', He has no respect for this `all'. He is absorbed in this time of the all' but `there', He has no desire for this `all' (He knows but doesn't take the touch. He uses knowledge but does not care for it).

एवं कल्पितां कल्पेना । ना तर्कितांहि तर्केना । कदापी भावितां भावेना । योगेश्र्वर ॥ १३ ॥

अशा रीतीनें ज्याची स्थिति कल्पनेनें करता येत नाहीं, तर्कानें आकलन होत नाहीं, आणि समजून घ्यावी म्हटलें तर समजत नाहीं, तो खरा योगेश्र्वर महंत होय.

Thus concepts are not conceived and logic has no place. That Lord of yoga never imagines sentiments or feelings.

ऐसें अंतर सांपडेना । शरीर ठाईं पडेना । क्षणयेक विशंभेना । कथाकीर्तन ॥ १४ ॥

या महंताच्या मनांत काय आहे तें कळत नाहीम. शरीरानें तो एके ठिकाणी सांपडत नाहीम. पण एक क्षणभरदेखील तो भगवंताच्या गुणानुवादाला विसंबत नाही. तो भगवंताचें गुणवर्णन अखंड करीत राहतो.

That desireless Lord of yoga does not fall into this inner space of `I am' and if there is this `all' body then, He has not been found. He does not depend upon this pervasive `story', even for a moment.

लोक संकल्प विकल्प करिती । ते अवघेचि निर्फळ होती । जनाची जना लाजवी वृत्ति । तेव्हां योगेश्र्वर ॥ १५ ॥

त्याच्याबद्दल लोक अनेक तर्कवितर्क करतात. पण तो सगळें खोटे ठरवतो. असें झाल्यानें लोकांना आपल्या तर्कवितर्काबद्दल लाज वाटते. असें ज्याच्या बाबतींत घडते तो महंत खरा योगेश्र्वर समजावा.

This world has been made by your own imagination and that Reality has become like these `many' useless and empty things. Only when this knowing vritti is ashamed of staying in this world does this vritti become that Lord of yoga (ie. nivritti).

बहुतीं शोधून पाहिलें । बहुतांच्या मनास आलें । तरी मग जाणावें साधिलें । महत्कृत्य ॥ १६ ॥

महंतानें नव्यानें आरंभलेल्या कार्याबद्दल प्रथम लोकांच्या मनांत अश्रद्धा असते. लोक बारकाईनें तपासून पाहातात. पुष्कळ माणसांना तें पटलें, आवडलें कीं, आनेक माणसें त्या कार्यांत भाग घेतात. असें घडून आलें म्हणजें फार मोठें कार्य साधलें असें समजावें.

If the mind searches for that One within this `I am' then, the mind will become this `I am' and afterwards, due to this knowing, that greatest feat will be achieved (knowing is left and there is direct realization; gnyan becomes vignyan).

अखंड येकांत सेवावा । अभ्यासचि करीत जावा । काळ सार्थकचि करावा । जनासहित ॥ १७ ॥

महंतानें अधूनमधून एकांतात जावें. ध्यान धारणा व ग्रंथांचा अभ्यास चालूं ठेवावा. लोकांना मार्गाला लावून त्यांचा व आपला काळ सार्थकीं लावावा.

You should taste that unbroken `aloneness'. You should acquire this skill through practice. In the company of this world, you should understand the real meaning of `time' (this world is your teacher; without understanding the futility of this body con- sciousness, without suffering the pains caused by misunderstanding; one would never seek to find the true meaning of this thing called life or `time').

उत्तम गुण तितुके घ्यावे । घेऊन जनास सिकवावे । उदंड समुदाये करावे । परी गुप्तरुपें ॥ १८ ॥

आपण स्वतः उत्तम गुण घ्यावें आणि लोकांना शिकवावे. मोठे मोठे लोकसमुह बनवावे. पण तें गुप्त असावेत.

Only that superior guna (ie. pure sattwa) should be accepted. Having been accepted, it should be taught to the wandering mind. Afterwards that paramatma can again create by means of this knowledge; but then He will never forget Himself.

अखंड कामाची लगबग । उपासनेस लावावें जन । लोक समजोन मग । आज्ञा इच्छिती ॥ १९ ॥

निरंतर कामें करण्याची, उरकण्याची मोठीं घाई असावी. लोकांना भगवंताच्या उपासनेला लावाण्यांत दिरंगाई करुं नये. म्हणजे लोक गुरु म्हणून मान देतात व आज्ञा पाळण्यास तयार असतात.

When that unbroken Self is the hurriedness of desires, then the mind should establish itself in His worship and then this mind will come to understand that His only command, is this `wish' of `I am' (let whatever is going to come, come without attraction or aversion). (maharaj- the world is my order.... whatever happens is my wish...if someone dies it is my wish, if someone is born, it is my wish)

आधीं कष्ट मग फळ । कष्टचि नाहीं तें निर्फळ । साक्षेपेंविण केवळ । वृथापुष्ट ॥ २० ॥

आधीं कष्ट व मग फळ हा जीवनाचा नियम आहे. कष्ट केलें नाहींत तर फळ मिळणार नाहीं. श्रम केल्यावाचून जो निरुद्योगीपणानें जगतो तो ऐतखाऊ समजावा.

When tremendous effort is made at the source (ie. prakruti/purush) then, there is this fruit of understanding. If this effort is not made then, that Reality becomes a worthless thing. For if there is no steadfast purpose, then that pure knowledge is only your useless pride.

लोक बहुत शोधावें । त्यांचे अधिकार जाणावे । जाणजाणोन धरावे । जवळ दुरी ॥ २१ ॥

पुष्कळ लोकांचे सूक्ष्म निरिक्षण करावें. त्यांची पात्रता, लायकी ओळखावी व मग त्याच्या त्याच्या लायकीप्रमाणें त्याला जवळ करावें किंवा दूर सारावें.

This world of the `all' should be searched through and the power of that paramatma should be known. By continuous knowing, That nearest in the furthest should be es- tablished (that atma within this body consciousness).

अधिकारपरत्वें कार्य होतें । अधिकार नस्तां वेर्थ जातें । जाणोनि शोधावीं चित्तें । नाना प्रकारें ॥ २२ ॥

ज्याची जी योग्यता असते त्याप्रमाणें त्याच्या शक्तीनें त्याच्याकडून कार्य होते. योग्यता व शक्ती नसेल तर कार्य व श्रम वाया जातात. यासाठीं लायकी ठरवण्यास लोकांचे अंतरंग अनेक प्रकारे तपासून बघावें.

By virtue of His power, this action gets made. However without His power, everything is done in vain. Only by forgetting everything can there be constant knowing and your chitta will be purified of the `many' ways and `many' behaviours.

अधिकार पाहोन कार्य सांगणें । साक्षेप पाहोन विश्र्वास धरणें । आपला मगज राखणें । कांहींतरी ॥ २३ ॥

माणसाचा अधिकार बघून त्याला झेपेल असें काम त्यास सांगावें. माणसाची ताकद बघून त्याचा विश्वास धरावा. पण हें करत असतांना आपलें मोठेपण, महत्व टिकवून ठेवावें.

When His power is understood then, every action is His action. When there is steadfast purpose then, true faith is born and one's own essence is always protected within this `thing'.

हें प्रचितीचें बोलिलें । आधीं केलें मग सांगितलें । मानेल तरी पाहिजे घेतलें । कोणीयेकें ॥ २४ ॥

स्वतः अनुभव घेऊन मी हे बोलत आहे. मी हें आधीं केलें व मग जगाला सांगितलें. जर पटलें तर कोणीतरी तसें वागून पाहावें.

Thoughtlessness is within this `speech' and if this `speech' at the source is made then, that thoughtlessness will arise. And if that is cherished then, the *One within this `all' will be accepted. *(The desireless Lord of yoga)

महंतें महंत करावे । युक्तिबुद्धीने भरावे । जाणते करुन विखरावे । नाना देसीं ॥ २५ ॥

महंतानें दुसरें महंत तयार करावेत. त्यांना युक्ति व बुद्धि शिकवावी. त्यांना ज्ञानसंपन्न करुन देशाच्या निरनिराळ्या भागांत लोकसंग्रहार्थ पाठवून द्यावें.

The Saint should make the Saint. The skilful buddhi should be filled with knowing and the `many' places should be thrown away. (The Saint is within every body; therefore become a Saint by being a Saint) .