अध्याय 13: क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

आत्मरूप गणेशु केलिया स्मरण । सकळ विद्यांचे अधिकरण । तेचि वंदू श्रीचरण । श्रीगुरूंचे ॥1॥

ज्या चरणांचे अत्यंत परम आदराने स्मरण केले असता पुरुष संपूर्ण विद्येचे वसतिस्थान होतो, त्याच श्रीगुरूच्या चरणांना आता नमस्कार करू.

I bow before the feet of my revered Guru, by remembering which all the branches of knowledge come to the disciple to reside there.

जयांचेनि आठवे । शब्दसृष्टि आंगवे । सारस्वत आघवे । जिव्हेसि ये ॥2॥

ज्या चरणांचे स्मरण झाले असता इष्ट अर्थ प्रगट करणारे शब्दभांडार स्वाधीन होते आणि वाणीच्या ठिकाणी संपूर्ण रसाळ वत्कृत्व प्रगट होते.

By whose remembrance, the creation of the words is established in ourselves, and all the literature remains on the tip of the tongue.

वक्तृत्वा गोडपणे । अमृताते पारुखे म्हणे । रस होती वोळंगणे । अक्षरांसी ॥3॥

रसाळवत्कृत्वाच्या गोडपणापुढे अमृतही फिके वाटते आणि नवरस अक्षरांना धरूनच राहतात.

By whose remembrance, the oratory defeats the nectar in the quality of sweetness and letters are followed humbly by the ecstacy.

भावाचे अवतरण अवतरविती खूण । हाता चढे संपूर्ण । तत्त्वभेद ॥4॥

आत्मबोधाचे रहस्य प्रगट करणारी खूण ठिकठिकाणी भावार्थाला प्रगट करते आणि त्यामुळे अंतःकरणात आत्मबोध पूर्णपणे यथार्थ अवगत होतो.

The essential meaning normally hidden becomes clear and we have the complete understanding of the main principles of philosophy.

श्रीगुरूंचे पाय । जै हृदय गिंवसूनि ठाय । तै येवढे भाग्य होय । उन्मेखासी ॥5॥

जेव्हा श्रीगुरूचे पाय आपल्या ह्रदयात राहतात, तेव्हाच ज्ञानाचे एवढे सद्भाग्य प्राप्त होते.

When the heart becomes satisfied by the blessing of the feet of the Guru the inspiration becomes thus, very fortunate.

ते नमस्कारूनि आता । जो पितामहाचा पिता । लक्ष्मीयेचा भर्ता । ऐसे म्हणे ॥6॥

म्हणून त्या चरणांना आम्ही आता नमस्कार करतो; जो ब्रह्मदेवाचा पिता व लक्ष्मीचा पती होय तो भगवान श्रीकृष्ण पुढे असे म्हणाला.

After salutation to the Guru's feet as said, I shall now describe what the father of the grandfather Brahma, viz. the husband of Goddess Laxmi said. (thus says Dnyaneshwara)

तरी पार्था परिसिजे । देह हे क्षेत्र म्हणिजे । जो हे जाणे तो बोलिजे । क्षेत्रज्ञु एथे ॥7॥

तरी हे अर्जुना ! ऐक देहाला क्षेत्र म्हणतात व देहाला जो जाणतो त्यालाच येथे क्षेत्रज्ञ म्हटले आहे.

Now, O Partha! Listen. This body is called the field and he who knows this field is calld here as the knower of the field.

तरि क्षेत्रज्ञु जो एथे । तो मीचि जाण निरुते । जो सर्व क्षेत्राते । संगोपोनि असे ॥8॥

शरीरात जो क्षेत्रज्ञ म्हणून येथे सांगितला आहे व जो सर्व सर्व प्राणीमात्रांच्या शरीरात व्यापून आहे, तो खरोखर मीच आहे असे जाण.

And know me clearly to be the "knower" of the field, who am continuously protecting all the fields.

क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञाते । जाणणे जे निरुते । ज्ञान ऐसे तयाते । मानू आम्ही ॥9॥

क्षेत्र म्हणजे काय आणि क्षेत्रज्ञ कोण हे यथार्थ जाणणे यालाच आम्ही ज्ञान म्हणतो.

The quality of knowing both the "object of knowledge" and the "knower himself" very clearly, we will call "the knowledge."

तरि क्षेत्र येणे नावे । शरीर जेणे भावे । म्हणितले ते आघवे । सांगो आता ॥10॥

तर आता हे शरीर ज्या उद्देशाने क्षेत्र या नावाने संबोधिले जाते तो उद्देश आम्ही आता सांगतो.

Now please hear from me. I am going to tell you why this body is called the "field." I will tell you everything.

हे क्षेत्र का म्हणिजे । केसे के हे उपजे । कवण कवणी वाढविजे । विकारा एथ ॥11॥

शरीराला क्षेत्र का म्हणतात ? ते कसे व कशापासून उत्पन्न होते ? कोणकोणत्या कार्यरूपाने त्याची वाढ होते ?

Why is this called the field? How does it come into existence? By what distortions or ailments does it get expanded?

हे औट हात मोटके । की केवढे पा केतुके । बरड की पिके । कोणाचे हे ॥12॥

हे एवढेसे साडे तीन हातच आहे किंवा केवढे मोठे आहे ? व त्याची मर्यादा किती ! ते नापीक आहे किंवा पिकणारे आहे आणि ते कोणाचे आहे ?

Is this field only of the measure of three and a half lengths of the arm or is it quite big and of what shape is this? Is it barren or fertile? Who is its owner?

इत्यादि सर्व । जे जे याचे भाव । ते बोलिजेती सावेव । अवधान देई ॥13॥

इत्यादि जे सर्व भाव असतील ते संपूर्ण सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.

All the information about this field will be talked about, with its related things. Please pay some attention..

पै याची स्थळाकारणे । श्रुति सदा बोबाणे । तर्कु येणेचि ठिकाणे । तोंडाळु केला ॥14॥

उपनिषदांनी आक्रोश करून या क्षेत्रांविषयीच विचार सांगितला आणि याच स्थळाने तर्काला बडबड करायला लावली.

For deciding the nature of this field, Vedas are babbling; and logic has become talkative in order to determine what it is.

चाळिता हेचि बोली । दर्शन शेवटा आली । तेवीचि नाही बुझाविली । अझुनि द्वंदे ॥15॥

या क्षेत्राची चर्चा करण्यातच दर्शनांचा शेवट झाला, तरी त्यांच्यातील परस्पर विरोध नाहीसा झाला नाही.

The six systems of philosophy have reached the limit of their capacity to know this but there is no agreement amongst them even up to now.

शास्त्रांचिये सोयरिके । विचळिजे येणेचि एके । याचेनि एकवंके । जगासि वादु ॥16॥

या एका क्षेत्रामुळेच निर्णयशास्त्रांच्या सोयरीक संबंधात बिघाड उत्पन्न झाला आणि क्षेत्राचे ठिकाणीच एकनिष्ठ झाल्यामुळे जगात वाद माजला.

There is contradiction amongst all the sciences in respect of this, and only about this single problem, there are intellectual quarrels throughtout the world.

तोंडेसी तोंडा न पडे । बोलेसी बोला न घडे । इया युक्ती बडबडे । त्राय जाहली ॥17॥

एकाचे तोंड दुसर्‍याच्या तोंडासमोर होत नाही व एकाचा युक्तिवाद दुसर्‍यास पटत नाही. अशा युक्तिवादामुळे बडबडण्याची सीमा झाली.

No two opinions agree, no two persons come to mutual understanding about it, and due to complexities of arguments all the thought processes have been confused.

नेणो कोणाचे हे स्थळ । परि कैसे अभिलाषाचे बळ । जे घरोगरी कपाळ । पिटवीत असे ॥18॥

हे शरीर कोणाच्या मालकीचे आहे, हे सांगता येत नाही, तरीपण याची आसक्ती इतकी प्रबळ आहे की, घरोघर याच्या करिताच कपाळपिटी होत असते.

Nobody knows who is the owner of this field but the enticement of their ego is so strong that in every house, people get headache while arguing about this subject.

नास्तिका द्यावया तोंड । वेदांचे गाढे बंड । ते देखोनि पाखांड । आनचि वाजे ॥19॥

नास्तिकांच्या कुतर्कांचे खंडन करण्याकरिता त्यांना तोंड देऊन वेदांनी त्यांच्याविरुध्द थोर बंड उभारले, हे पाहून पाखंड्यांनी भलतेच बोलायला सुरुवात केली.

There is a great war-front of arguments in the Vedas to defend themselves from atheists, seeing which the heretics started a ballyhoo of heckling against them.

म्हणे तुम्ही निर्मूळ । लटिके हे वाग्जाळ । ना म्हणसी तरी पोफळ । घातले आहे ॥20॥

(वेद प्रमाण मानणार्‍या अस्तिकाला पाखंडी म्हणतो) तुमचे म्हणणे निराधार व केवळ वायफळ पांडित्य आहे. ” नाही ! आमचे म्हणणेच यथार्थ आहे ” असे म्हणत असाल, तर ही आम्ही प्रतिज्ञेची सुपारी ठेविली आहे – म्हणजे पैेजेने आम्ही आपले म्हणणे सिध्द करून देऊ शकतो.

The heretics say to Vedas- "What you say is in vain. It has no substance. All your talk is a delusive network of words. If you want to counter our statement, we are ready to take an oath!

पाखांडाचिये कडे । नागवी लुंचिती मुंडे । नियोजिली वितंडे । तळासि येती ॥21॥

असे हे, पाखंडाचे डफ वाजवून नागवे राहतात व डोक्याचे केस उपटतात आणि आपले मत प्रतिपादन करण्याकरिता स्विकारलेल्या वितंडवादानेच ते सर्वाच्या खाली येतात म्हणजे आपणच आपली मते निराधार ठरवितात.

Embracing the doctrine of not believing Vedas, some have shaved their heads, but in the confusion of their own arguments they are non-plus.

मृत्युबळाचेनि माजे । हे जाईल वीण काजे । ते देखोनिया व्याजे । निघाले योगी ॥22॥

मृत्यूचे सामर्थ्य अनिवार असल्यामुळे हे क्षेत्र व्यर्थच मृत्यूच्या स्वाधीन होईल, हे जाणून योगी देहाच्या आसक्तीने आयुमर्यादा वाढविण्यास निघाले.

Fearing that death will make this field a useless thing, yogis set about their penance.

मृत्युने आधिधिले । तिही निरंजन सेविले । यमदमांचे केले । मेळावे पुरे ॥23॥

देहांच्या आसक्ती मृत्यूला पाहून घाबरलेले ते एकांतात जाऊन राहिले व त्यांनी नाना प्रकारच्या यमनियमांचे समुदाय आचरणात आणले.

Being half-dead by the consternation about death, the yogis retired to forests far away from people and undertook observance of various kinds of rules of conduct.

येणेचि क्षेत्राभिमाने । राज्य त्यजिले ईशाने । गुंति जाणोनि स्मशाने । वासु केला ॥24॥

या देहाचा अभिमान धरूनच कैलासाचे राज्य करण्यात बंधन आहे, हे जाणून भगवान शंकराने कैलासाचा त्याग केला व स्मशानात वास केला.

In order to fathom the nature of this field, the Lord Shankar left the kingdom of Kailasa and went to live in a cemetary, by seeing entrapments in all other places.

ऐसिया पैजा महेशा । पांघुरणे दाही दिशा । लांचकर म्हणोनि कोळसा । कामु केला ॥25॥

अशा त्याग करण्याच्या या प्रतिज्ञेनेच शंकराला दिशा पांघराव्या लागल्या- म्हणजे दिगंबर होऊन राहावे लागले व कामोत्पादक वनशोभेची लाच देऊ पाहणार्‍या मदनाला जाळून शंकराने त्याचा कोळसा केला.

Deciding to be free of all botherations, he became naked and seeing that cupid is the most deceptive ensnarer, he burned him and turned him to ashes.

पै सत्यलोकनाथा । वदने आली बळार्था । तरी तो सर्वथा । जाणेचिना ॥26॥

बुद्धीचे सामर्थ्य वाढवून क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा विचार करण्याकरिता ब्रह्मदेवाला चार तोंडे प्राप्त झाली, तरी त्याला क्षेत्राचा निर्णय करता आला नाही.

In order to be able to know and speak about the nature of this field, the king of Satyaloka (Brahma, the Creator) has got four mouths but he could not know for sure about this.

एक म्हणती हे स्थळ । जीवाचेचि समूळ । मग प्राण हे कूळ । तयाचै एथ ॥27॥

एक म्हणतात क्षेत्र हे स्थळ जीवाच्याच मालकीचे आहे आणि प्राण हा जीवरूपी मालकाची शेती वाहणारे कूळ आहे.

Some say that Jeeva is the owner of this field, and vital breath, (Prana) is the lessee appointed by him here.

जया प्राणाचा घरी । अंगे राबती भाऊ चारी । आणि मना ऐसा आवरी । कुळवाडीकर ॥28॥

ज्या प्राणाचे, अपान, व्यान, उदान, समान हे चार भाऊ अंगाने घरीच राबतात आणि येथे जीव, या मालकाच्या तर्फे शेतीची देखरेख करून शेती करणारे मन, हे वहिवाटदार आवारी आहे.

In the house of this Prana, there are four brothers, namely Apana, Vyana, Samana and Udana, who are labourers and the mind is the manager to govern them.

तयाते इंद्रियबैलांची पेटी । न म्हणे अवसी पहाटी । विषयक्षेत्री आटी । काढी भली ॥29॥

त्याच्या(मनाचे)जवळ ज्ञानेंद्रियरूप व कर्मेंद्रियरूप बैलाच्या जोड्या असून त्यांच्या सहाय्याने रात्र व दिवस न पाहता शब्दस्पर्शादि विषयरूप शेतात खूप श्रम करतो.

This manager uses the wooden box to move the earth from this field by employing ten bullocks of ten organs and takes work from them day and night.

मग विधीची वाफ चुकवी । आणि अन्यायाचे बीज वाफवी । कुकर्माचा करवी । राबु जरी ॥30॥

शास्त्रोक्तकर्मरूपी बीजाला ऊब न देता निषिध्दकर्मरूपी बीजालाच ऊब देऊन वाढविले व अशा रीतीने इंद्रियाकडून कुकर्म करण्याचे जर श्रम करविले,

That earth, being made up of sense-objects, the humidity of performance of duty is dried up, and missing thus what is the right action, he sows seeds of injustice and puts fertilizer of wrong actions.

तरी तयाचिसारिखे । असंभड पाप पिके । मग जन्मकोटी दुःखे । भोगी जीवु ॥31॥

तर त्या कुकर्मानुसार पापाचेच अपार पीक येऊन कोटीजन्मपर्यंत जीव दुःखच भोगित राहील.

Then the crop of sins is ripe according to the seeds and fertilizers resulting in tremendous suffering to the Jeeva for many births.

नातरी विधीचिये वाफे । सत्क्रिया बीज आरोपे । तरी जन्मशताची मापे । सुखचि मवीजे ॥32॥

किंवा शास्रानुसार आचरणरूपी उचित सत्क्रियारूप बीज पेरले, तर शेकडो जन्माच्या मापाने जीव सुखच मोजित राहील.

If, however, instead of doing this the humidity of right action is kept up and the seeds of good deeds are sown, the Jeeva enjoys happiness for hundreds of births.

तव आणिक म्हणती हे नव्हे । हे जिवाचेचि न म्हणावे । आमुते पुसा आघवे । क्षेत्राचे या ॥33॥

हे ऐकून दुसरे कित्येक म्हणतात, हे तुमचे म्हणणे बरोबर नाही. हे शरीर जीवाच्या मालकीचे आहे, असे म्हणू नका. या क्षेत्राविषयी जे काय विचारायचे आहे ते सर्व आम्हाला विचारा.

Some others say that it is not true that this field is owned by Jeeva. You should ask us all the information about this field.

अहो जीवु एथ उखिता । वस्तीकरु वाटे जाता । आणि प्राणु हा बलौता । म्हणौनि जागे ॥34॥

अहो ! जीव हा वाटेने जात असता या शरीराचे ठिकाणी घटकाभर वस्ती करणारा वाटसरू आहे आणि प्राण हा वतनदार असल्यामुळे क्षेत्रात जागल्याचे काम करतो. (जीव हा मुळात प्रकृतीहून निराळा असा असंग आहे; पण तो अविवेकाने प्रकृतीशी ऐक्य पावून जन्ममरणाच्या वाटेने जाताना क्षेत्राचा आश्रय करतो, हे ” वाटे जाता ” पदाने सुचविले आहे.

Sirs, Jeeva is just a traveller, who comes and stays in this field temporarily and Prana is a paid servant, who remains awake and guards it.

अनादि जे प्रकृती । सांख्य जियेते गाती । क्षेत्र हे वृत्ती । तियेची जाणा ॥35॥

सांख्य जिला प्रकृती म्हणतात ती अनादि असून क्षेत्र हे तिचे राहण्याचे ठिकाण आहे.

The Anadi Prakriti (Beginningless Nature) whom the Sankhyas describe with adoration, is the real user of this field.

आणि इयेतेचि आघवा । आथी घरमेळावा । म्हणौनि ते वाहिवा । घरी वाहे ॥36॥

आणि तिचे काम करण्याचा सर्व मेळावा घरचाच आहे; म्हणून ती घरीच सर्व वाहित करते.

This field is a house and it is her household occupation. Therefore, the house-servants work for her.

वाह्याचिये रहाटी । जे का मुद्दल तिघे इये सृष्टी । ते इयेच्याचि पोटी । जहाले गुण ॥37॥

क्षेत्राची वाही करण्याच्या कामामध्ये मूलभूत जे या सृष्टीत तीन गुण आहेत, ते या प्रकृतीच्या पोटी उत्पन्न झाले आहेत.

The three original workers are the three Gunas (Qualities), who cultivate this field and they are the three sons of this Prakriti.

रजोगुण पेरी । तेतुले सत्त्व सोंकरी । मग एकले तम करी । संवगणी ॥38॥

रजोगुण, कर्मरूपी बीजाची पेरणी करतो, सत्वगुण, जितकी पेरणी झाली तितक्याचे रक्षण करतो आणि मग यथाकाळी तमोगुण हा त्याची कापणी करतो. (प्रकृती ही आपल्या सत्व, रज, तम या तीन गुणांच्या द्वारा क्षेत्राची उत्पत्ती, स्थिती, लय करते, असा अर्थ)

The Rajas quality sows the seeds, the Sattwa maintains the crop and the Tamas quality collects the grain and finishes the job.

रचूनि महत्तत्त्वाचे खळे । मळी एके काळुगेनि पोळे । तेथ अव्यक्ताची मिळे । सांज भली ॥39॥

पुढे त्यापासून महत् तत्वाचे म्हणजे समष्टिबुध्दीचे खळे निर्माण होते आणि काळरूपी एकट्या बैलाने त्याची मळणी केली जाते. हे करीत असताना शेवटी अव्यक्तरूपी संध्याकाळ होते. (ज्याप्रमाणे खळ्यात धान्य एकत्र करून व त्याची मळणी करून धान्य व भूस निराळे केले जातात, त्याप्रमाणे बुद्धीच्या सहाय्याने बरे-वाईट, पुण्य-पाप अशी कर्माची विभागणी करून त्यांचे सृष्टीत कालांतराने सुखदुःखरूप फळ, प्रकृती पुरुषाला प्राप्त करून देते, असे होत होत शेवटी सर्व सृष्टी अव्यक्त प्रकृतीत लीन होते. या सांख्यमतांत पुरुष चेतन व असंग आहे. तो कर्म करीत नाही ! पण त्याच्या सान्निध्याने प्रकृतीकर्म करते व त्याच्या ठिकाणी अविवेक आहे, तोपर्यंत क्षेत्रान्तर्गतसुखदुःखाचा संबंध व विवेक झाल्यानंतर सुखाचा संबंध मानला असल्यामुळे त्याच्या(पुरुषाच्या) असंगत्वाला बाधा येते; म्हणून वेदान्त दृष्टीने पाहता, या मतातही क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा निवाडा योग्य झाला नाही, असे माऊलिंचे म्हणणे आहे. )

Then the yard of Mahat principle is made ready and the grains are cleaned by one single bullock, who is Time. By now the evening of the night of 'unmanifest' is at hand.

तव एकी मतिवंती । याबोलाचिया खंती । म्हणितलेया ज्ञप्ती । अर्वाचीना ॥40॥

हे सांख्यांचे मत ऐकून व त्या प्रतिपादनाची खंत वाटून बुद्धीमान योगी म्हणतात, अहो ! हे सर्व तुमचे ज्ञान अलीकडील आहे. (येथून आता माऊलि योगशास्त्राचे मत सांगत आहेत. )

At this juncture, some other wise people raised an objection and said, "All these arguments of yours are very recent."

हा हो परतत्त्वाआंतु । के प्रकृतीची मातु । हा क्षेत्र वृत्तांतु । उगेचि आइका ॥41॥

अहो; परतत्व म्हणजे प्रकृतीच्या पलीकडे असलेल्या असंग अशा पुरुषाचे ठिकाणी संबंध कसा राहील ? ह्या क्षेत्राच्या उत्पत्तीचा वृत्तांत निवान्तपणे ऐका.

Sirs, the original is the Brahman, which is the principle beyond everything. What value has Prakriti there? To listen to your argument about this field and Prakriti is like listening to a meaningless babble.

शून्यसेजेशालिये । सुलीनतेचिये तुळिये । निद्रा केली होती बळिये । संकल्पे येणे ॥42॥

शून्यसेजशालिये म्हणजे शून्यमय अव्यक्तदशेच्या शय्यागृहात भगवंताच्या सृष्टी निर्माण करणार्‍या इच्छारूप संकल्पाने लीनतेच्या गादीवर निद्रा केली होती.

The real thing is that in the bed-room of the void of Brahman, on the plank of the state of merger, the original "Will" was asleep.

तो अवसांत चेइला । उद्यमी सदैव भला । म्हणौनि ठेवा जोडला । इच्छावशे ॥43॥

तो सर्गारंभी अकस्मात् जागा झाला आणि प्रयत्न करण्यात तो सदा तत्पर असल्यामुळे त्याने क्षेत्राचा ठेवा इच्छेने प्राप्त करून घेतला.

He suddenly woke up and as he was very much given to brisk activity, he prepared the shape of the universe according to his vim.

निरालंबीची वाडी । होती त्रिभुवनायेवढी । हे तयाचिये जोडी । रूपा आली ॥44॥

ही अव्यक्तदशेची वाडी त्रिभुवनाएवढीच असल्यामुळे संकल्पाच्या सहाय्याने ती त्रिभुवनरूप कार्यरूपाने व्यक्त झाली.

The barren land of the asolute Brahman was equal to the three worlds. But it assumed the shape and colour by the action of this original will.

मग महाभूतांचे एकवाट । सैरा वेटाळूनि भाट । भूतग्रामांचे आघाट । चिरिले चारी ॥45॥

मग पंचमहाभूतरूप पडीत जमीन संपूर्ण एकत्र करून जीवाचे चार भाग निर्माण केले.

Then the whole vast field of five great elements was divided into four clearly marked divisions, which are the streams of creation namely creation through placenta, creation through sweat, and through eggs and through earth.

यावरी आदी । पांचभूतिकांची मांदी । बांधली प्रभेदी । पंचभूतिकी ॥46॥

यानंतर आधी पांचभौतिकाचा समुदाय पांचभौतिकरूपानेच निरनिराळ्या भेदाने विभागला गेला.

Afterwards the homogeneous collection of the five elements was broken up into each element separately and the things and beings consisting of these five elements were created.

कर्माकर्माचे गुंडे । बांध घातले दोहींकडे । नपुंसके बरडे । राने केली ॥47॥

मनुष्यशरीररूपी क्षेत्राच्या दोहो बाजूला कर्म-अकर्मरूपी दगडांचे बांध घातले आणि ‘नपूंसकें’ – म्हणजे मनुष्याव्यतिरिक्त प्राणी नापीक जमीन बनविली.

Afterwards the bricks and stones of actions and inactions were collected and used for building bund-walls on both sides and the space in between was turned into a jungle from the barren land.

तेथ येरझारेलागी । जन्ममृत्यूची सुरंगी । सुहाविली निलागी । संकल्पे येणे ॥48॥

मग जेथे लाग नाही त्या स्थितीत पुनः पुनः जन्ममरणाची येरझार करण्याकरिता या संकल्पाने जन्ममृत्यूंचे भुयार तयार केले.

In order that coming in and going out should go on in that region, two tunnels were dug, one as birth and the other as death. The arrangements of these tunnels were so done that both of them had one end as the Absolute Brahman and this was planned by that primary will only.

मग अहंकारासि एकलाधी । करूनि जीवितावधी । वहाविले बुद्धि । चराचर ॥49॥

मग आयुष्य आहे तोपर्यंत हा संकल्प अहंकाराशी ऐक्य करून बुद्धीकडून चराचराची वहिवाट करवितो-म्हणजे क्षेत्रज्ञाला कर्माच्या कर्तृत्वाचा व त्या कर्मानुसार सुखदुःखरूप फळाच्या भोगाचा अनुभव घ्यायला लावतो.

Then that will joined forces with the ego and by using intellect as the medium, it so arranged that the whole universe should go on working hard upto the end of its life.

यापरी निराळी । वाढे संकल्पाची डाहाळी । म्हणौनि तो मुळी । प्रपंचा यया 50॥

याप्रमाणे शून्यरूपी अव्यक्तदशेत संकल्पाची डहाळी वाढली; म्हणून प्रपंचाला संकल्प मूळ कारण आहे.

So, in this way, the primary will appeared in the absolute Brahman, as a sprout, and that will is, therefore the root of all this universal phenomenon.

यापरी मत्तमुगुतकी । तेथ पडिघायिले आणिकी । म्हणती हा हो विवेकी । कैसे तुम्ही ॥51॥

याप्रमाणे निराधार मतांची मौक्तिके मुखातून बाहेर काढणार्‍यावर दुसर्‍यांनी प्रहार केले. ते म्हणतात, ” अहो ! तुम्ही कसा विचार करता ? “

In this way, the propounders of the philosophy of 'basic primary will', gave out the gems of their opinions, but some other people attacked their statements and said, "Gentlemen, you really seem to be very clever!

परतत्त्वाचिया गावी । संकल्पसेज देखावी । तरी का पा न मनावी । प्रकृति तयाची ? ॥52॥

प्रकृतीच्या पलीकडे असणार्‍या तत्वांच्या ठिकाणी तुम्ही जर संकल्पशय्या पाहता तर मग त्याची प्रकृतीच का मानू नये ?

If we have to conceive of a bedroom in the town of absolute Brahman, then why not state that Prakriti has such a bedroom itself according to the philosophy of Saankhyas?

परि असो हे नव्हे । तुम्ही या न लगावे । आताचि हे आघवे । सांगिजैल ॥53॥

पण असो. तुमचे म्हणणे बरोबर नाही. तुम्ही या मताचे भ्रांतीत पडू नये हे सर्व आता आम्ही सांगतो.

But let it be. It is not true. Now, sirs, you should not follow them. Please listen to the real genesis of the field which we are going to tell you.

तरी आकाशी कवणे । केली मेघाची भरणे । अंतरिक्ष तारांगणे । धरी कवण ? ॥54॥

आकाशामध्ये मेघांचा भरणा कोण करतो ?अंतरिक्षात नक्षत्रे कोण धारण करतो ?

Who has filled heaps of clouds in the sky? Who holds hanging in the sky the galaxies of stars?

गगनाचा तडावा । कोणे वेढिला केधवा । पवनु हिंडतु असावा । हे कवणाचे मत ? ॥55॥

हे आकाशाचे छत कोणी केव्हा ताणून लावले ? वार्‍याने वाहत असावे ही कोणाची आज्ञा होय ?

Who has stretched the ceiling of the sky and when? Who has ordered that the wind should always blow?

रोमा कवण पेरी । सिंधू कवण भरी । पर्जन्याचिया करी । धारा कवण ॥56॥

शरीराचे ठिकाणी रोमरंध्रे कोण करतो ? समुद्र कोण भरतो ? पावसाच्या धारा कोण करतो ?

Who has sown all the hair? who has filled the sea? who made the rain?

तैसे क्षेत्र हे स्वभावे । हे वृत्ती कवणाची नव्हे । हे वाहे तया फावे । येरा तुटे ॥57॥

याप्रमाणे क्षेत्र हे स्वभावतः कोणाच्या मालकीचे नसताना त्याची जो मालकी वागवितो, त्याला ते प्राप्त होते, जो मालकी वागवित नाही त्याचा संबंध तुटतो.

As all these are natural phenomena, the field (the body) is also naturally existing of its own accord. It is not the property of any one. It belongs to him, who works for it, not to any others.

तव आणिके एके । क्षोभे म्हणितले निके । तरी भोगिजे एके । काळे केवी हे ? ॥58॥

तेव्हा हे ऐकून, दुसरे कित्येक क्षुब्ध होऊन म्हणतात, तुमचे म्हणणे जर खरे मानले, तर ते क्षेत्र एका काळाचेच स्वाधीन का दिसून येते ?

While the propounders of the theory of natural existence were thus talking, some others raised their argument vehemently- "If you say so, why is it that only the death as time should have total authority over it?"

तरी ययाचा मारु । देखताति अनिवारु । परी स्वमती भरु । अभिमानियां ॥59॥

या काळाचा सर्वावर अचूक घाला पडतो; पण ते अभिमानाने आपल्या मतांवरच भर देतात.

Even though you definitely know the power of death over this field, you are adamant about your own opinion..

हे जाणो मृत्यु रागिटा । सिंहाडयाचा दरकुटा । परी काय वांजटा । पूरिजत असे ॥60॥

शरीर हे मृत्यूरूपी क्रुध्द सिंहाच्या राहण्याची दरी आहे, हे आपण सर्व जाणतो, पण काय करावे ? व्यर्थ बडबड करणार्‍याशी कधी पुरे पडता येते काय ?

This field is as if the image of angry death, or the cave of a lion! But how can the babbling fools like you know this?

महाकल्पापरौती । कव घालूनि अवचिती । सत्यलोकभद्रजाती । आंगी वाजे ॥61॥

या मृत्यूरूपी काळाने महाकल्पाच्या पलिकडेही अकस्मात मिठी मारून ब्रह्मलोकरूपी जो हत्ती त्याच्या ठिकाणीही तो प्राप्त झाला आहे.

This lion who is Death, jumps even beyond the Kalpa and devours the elephant that is Satyaloka, the highest world where Brahma the creator rules.

लोकपाळ नित्य नवे । दिग्गजांचे मेळावे । स्वर्गींचिये आडवे । रिगोनि मोडी ॥62॥

स्वर्गरूपी अरण्यात शिरून नवे लोकपाळ व दिग्गजांचे समुदाय नाहीसे करतो.

This lion who is Death, eats up new regents and presiding deities of all the worlds and the directions like east, west etc., continuously, by penetrating into the heaven.

येर ययाचेनि अंगवाते । जन्ममृत्यूचिये गर्ते । निर्जिवे होऊनि भ्रमते । जीवमृगे ॥63॥

बाकीचे जीवरूपी पशु यांच्या अंगच्या वार्‍यानेच निर्जीव होऊन जन्ममृत्यूच्या खोड्यात भ्रमत राहतात.

And the other Jeevas, the weaklings like deers, become dead even by the breeze coming from the body of this Lion of Death and fall into abysmal depths.

न्याहाळी पा केव्हडा । पसरलासे चवडा । जो करूनिया माजिवडा । आकारगजु ॥64॥

कालरूपी सिंहाने संपूर्ण आकाररूपी हत्ती आत साठवून केवढा मोठा चवडा पसरला आहे, पहा !

Just see the jaw of this Lion! See how big it is! The elephant which is the whole universe is being gulped down in this jaw!

म्हणौनि काळाची सत्ता । हाचि बोलु निरुता । ऐसे वाद पंडुसुता । क्षेत्रालागी ॥65॥

म्हणून या क्षेत्रावर काळाचीच सत्ता आहे, हेच म्हणणे योग्य आहे. अर्जुना ! या प्रमाणे क्षेत्राविषयी मते आहेत.

Therefore, there is unhindered power of death over this field. "O the son of Pandu! there are many arguments regarding what this field is.

हे बहु उखिविखी । ऋषी केली नैमिषी । पुराणे इयेविषी । मतपत्रिका ॥66॥

असा हा पुष्कळ प्रकारचा वादविवाद ऋषींनी नैमिषारण्यात केला असून पुराणेही, या विषयीची मते दर्शविणार्‍या पत्रिका आहेत- म्हणजे पुराणांतूनही ही भिन्न भिन्न मते दर्शविली आहेत.

Lots of discussions have been held by wise sages about this in Naimish forest and mythological books are proofs showing the varieties of opinions in this regard.

अनुष्टुभादि छंदे । प्रबंधी जे विविधे । ते पत्रावलंबन मदे । करिती अझुनी ॥67॥

(पुराणादि) प्रबंधांतून अनुष्टुभादि अनेक छंदांनी ह्या ज्या मतपत्रिका ग्रंथित केलेल्या आहेत, त्यांचे लोक आग्रहाने अवलंब करतात.

Even in the present times, arguments vehementhy made in the Vedas in their various meters are alluded to, in order to prove the truth in each and every opinion.

वेदींचे बृहत्सामसूत्र । जे देखणेपणे पवित्र । परी तयाही हे क्षेत्र । नेणवेचि ॥68॥

(ज्यात इंद्रादिकांचे परमेश्वररूपाने वर्णन आले तें. ) सामवेदांतील बृहत्सामसूत्र ईश्वराला अनुलक्षून स्तवन करणारे असल्यामुळे सर्व धर्मांपेक्षा ते अत्यंत पवित्र करणारे आहे, हे खरे; पण त्यालाही या क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा निवाडा बरोबर समजला नाही.

The Greater Sama-hymn of the Vedas is very pure as regards its wisdom, but even that hymn has not been able to penetrate the riddle about this field.

आणीक आणीकीही बहुती । महाकवी हेतुमंती । ययालागी मती । वेचिलिया ॥69॥

आणखी उपपत्तिपूर्वक प्रतिपादन करणार्‍या पुष्कळ महान् कवींनी या क्षेत्राचा ऊहापोह करण्यात आपली बुद्धी चालविली आहे.

In addition to these, many seers and poets have exhausted their intellectual reserves in order to decide its nature and structure.

परी ऐसे हे एवढे । की अमुकेयाचेचि फुडे । हे कोणाही वरपडे । होयचिना ॥70॥

पण क्षेत्र हे असे आहे, एवढे आहे किंवा अमक्याचे आहे, हे कोणालाही निःसंशय कळून आले नाही.

But nobody has really understood what this field is, what is its limit and scope or whose property it is.

आता यावरी जैसे । क्षेत्र हे असे । तुज सांगो तैसे । साद्यंतु गा ॥71॥

अर्जुना ! आता यानंतर हे क्षेत्र जसे आहे तसे तुला संपूर्ण सांगतो.

Now I shall tell you from the beginning to the end, all the things about this field. Also, desire, aversion, pleasure, pain, the physical body, consciousness, firmness, thus is stated briefly the Kshetra or the field, together with its modifications. (6).

तरि महाभूतपंचकु । आणि अहंकारु एकु । बुद्धि अव्यक्त दशकु । इंद्रियांचा ॥72॥

तरी पाच सूक्ष्म महाभूते आणि एक अहंकार, बुद्धी, अव्यक्त व दहा इंद्रिये,

In it are the five elements, ego, intellect, the unmanifest and the ten organs.

मन आणीकही एकु । विषयांचा दशकु । सुख दुःख द्वेषु । संघात इच्छा ॥73॥

आणखी एक मन दहा इंद्रियांचे दहा विषय, द्वेष, सुख, दुःख, संघात, इच्छा,

Further one mind, ten objects of senses, pleasure, pain, aversion, unified-ness, desire.

आणि चेतना धृती । एवं क्षेत्रव्यक्ती । सांगितली तुजप्रती । आघवीची ॥74॥

चेतना व धृती याप्रमाणे क्षेत्राचे संपूर्ण स्वरूप सांगितले.

Energy, the holding capacity- all these make up the field- this I have just told you.

आता महाभूते कवणे । कवण विषयो कैसी करणे । हे वेगळालेपणे । एकैक सांगो ॥75॥

आता महाभूते कोणती, विषय कोणते व इंद्रिये कशी आहेत हे तुला एक एक वेगवेगळेपणाने सांगतो.

Now I will tell you in details what are the great elements, what are the objects and how the organs function, taking for consideration each one separately.

तरी पृथ्वी आप तेज । वायु व्योम इये तुज । सांगितली बुझ । महाभूते पांचे ॥76॥

तरी पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश ही तुला सांगितलेली पाच महाभूते होत, असे समज.

Know that earth, water, fire, air and sky are the five elements.

आणि जागतिये दशे । स्वप्न लपाले असे । नातरी अंवसे । चंद्र गूढु ॥77॥

आणि ज्याप्रमाणे जागृतीअवस्थेत स्वप्न लपलेले असते किंवा अमावास्येला चंद्र गुप्त असतो,

Just as dream state is hidden in the waking state or just as moon is invisible on the day of Amavasya (the day of dark night).

नाना अप्रौढबाळकी । तारुण्य राहे थोकी । का न फुलता कळिकी । आमोदु जैसा ॥78॥

अथवा प्रौढ दशेला न आलेल्या मुलाचे ठिकाणी तारूण्य दडलेले असते किंवा न फुललेल्या कळीचे ठिकाणी सुगंध जसा गुप्त असतो.

Or just as in a boy, youth is hidden and just as fragrance is hidden in a bud of flower.

किंबहुना काष्ठी । वन्हि जेवी किरीटी तेवी प्रकृतिचिया पोटी । गोप्यु जो असे ॥79॥

एवढेच नाही, तर लाकडांचे ठिकाणी, अर्जुना अग्नी गुप्त असतो, त्याप्रमाणे मूळ प्रकृतीच्या ठिकाणी जो गुप्त असतो,

Or just as fire is dormant in the wood, it is hidden in the Nature.

जैसा ज्वरु धातुगतु । अपथ्याचे मिष पहातु । मग जालिया आंतु । बाहेरी व्यापी ॥80॥

ज्याप्रमाणे धातूगत ज्वर केवळ कुपथ्याचे निमित्त पाहत असतो आणि मग कुपथ्य झाल्याबरोबर शरीराच्या आत-बाहेर तो व्यापतो

And just as a hidden disease in the deeper elements of the body is waiting for conducive conditions of the body for its being active, and as soon as there is chance, it spreads throughout the body;

तैसी पाचाही गाठी पडे । जै देहाकारु उघडे । तै नाचवी चहूकडे । तो अहंकारु गा ॥81॥

त्याप्रमाणे पाचही भूतांची एकत्र गाठ पडून, जेव्हा देहाचा आकार व्यक्त होतो, तेव्हा जो जीवाला चहूकडून नाचवितो, तोच अहंकार होय

Similarly when all these five elements come together and take the shape of this body, there is one factor which compels the body to be actively dancing with various desires- which is the 'ego'.

नवल अहंकाराची गोठी । विशेषे न लगे अज्ञानापाठी । सज्ञानाचे झोंबे कंठी । नाना संकटी नाचवी ॥82॥

या अहंकाराची अशी गंमत आहे की तो विशेषतः अज्ञान्याच्या पाठीस लागत नाही; पण तो सज्ञान्याच्या कंठास झोंबून नाना संकटात पाडतो.

The ways of this ego are strange. Ignorant people are not affected by it, but it catches the men of knowledge and hugs them in its hold and makes them dance with pride in all the troubles.

आता बुद्धि जे म्हणिजे । ते ऐशिया चिन्ही जाणिजे । बोलिले यदुराजे । ते आइके सांगो ॥83॥

आता जिला बुद्धी म्हणतात, ती अशा लक्षणावरून जाणावी, असे भगवान श्रीकृष्णांनी म्हटले, तेच आता सांगतो, ऐक.

Now dear Arjuna, I shall tell you those signs by which the characteristics of inellect will be known by you.

तरी कंदर्पाचेनि बळे । इंद्रियवृत्तीचेनि मेळे । विभांडूनि येती पाळे । विषयांचे ॥84॥

प्रबळ झालेल्या कामवासनेने इंद्रिये, वृत्तीच्या सहाय्याने विषयांचे समुदाय जिंकून येतात म्हणजे विषयांचा भोग घेऊन येतात.

When the sexual etc., desires become very strong, the objects of enjoyment enter through the sense-organs.

तो सुखदुःखांचा नागोवा । जेथ उगाणो लागे जीवा । तेथ दोहीसी बरवा । पाडु जे धरी ॥85॥

जीवाला ज्या सुखदुःखांच्या लुटीचा अनुभव येतो, त्या दोघांचा जी अगदी बरोबर भेद दाखविते,

Then the pleasures and pains suffered through those desires are valued and re-valued by a certain faculty of consciousness,

हे सुख हे दुःख । हे पुण्य हे दोष । का हे मैळ हे चोख । ऐसे जे निवडी ॥86॥

हे सुख, हे दुःख, हे पुण्य, हे पाप, हे मलीन, हे शुध्द अशी जी निवड करते,

which analyses them as pleasure, as pain, as merit, as sin, as good and as bad separately.

जिथे अधमोत्तम सुझे । जिये साने थोर बुझे । जिया दिठी पारखिजे । विषो जीवे ॥87॥

जिला उत्तम, कनिष्ठ हे समजते, जिला लहान, मोठे समजते, अशा रीतीने जिच्या दृष्टीच्या सहाय्याने जीव विषयाची परीक्षा करतो,

It is that faculty by which the soul can examine the good and bad, small and big, and can recognize the objects.

जे तेजतत्त्वांची आदी । जे सत्त्वगुणाची वृद्धी । जे आत्मया जीवाची संधी । वसवीत असे जे ॥88॥

जी ज्ञानेंद्रियांचे कारण आहे, जी सत्वगुणाचा उत्कर्ष होय आणि जी आत्मा व जीव यांच्या संधीत राहते, (जीवाच्या ठिकाणी जी जाणीवरूप ज्ञानवृत्ती स्फुरते, ती बुध्दी होय, असे येथे बुध्दीचे लक्षण केले आहे. या बुध्दीत सत्वगुणाचा उत्कर्ष असल्यामुळे मी मुळात निर्मळ आहे. म्हणूनच तिच्यात ज्ञानरूप आत्मा प्रतिबिंबित होतो. त्या ज्ञानप्रकाशाने युक्त असलेली बुद्धीवृत्ती आपल्या पलीकडे असलेल्या शुद्ध आत्मस्थितीला व अलीकडे असलेल्या जीवस्थितीला जाणत असते, म्हणूनच ती आत्मा व जीव यांच्या संधीत असते, असे म्हटले आहे. )

It is the root cause of the light of knowledge and the enhancement of piety and it is the liaison of the Jeeva with Shiva (soul and the cosmic spirit).

अर्जुना ते गा जाण । बुद्धि तू संपूर्ण । आता आइके वोळखण । अव्यक्ताची ॥89॥

अर्जुना ! ही सर्व बुध्दी आहे, असे जाण. आता अव्यक्ताची ओळख ऐक.

Dear Arjuna, - That should be known as the intellect. Now listen to the signs of unmanifest Prakriti.

पै सांख्यांचिया सिद्धांती । प्रकृती जे महामती । तेचि एथे प्रस्तुती । अव्यक्त गा ॥90॥

हे बुद्धीमान अर्जुना ! सांख्यवाद्यांनी आपल्या सिद्धांतात जडविनाशी क्षेत्राचे कारण म्हणून जी प्रकृती मानली आहे, तीच येथे प्रस्तुत ‘अव्यक्त’ या शब्दाने सांगितली आहे.

This unmanifest principle is the same as the Prakriti described in the doctrine of Saankhyas.

आणि सांख्ययोगमते । प्रकृती परिसविली तूते । ऐसी दोही परी जेथे । विवंचिली ॥91॥

सांख्य व योग यांच्या मताप्रमाणे प्रकृतीचे स्वरूप तुला ऐकविलेच आहे आणि तेथे, ती दोन प्रकारची आहे, हेही सांगितले गेले.

I have already told you about the two kinds of Prakriti according to the Saankhya and yoga systems of philosophy.

तेथ दुजी जे जीवदशा । तिये नांव वीरेशा । येथ अव्यक्त ऐसा । पर्यावो हा ॥92॥

तेथे दुसरी जी जीवदशा म्हणून पराप्रकृती सांगितली, तिलाच हे वीरश्रेष्ठा ! येथे ‘अव्यक्त’ हा पर्यायी शब्द आहे.

In that context, I have told you about the Jeeva which is the abstract kind of Prakriti and that is the same Prakriti which is here categorized as unmanifest principle.

तऱ्ही पाहालया रजनी । तारा लोपती गगनी । का हारपे अस्तमानी । भूतक्रिया ॥93॥

रात्र संपून उजाडल्यावर आकाशात तारे नाहीसे होतात किंवा सूर्यास्त झाल्यावर प्राण्यांचे व्यापार बंद पडतात.

As the stars fade when there is sunrise and as activities of people cease when the sun sets,

नातरी देहो गेलिया पाठी । देहादिक किरीटी । उपाधि लपे पोटी । कृतकर्माच्या ॥94॥

किंवा हे अर्जुना ! देह नाहीसा झाला की, पूर्वी केलेल्या कर्माच्या पोटातच देहादिक उपाधी लीन होतात,

Or Arjuna, when the body dies, everything related to it remains hidden in the stock of past Karma.

का बीजमुद्रेआंतु । थोके तरु समस्तु । का वस्त्रपणे तंतु । दशे राहे ॥95॥

किंवा बीजाच्या आकारातच संपूर्ण वृक्ष गुप्त असतो किंवा सुताच्या दशेत वस्त्रपण गुप्त राहते,

Or the whole tree remains in the seed, or thread is in the piece of cloth.

तैसे सांडोनिया स्थूळधर्म । महाभूते भूतग्राम । लया जाती सूक्ष्म । होऊनि जेथे ॥96॥

त्याप्रमाणे संपूर्ण पंचमहाभूते व सर्व प्राणी आपले स्थूल धर्म सोडून देऊन व सूक्ष्म होऊन जेथे लय पावतात,

Similarly, all the elements and living beings remain hidden there in subtle form by dropping their qualities related to the visible bodies.

अर्जुना तया नांवे । अव्यक्त हे जाणावे । आता आइके आघवे । इंद्रियभेद ॥97॥

अर्जुना ! त्या स्थितीला ‘अव्यक्त’ या नावाने जाण. आता इंद्रियांचे संपूर्ण भेद ऐक.

Arjuna! Know that, that state is called the unmanifest. Now listen to the separate qualities of all the organs.

तरी श्रवण नयन । त्वचा घ्राण रसन । इये जाणे ज्ञान- । करणे पांचे ॥98॥

तरी कान, डोळे, त्वचा, घ्राण, जिह्वा, ही पाच ज्ञानेंद्रिय आहेत असे जाण.

Know that the organs viz. ears, eyes, skin, nose and tongue which are five are the instruments of 'knowing'.

इये तत्त्वमेळापंकी । सुखदुःखांची उखिविखी । बुद्धि करिते मुखी । पांचे इही ॥99॥

या छत्तीस तत्वांच्या समुदायरूपी चिखलात या पाच ज्ञानेंद्रियरूप मुखांच्या द्वारा बुद्धी सुखदुःखाचा निवाडा करते.

When all these function collectively, the intellect examines everything to decide whether the contact is pleasurable or painful.

मग वाचा आणि कर । चरण आणि अधोद्वार । पायु हे प्रकार । पांच आणिक ॥100॥

मग वाणी, हात, पाय, गुदद्वार, उपस्थ असे आणखी पाच प्रकार आहेत,

Then, speech, hands, feet, anus and urinary organ are the five organs,

कर्मेंद्रिये म्हणिपती । ती इये जाणिजती । आइके कैवल्यपती । सांगतसे ॥101॥

कैवल्य देणारे भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात. अर्जुना ! ऐक. ज्यांना कर्मेंद्रिंय म्हणतात, ती ही जाण.

Which are called action organs. Please listen." Like this the Master of Liberation, Shrikrishna said.

पै प्राणाची अंतौरी । क्रियाशक्ति जे शरीरी । तियेचि रिगिनिगी द्वारी । पांचे इही ॥102॥

प्राणाची पत्नी म्हणून जी क्रियाशक्ती या शरीराचे ठिकाणी आहे. जिचे आत येणे व बाहेर जाणे या पाच कर्मेंद्रियांच्या द्वारा होत असते.

"Dear Arjuna, the energy of action which is the beloved of the vital breath is always coming and going through these organs."

एवं दाहाही करणे । सांगितली देवो म्हणे । परिस आता फुडेपणे । मन ते ऐसे ॥103॥

देव म्हणतात, याप्रमाणे तुला दहा इंद्रिये कोणती ती सांगितली. आता मन स्पष्टपणे असे आहे, ते ऐक.

The Lord said, "Thus I have told you about the ten organs. Now please listen further in details, about the mind.

जे इंद्रिया आणि बुद्धि । माझारिलिये संधी । रजोगुणाच्या खांदी । तरळत असे ॥104॥

जे मन इंद्रिये आणि बुद्धि यांच्या मधील जागेत रजोगुणाच्या खांद्यावर (आश्रयावर) चंचलपणे असते,

This mind functions at the junction of sense organs on one side and the intellect on the other side, by overriding the Rajas quality.

नीळिमा अंबरी । का मृगतृष्णालहरी । तैसे वायाचि फरारी । वावो जाहले ॥105॥

आकाशात जसा निळा रंग किंवा मृगाला तहानेमुळे भासणारी जशी जलाची लहरी, त्याप्रमाणे वायूचे जे व्यर्थ स्फुरण झाले (त्यालाच मन हे नाव आहे. )

That which is only superficially apparent like the blue colour of the sky or the mirage produced by sunrays, is the mind. It is like the dazzling quality added to the wind.

आणि शुक्रशोणिताचा सांधा । मिळता पांचांचा बांधा । वायुतत्त्व दशधा । एकचि जाहले ॥106॥

आणि पुरुषाचे रेत व स्रियांचे शोणित यांचे मिश्रण होऊन पाच महाभूतांचा बांधा जे शरीर ते उत्पन्न झाले असता एकच वायूतत्व दहा प्रकारचे होते.

When by the coming together of semen and the blood, the human body is formed, the air or the wind in that body is divided into ten parts.

मग तिही दाहे भागी । देहधर्माच्या खैवंगी । अधिष्ठिले आंगी । आपुलाल्या ॥107॥

मग त्या दहा भागांनी आपापल्या अंगाचा, देहधर्माच्या सामर्थ्याला आश्रय दिला.

These ten types of the wind occupy various ten places in the body by developing their separate qualities.

तेथ चांचल्य निखळ । एकले ठेले निढाळ । म्हणौनि रजाचे बळ । धरिले तेणे ॥108॥

तेथे त्या मनाचे ठिकाणी एक निव्वळ चंचलताच राहिली, म्हणून ते एकटेच राहिले त्याने रजोगुणाचेच बळ धरले.

But all these ten are moving extremely fast and as they are thus unsteady, there is predominance of the Rajas quality in them.

ते बुद्धीसि बाहेरी । अहंकाराच्या उरावरी । ऐसा ठायी माझारी । बळियावले ॥109॥

ते बुध्दीच्या नंतर व अहंकाराच्या पूर्वी असे मध्यसंधीत बळकट झाले आहे. (ते बुद्धीसि बाहेरी । अहंकाराच्या उरावरी । – कल्पना करणारे मन बुध्दीच्या ज्ञानाने जाणले जाऊन बुध्दीचा विषय होते, म्हणून ते बुध्दीच्या बाहेर आणि कल्पनारूप मन स्फुरल्यानंतर त्याचा अहंकार धरला जातो, म्हणून उरावर अहंकाराच्या पूर्वी, असे बुध्दीच्या आणि अहंकाराच्या संधीत मनाची शक्ती बळकट होते, असे सांगितले आहे. )

This quickness of movement is outside the field of intellect, but superior enough to direct the ego towards actions. Thus the mind is more forceful in the place between the ego and the intellect which decides the type of experiences.

वाया मन हे नांव । एऱ्हवी कल्पनाचि सावेव । जयाचेनि संगे जीव- । दशा वस्तु ॥110॥

त्याला मन हे व्यर्थच नाव आहे. खरोखर मन म्हणजे कल्पनाच होय. ज्याच्या संगतीने परब्रह्मवस्तूला जीवदशा प्राप्त झाली.

This force is given the name of mind, but really it is only an image conceived by fanciful concept, by whose attachment, Brahman is undervalued as Jeeva.

जे प्रवृत्तीसि मूळ । कामा जयाचे बळ । जे अखंड सूये छळ । अहंकारासी ॥111॥

जे सर्व कर्मप्रवृत्तीचे कारण आहे, ज्याच्यामुळे कामवासना ही बलवान होते आणि जी अहंकाराला नेहमी उसळविते,

It is the root of great Maya, it gives more strength to desire and it always keeps provoking the ego.

जे इच्छेते वाढवी । आशेते चढवी । जे पाठी पुरवी । भयासि गा ॥112॥

जे इच्छा वाढविते, आशेची वृध्दी करते, जे भयाला वाढविते,

It fulfils the wishes but strengthens the hope and nourishes fear.

द्वैत जेथे उठी । अविद्या जेणे लाठी । जे इंद्रियाते लोटी । विषयांमजी ॥113॥

केवळ ज्याच्या योगाने द्वैत भासते, ज्याच्या योगाने आत्मविस्मृतिरूप अविद्या दृढ होते, जे इंद्रियांना विषयात घालते,

It awakens duality, gives more power to ignorance and pushes the organs into the enjoyment of pleasurable things.

संकल्पे सृष्टी घडी । सवेचि विकल्पूनि मोडी । मनोरथांच्या उतरंडी । उतरी रची ॥114॥

जे नुसत्या संकल्पाने म्हणजे ‘आहे’ या कल्पनेने- सृष्टी उत्पन्न करते व लगेच नाही अशी कल्पना करून सृष्टी नाहीशी करते, याप्रमाणे नानाप्रकारच्या मनोरथांच्या उतरंडी रचते व खाली करते,

It creates the universe sheerly by imagination and destroys what it has created; and it constructs towers of fanciful projections and topples them down.

जे भुलीचे कुहर । वायुतत्त्वाचे अंतर । बुद्धीचे द्वार । झाकविले जेणे ॥115॥

जे भ्रमाचे कोठार असून वायुतत्वाचे आतील अंग आहे आणि बुध्दीचे आत्मज्ञानरूपी द्वारे ज्याने झाकले आहे,

It is the deep storehouse of delusion; it is the core of the element of the wind and it closes the door of intellect.

ते गा किरीटी मन । या बोला नाही आन । आता विषयाभिधान । भेदू आइके ॥116॥

अर्जुना, ते मन होय. यात अन्यथा नाही. आता विषयांची वेगवेगळी नावे ऐक.

O Arjuna, that is called mind, about which there is no doubt at all. Now please listen to the various objects of the mind and the senses.

तरी स्पर्शु आणि शब्दु । रूप रसु गंधु । हा विषयो पंचविधु । ज्ञानेंद्रियांचा ॥117॥(विषय 117 पासून)

तर शब्द आणि स्पर्श, रूप, रस व गंध हे पाच ज्ञानेद्रिंयांचे पाच प्रकारचे विषय आहेत.

Touch, sound, shape, taste and smell are the five objects of the sense organs.

इही पांचैं द्वारी । ज्ञानासि धाव बाहेरी । जैसा का हिरवे चारी । भांबावे पशु॥118॥

या पाच द्वारांनीच ज्ञान बाहेर धावते, ते कसे ? तर जसे हिरवेगार गवत उगवलेल्या कुरणामधे जनावरे भांबावतात (तसे ज्ञान भांबावते).

Through these five doors, knowledge runs out just as a calf, seeing green pasture, runs out of control.

मग स्वर वर्ण विसर्गु । अथवा स्वीकार त्यागु । संक्रमण उत्सर्गु । विण्मूत्राचा ॥119॥

मग तोंडाने स्वर आणि अक्षरे व विसर्ग यांचा उच्चार करणे, अथवा हाताने घेण्याची व टाकण्याची क्रिया करणे, पायाने चालणे, उपस्थाने मूत्राचा त्याग करणे व गुदाने मलाचा त्याग करणे

Now to speak vowels, consonants, and accents, to hold something, to drop something, to walk and to answer nature's call are the five functions of the organs of actions, and by constructing a dais of these, action becomes manifest.

हे कर्मेंद्रियांचे पांच । विषय गा साच । जे बांधोनिया माच । क्रिया धावे ॥120॥

हे पाच कर्मेद्रिंयांचे पाच प्रकारचे विषय खरे आहेत व यांचा पहाड बांधून त्यावरून क्रियेचा व्यवहार चालू रहातो.

Now to speak vowels, consonants, and accents, to hold something, to drop something, to walk and to answer nature's call are the five functions of the organs of actions, and by constructing a dais of these, action becomes manifest.

ऐसे हे दाही । विषय गा इये देही । आता इच्छा तेही । सांगिजैल ॥121॥

याप्रमाणे हे दहा विषय या देहामधे आहेत. व आता इच्छा काय, तेही सांगण्यात येईल.

There are, thus ten objects related to the body. Now what is desire, will also be told.

तरि भूतले आठवे । का बोले कान झांकवे । ऐसियावरि चेतवे । जेगा वृत्ती ॥122॥

तर मागील भोगलेल्या गोष्टीच्या आठवणीने अथवा दुसर्‍याच्या मुखातून ऐकलेल्या शब्दांनी कान झाकावेसे वाटतात, अशाने जी वृत्ती जागी होते

That emotion which gets disturbed as soon as any happening in the past is remembered or if any word about it is heard,

इंद्रियाविषयांचिये भेटी । सरसीच जे गा उठी । कामाची बाहुटी । धरूनिया ॥123॥

इंद्रिये व विषय यांची भेट होताक्षणीच कामाचा हात धरून जी वृत्ती वेगाने उठते

That emotion, which holds the hand of desire and gets ready, when there is contact of the senses with their objects,

जियेचेनि उठिलेपणे । मना सैंघ धावणे । न रिगावे तेथ करणे । तोंडे सुती ॥124॥

जी वृत्ती उठली असता मन एकसारखे धावावयास लागते व जेथे प्रवेश करू नये तेथे इंद्रिये तोंडे खुपसतात,

That emotion by awakening which mind wanders freely and the sense organs fall headlong into those things where they should not go,

जिये वृत्तीचिया आवडी । बुद्धी होय वेडी । विषया जिया गोडी । ते गा इच्छा ॥125॥

ज्या वृत्तीच्या प्रेमामुळे बुद्धी वेडी होते व ज्या वृत्तीला विषयांची गोडी असते, अरे अर्जुना, ती इच्छा (असे तू समज).

Dear Arjuna, that emotion by the force of which the intellect becomes maddened and involved as an addict in varous objects of enjoyment, is called the 'desire'.

आणी इच्छिलिया सांगडे । इंद्रिया आमिष न जोडे । तेथ जोडे ऐसा जो डावो पडे । तोचि द्वेषु ॥126॥(द्वेष = 126)

आणि इच्छा केल्याप्रमाणे इंद्रियांना इच्छित विषय प्राप्त न होणे अशी स्थिती घडून आली असता तेथे उत्पन्न होणारी जी वृत्ती, तिला द्वेष असे म्हणतात.

And know that emotion as aversion or anger, which arises by seeing that the desired object cannot be obtained, and the mind in vain, adamantly hankers for it.

आता यावरी सुख । ते एवंविध देख जेणे एकेचि अशेख । विसरे जीवु ॥127॥(सुख व दु:ख = 127)

आता यानंतर सुख ते या प्रकारचे आहे, ते असे समज की ज्या एकाच्या योगानेच जीव सर्व विसरून जातो,

Now listen to what is happiness. It is that sensation by which the Jeeva forgets everything else.

मना वाचे काये । जे आपुली आण वाये । देहस्मृतीची त्राये । मोडितजे ये ॥128॥

जे मनाला, वाचेला आणि कायेला आपली शपथ घालते, (व्यापार बंद करते) आणि जे देहस्मृतीचे बळ मोडीत येते,

That which ties down the speech and the body definitly and at the same time makes one forget the awareness of the physical body

जयाचेनि जालेपणे । पांगुळा होईजे प्राणे । सात्त्विकासी दुणे । वरीही लाभु ॥129॥

जे उत्पन्न झाले असता प्राण पांगळा (शांत) होतो व सात्विकवृत्ती पूर्वीपेक्षा दुपटीचे वर चढत जाते,

That is happiness, which cripples the vitality as soon as it is born but gives double benefit to a person who is pious by nature.

का आघवियाचि इंद्रियवृत्ती । हृदयाचिया एकांती व । थापटूनि सुषुप्ती । आणी जे गा ॥130॥

आणि अर्जुना, जे सर्व इंद्रियवृत्तींना हृदयरूपी एकांत स्थळात आणून व त्यास तेथे थापटून निद्रा आणते

It fondles all the attitudes and functions of all the organs and makes them sleep peacefully on the bed of the heart.

किंबहुना सोये । जीवआत्म्याचीलागे । तेथ जे होये । तया नाम सुख ॥131॥

फार काय सांगावे ?जीवाला आत्म्याचा लाभ(ऐक्य)जेथे प्राप्त होतो, तेथे जी स्थिती होते, त्या स्थितीला सुख हेनाव आहे.

Not only this but that state in which the Jeeva experiences that it has found the way to self- realisation, is happiness.

आणि ऐसी हे अवस्था । न जोडता पार्था । जे जीजे तेचि सर्वथा । दुःख जाणे ॥132॥

आणि अर्जुना अशी ही स्थिती प्राप्त न होता जे जगणे तेच सर्वथा दु:ख आहे असे समज.

And O Arjuna, know definitely that the state in which such combination or attainment does not take place is sorrow, or pain.

ते मनोरथसंगे नव्हे । एऱ्हवी सिद्धी गेलेचि आहे । हे दोनीचि उपाये । सुखदुःखासी ॥133॥

ते सुख मनोरथांच्या संगतीने प्राप्त होत नाही. एरवी (मनाने मनोरथ करण्याचे सोडून दिले की) ते स्वत: सिद्ध आहेच. हे दोनच उपाय (मनाची स्थिरता व मनाची चंचलता) सुखदुखाला कारणीभूत आहेत.

There is no happiness in the company of projection of desire and doubt, but when these disappear, the happiness is there as the basic thing and thus the happiness and sorrow depend respectively on absence of these contradictory thoughts and the presence thereof.

आता असंगा साक्षिभूता । देही चैतन्याची जे सत्ता । तिये नाम पंडुसुता । चेतना येथे ॥134॥

(चेतना = 134)अर्जुना, आता असंग साक्षीभूत अशा चैतन्याची देहामधे जी सत्ता आहे, तिला येथे चेतना हे नाव आहे.

Now I shall tell you about 'Energy'. This energy remains in the body without attachment and is aloof and disinterested, being the quality of the spirit.

जे नखौनि केशवरी । उभी जागे शरीरी । जे तिही अवस्थांतरी । पालटेना ॥135॥

जी पायांच्या नखापासून तो मस्तकाच्या केसापर्यंत नेहेमी खडखडीत जागी असते आणि जी तिन्ही अवस्थांमधे बदलत नाही,

It is that state of awakening, which is permeating thoughout the body from hair to nail normally and which is existing unbroken in all the three states of wakefulness, dream and sleep.

मनबुद्ध्यादि आघवी । जियेचेनि टवटवी । प्रकृतिवनमाधवी । सदाचि जे ॥136॥

मन व बुद्धी जिच्या योगाने प्रसन्न असतात. व जी नेहेमी प्रकृती(शरीर) रूपी वनाचा वसंतऋतू आहे,

This energy brings freshness to the mind, intellect and other inner facets of consciousness, This energy becomes the glory of the season of spring for the garden of Prakriti.

जडाजडी अंशी । राहाटे जे सरिसी । ते चेतना गा तुजसी । लटिके नाही ॥137॥

बद️ जी जड व चेतन पदार्थात सारखी वागते, ती अर्जुना चेतना होय, हे मी तुला खोटे सांगत नाही.

Dear Arjuna, there is no doubt that it is energy (Chetana) which is present always in both the living beings and lifeless things to a more or less degree, according to the calibre of the thing.

पै रावो परिवारु नेणे । आज्ञाचि परचक्र जिणे । का चंद्राचेनि पूर्णपणे । सिंधू भरती ॥138॥

आपला लवाजमा वगैरे किती आहे, जे राजास ठाऊक नसताही त्याचीआज्ञाच जशी परचक्राचे निवारण करते, अथवा पूर्ण चंद्राच्या योगाने समुद्रास जशी भरती येते (पण आपल्या योगाने समुद्रास भरती आली हे जसे चंद्रास माहीत नसते)

Dear Arjuna, the king is not acquainted with each and every soldier in his army, but it is by his orders that the enemy is defeated; or when the moon is complete with all her phases, the sea automatically gets high tide.

नाना भ्रामकाचे सन्निधान । लोहो करी सचेतन । का सूर्यसंगु जन । चेष्टवी गा ॥139॥

अथवा लोहचुंबकाची जवळीक लोखंडास सचेतन करते (हालचाल करावयास लावते) अथवा सूर्याची संगती जशी लोकांना व्यापार करायला लावते,

Or when magnet is near, the iron automatically moves, and when the sun rises, people get up naturally.

अगा मुख मेळेविण । पिलियाचे पोषण । करी निरीक्षण । कूर्मी जेवी ॥140॥

अरे अर्जुना, कासवी ज्याप्रमाणे आपल्या पिलांचे पोषण मुख लावल्याशिवाय नुसत्या पहाण्याने करते.

Or, for example the female tortoise does not touch its young ones but gives nourishment to them only by looking at them.

पार्था तियापरी । आत्मसंगती इये शरीरी । सजीवत्वाचा करी । उपेगु जडा ॥141॥

अर्जुना, त्याप्रमाणे या शरीरात आत्मसंगती, ही जडाला सजीवत्वाचा उपयोग करते, (म्हणजे जडाला चेतनदशेला आणते).

Dear Arjuna, this energy, in the same manner gives life to the lifeless by living in the body together with the Atman.

मग तियेते चेतना । म्हणिपे पै अर्जुना । आता धृतिविवंचना । भेदू आइक ॥142॥

याप्रमाणे अर्जुना, जडाला चेतनदशेला आणल्याकारणाने त्या आत्मसत्तेला ‘चेतना ” असे म्हटले जाते.

This is the description of energy. Now listen to the signs of courage or holding power.

तरी भूता परस्परे । उघड जातिस्वभाववैरे । नव्हे पृथ्वीते नीरे । न नाशिजे ॥143॥

तर पंचमहाभूतांमधे एकमेकांशी त्यांच्या त्यांच्या जातीच्या स्वभावाने उघड वैर आहे. पाणी पृथ्वीचा नाश करत नाही काय ?

These five elements are natural enemies amongst themselves. It is never seen that the earth is not dissolved by water.

नीराते आटी तेज । तेजा वायूसि झुंज । आणि गगन तव सहज । वायू भक्षी ॥144॥

पाण्याला तेज आटवून टाकते, तेजाचे व वायूचे वैर आहे आणि आकाश तर सहज (स्वभावत:च) वायूला नाहीसा करते.

The water is dried up by fire, the fire is extinguished by strong wind, and the wind is easily gulped by the sky.

तेवीचि कोणेही वेळे । आपण कायिसयाही न मिळे । आंतु रिगोनि वेगळे । आकाश हे ॥145॥

त्याप्रमाणे कोणत्याही वेळी आपण कशानेही न मळता जे सर्व वस्तूंमधे शिरून पुन्हा सर्वाहून स्वरूपत: अलग असते ते आकाश होय.

Similarly the sky is not mixed with any element but it penetrates every one and still remains aloof.

ऐसी पांचही भूते । न साहती एकमेकांते । की तियेही ऐक्याते । देहासी येती ॥146॥

अशी पाचही महाभूते एकमेकाला सहन करीत नाहीत, असे त्यांचे स्वभावत: वैर असूनही ती पंचमहाभूते एक होऊन देहाच्या रूपाने प्रगट होतात.

Thus these five elements are not agreeing with each other; still, in this body they live together with unity.

द्वंद्वाची उखिविखी । सोडूनि वसती एकी । एकेकाते पोखी । निजगुणे गा ॥147॥

म्हणजे द्वंद्वाची उखीविखी (वैराविषयी वादविवाद) सोडून एकोप्याने रहातात. इतकेच नाही तर अर्जुना, आपल्या गुणाने एक दुसर्‍याला पोषित असतो.

They drop their separateness and duality and live together in this body, being helpful to each other.

ऐसे न मिळे तया साजणे । चळे धैर्ये जेणे । तया नांव म्हणे । धृती मी गा ॥148॥

याप्रमाणे ज्यांचे स्वभावत: एकमेकांशी पटत नाही, त्यांची मैत्री असणे हे ज्या धैर्याच्या योगाने चालते, त्याचे नाव धृति असे मी म्हणतो.

That quality or that friendliness which these elements get, though it is rare otherwise, is the holding power or courage, according to my opinion.

आणि जीवेसी पांडवा । या छत्तिसांचा मेळावा । तो हा एथ जाणावा । संघातु पै गा ॥149॥

आणि अर्जुना, वर सांगितलेल्या या पस्तीस तत्वांचा जीवभावाने असणारा समुदाय हा समुदाय येथे छत्तिसावे संघात नावाचे तत्व जाणावे.

And O Pandava, unifiedness is that state of all these various principles, in which there is close relationship of these with the Jeeva.

एवं छत्तीसही भेद । सांगितले तुज विशद । यया येतुलियाते प्रसिद्ध । क्षेत्र म्हणिजे ॥150॥

या छत्तीस तत्वांनी युक्त ते क्षेत्र = याप्रमाणे छत्तीसही प्रकार तुला स्पष्ट सांगितले. या एवढ्यांना क्षेत्र असे म्हणतात हे प्रसिद्ध आहे.

Thus I have told you about thirty six components. These together constitute the 'Field'.

रथांगांचा मेळावा । जेवी रथु म्हणिजे पांडवा । का अधोर्ध्व अवेवा । नांव देहो ॥151॥

चाक, जू वगैरे रथाच्या भागांच्या समुदायास, अर्जुना, ज्याप्रमाणे रथ म्हणावे, किंवा (शरीराच्या) वरच्या व खालच्या अवयवांना एकत्र मिळून जसे देह हे नाव येते,

It is like our calling the assembly of various wooden limbs as the chariot, or the upper and lower limbs together as the body.

करीतुरंगसमाजे । सेना नाम निफजे । का वाक्ये म्हणिपती पुंजे । अक्षरांचे ॥152॥

हत्ती, घोडे वगैरेंच्या समुदायास जसे सैन्य हे नाव उत्पन्न होते किंवा अक्षरांच्या समुदायांना वाक्ये म्हणतात

Elephants, horses and soldiers together assume the name of an "army" or, various groups of letters make a "sentence".

का जळधरांचा मेळा । वाच्य होय आभाळा । नाना लोका सकळा । नाम जग ॥153॥

अथवा ढगांचा समुदाय, आभाळ या नावाने बोलला जातो अथवा सर्व लोकांना मिळून जग हे नाव येते,

Or the accumulation of many clouds is called "overcast skies" and the multitude of all people is called by the name of "world".

का स्नेहसूत्रवन्ही । मेळु एकिचि स्थानी । धरिजे तो जनी । दीपु होय ॥154॥

अथवा तेल, वात व अग्नी यांचा एके ठिकाणी संयोग करून ठेवणे, तोच लोकात दिवा म्हणून प्रसिद्ध होतो,

Or when oil, wick and flame are together, they are called a "lamp" in the ordinary language of the people.

तैसी छत्तीसही इये तत्त्वे । मिळती जेणे एकत्वे । तेणे समूह परत्वे । क्षेत्र म्हणिपे ॥155॥

त्याप्रमाणे ही छत्तीस तत्वे ज्या एकत्वाने जमा होतात त्या समुदायपरत्वाने त्यास क्षेत्र असे म्हटले जाते.

Similarly, when all these thirty six principles come together and meet in unity, it is called the 'Field' (Kshetra).

आणि वाहतेनि भौतिके । पाप पुण्य येथे पिके । म्हणौनि आम्ही कौतुके । क्षेत्र म्हणो ॥156॥

लागवडीस आणलेल्या या शरीराच्या योगाने येथे (शरीररूप शेतात) पाप-पुण्यरूप पीक पिकते, म्हणून आम्ही कौतुकाने ह्या देहाला क्षेत्र असे म्हणतो.

And we call it the "field" meaningfully because by cultivating the elements there is crop of sins or merits yielded here.

आणि एकाचेनि मते । देह म्हणती ययाते । परी असो हे अनंते । नामे यया॥157॥

कित्येकांच्या मताने याला देह असे म्हणतात. पण आता हे राहू दे. या क्षेत्राला अनंत नावे आहेत.

And some others call it the body, but let it be so; actually this field has many names.

पै परतत्त्वाआरौते । स्थावराआंतौते । जे काही होते जाते । क्षेत्रचि हे ॥158॥

परंतु परब्रह्माच्या अलीकडे व स्थावरापर्यंत धरून त्या दोहोंच्या दरम्यान जे जे काही उत्पन्न होते व नाहीसे होते, ते सर्व क्षेत्रच होय.

You see, everything which is created and destroyed from the Absolute Brahman to the inanimate matter, is the field.

परि सुर नर उरगी । घडत आहे योनिविभागी । ते गुणकर्मसंगी । पडिले साते ॥159॥

परंतु गुण व कर्म यांच्या संगतीत सापडले असता देव, मनुष्य, सर्प वगैरे जातींच्या वेगळेपणाने या क्षेत्राची रचना होते.

But there are divisions in it such as gods, human beings and serpents etc., according to the three qualities viz. Sattwa, Rajas and Tamas and also according to Karma.

हेचि गुणविवंचना । पुढा म्हणिपैल अर्जुना । प्रस्तुत आता तुज ज्ञाना । रूप दावू ॥160॥

ज्ञान = अर्जुना, हाच गुणांचा विचार तुला पुढे (अध्याय 14 मधे) सांगण्यात येईल. सांप्रत आता ज्ञानाचे स्वरूप सांगतो.

These qualities will be explained to you later on. Now we will describe for you, what is knowledge.

क्षेत्र तव सविस्तर । सांगितले सविकार । म्हणौनि आता उदार । ज्ञान आइके ॥161॥

क्षेत्र तर आम्ही तुला विकारांसह विस्तारपूर्वक सांगितले. म्हणून आता उदार ज्ञान ऐक.

So I have told you about the field and its modifications in details. Now please listen to the highest knowledge.

जया ज्ञानालागी । गगन गिळिताती योगी । स्वर्गाची आडवंगी । उमरडोनि ॥162॥

ज्ञानाकरता केले जाणारे प्रयत्न = ज्या ज्ञानाकरता योगी हे स्वर्गाचा आडमार्ग उल्लंघून आकाश गिळतात. (म्हणजे मूर्ध्निआकाशाचा लय करतात).

That knowledge is such for the attainment of which Yogis, by side-tracking the path of heaven, try to contain the sky in themselves.

न करिती सिद्धीची चाड । न धरिती ऋद्धीची भीड । योगा{ऐ}से दुवाड । हेळसिती ॥163॥

(ज्या ज्ञानाकरता योगी) सिद्धीची इच्छा करीत नाहीत आणि ऐश्वर्याची पर्वा करत नाहीत आणि योगासारखी कष्टसाध्य गोष्ट तुच्छ मानतात.

They avoid being attracted to prosperity and occult powers and undertake most difficult task of practising Yoga.

तपोदुर्गे वोलांडित । क्रतुकोटि वोवांडित । उलथूनि सांडित । कर्मवल्ली ॥164॥

(ज्या ज्ञानाकरता कित्येक लोक) तपरूपी डोंगरी किल्ले ओलांडून पलीकडे जातात आणि कोट्यवधी यज्ञ आचरून त्या अनुष्ठानांतून पार पडतात आणि कर्मरूपी वेलाची उलथापालथ करून (आचरण करून) त्याचा त्याग करतात.

They go beyond the mountains of penance, consider worthless crores of sacrifices by fire and turn upside down the creepers of ritualistic performances.

नाना भजनमार्गी । धावत उघडिया आंगी । एक रिगताति सुरंगी । सुषुम्नेचिये ॥165॥

अथवा (ज्या ज्ञानाकरता) कित्येक उघड्या अंगांनी (अंतर्बाह्य परिग्रह टाकून) भजनमार्गाने धावतात व कित्येक सुषुम्नेच्या भुयारात शिरतात.

Or jump head - long in the path of devotion or enter the narrow sub - way of Sushumna. (The central nervous path).

ऐसी जिये ज्ञानी । मुनीश्वरांची उतान्ही । वेदतरूच्या पानोवानी । हिंडताती ॥166॥

याप्रमाणे मुनीश्वरांस ज्या ज्ञानाच्या ठिकाणी इच्छा असते व ते मुनीश्वर ज्या ज्ञानाकरता वेदरूपी झाडाचे पान आणि पान हिंडतात (म्हणजे संपूर्ण वेदांचे अध्ययन करतात)

In this way, for the attainment of this knowledge, the hopeful desires of great sages remain waiting in the foliage of the tree of Vedas,

देईल गुरुसेवा । इया बुद्धि पांडवा । जन्मशतांचा सांडोवा । टाकित जे ॥167॥

अर्जुना, गुरुसेवेने ते ज्ञान मिळेल या बुद्धीने त्या सेवेवरून आपला जन्म ओवाळून टाकतात, (जन्मभर गुरुसेवा करतात).

O Arjuna, with a hope that some day in future perhaps, there will be blessing of this knowledge, many births are spent in service to the Guru.

जया ज्ञानाची रिगवणी । अविद्ये उणे आणी । जीवा आत्मया बुझावणी । मांडूनि दे ॥168॥

ज्ञानाचे कार्य = 168ऱ्ह्या ज्ञानाचा प्रवेश अविद्येला नाहीसे करतो आणि जीव व ब्रह्म यांचे ऐक्य करून देतो,

When this knowledge is attained, it destroys confusion and effects the unity of the soul and the spirit. (Jeeva and Shiva).

जे इंद्रियांची द्वारे आडी । प्रवृत्तीचे पाय मोडी । जे दैन्यचि फेडी । मानसाचे ॥169॥

जे ज्ञान इंद्रियांची द्वारे बंद करते, बहिर्मुख वृत्तीचे पाय मोडते आणि जे मनाचे दारिद्र्य नाहीसे करते

This knowledge shuts the door of sense organs, breaks the legs of extrovert movement and relieves the pain and sorrow of the mind.

द्वैताचा दुकाळु पाहे । साम्याचे सुयाणे होये । जया ज्ञानाची सोये । ऐसे करी. ॥170॥

द्वैतरूपी दुष्काळ नाहीसा होतो व सर्वत्र समबुद्धीच्या बोधरूपी सुबत्तेचे दिवस येतात, ज्या ज्ञानाची प्राप्ती अशी स्थिती प्राप्त करून देते.

This is the knowledge by which there is drought as regards sense of duality and there is plenty of the feeling of unity.

मदाचा ठावोचि पुसी । जे महामोहाते ग्रासी । नेदी आपपरु ऐसी । भाष उरो ॥171॥

जे ज्ञान उन्मत्तपणाचा ठावठिकाणा नाहीसा करते व जे जबरदस्त भ्रांतीस नाहीसे करते व (जे) आपले आणि दुसर्‍याचे ही गोष्टच शिल्लक राहू देत नाही,

This knowledge destroys the support of the feeling of arrogance, swallows even the deep delusion and does not allow scope for the language of "I am this and that is another person."

आटु वेगु विंदाणु । आशा शंका प्रतारणु । हे संन्यासिले अवगुणु । जया वाचा ॥13-272॥

हट्ट, आवेश, कपट, आशा लावणे, संशयात पाडणे, फसवेगिरी (वगैरे) हे जे बोलण्यातील दोष आहेत त्या सर्वाचा ज्या वाचेने पूर्णपणे त्याग केलेला असतो.

This knowledge uproots the attachment to the worldly life, cleanses the mud of wishes and hopeful projections of thought and easily embraces the most difficult object of perception, which is the principle of Paramatman.

जयाचेनि उजाळे । उघडती बुद्धीचे डोळे । जीवु दोंदावरी लोळे । आनंदाचिया ॥173अ॥

ज्या ज्ञानाच्या प्रकाशाने बुद्धीची दृष्टी उघडते व जीव आनंदाच्या पोटावर लोळतो

When this knowledge arises, the vital energy which directs the function of the universe becomes weak and paralytic.

जयाचेनि उजाळे । उघडती बुद्धीचे डोळे । जीवु दोंदावरी लोळे । आनंदाचिया ॥173अ॥

ज्या ज्ञानाच्या प्रकाशाने बुद्धीची दृष्टी उघडते व जीव आनंदाच्या पोटावर लोळतो.

By the light of this knowledge the eyes of intellect are opened, and the soul relaxes happily on the soft bed of joy.

ऐसे जे ज्ञान । पवित्रैकनिधान । जेथ विटाळले मन । चोख कीजे ॥175॥

असे जे ज्ञान जे पवित्रपणाचा एकच ठेवा आहे व जेथे(जे प्राप्त झाले असता)(विषयाने)विटाळलेले मन शुद्ध करता येते

This knowledge is thus, very purifying and by its power, the mind, which is sullied by various defects is cleaned.

आत्मया जीवबुद्धी । जे लागली होती क्षयव्याधी । ते जयाचिये सन्निधी । निरुजा कीजे ॥176॥

देह बुद्ध्यादि अनात्म पदार्थ मी आहे (म्हणजे मी जीव आहे) असा (भ्रमाचा) क्षयरोग आत्म्याला जो झाला होता, तो रोग ज्याचा सहवास बरा करतो.

By this knowledge, the disease of consumption, which generally affects in the form of concept that I am Jeeva, is removed from the Atman.

ते अनिरूप्य की निरूपिजे । ऐकता बुद्धी आणिजे । वाचूनि डोळा देखिजे । ऐसे नाही ॥177॥

(ज्ञान दाखवता येत नाही. लक्षणांवरून ओळखावे लागते. ) ते ज्ञान निरूपण करण्यासारखे नाही, तथापि त्याचे निरूपण केले जाईल आणि ते ज्ञानाचे निरूपण ऐकल्यावर ज्ञान बुद्धीला जाणता येईल. त्याशिवाय डोळ्यांनी पहाता येईल असे ते ज्ञान नाही.

Though it is not possible to explain in words this knowledge, which we are commenting upon; but it is to be understood by intelligence only because without it, ordinary eyes cannot perceive that knowledge.

मग तेचि इये शरीरी । जै आपुला प्रभावो करी । तै इंद्रियांचिया व्यापारी । डोळाहि दिसे ॥178॥

मग तेच ज्ञान जेव्हा या शरीरात आपली शक्ती प्रगट करते, तेव्हा ते इंद्रियांच्या क्रियेवरून डोळ्यांनाही दिसते.

But the wonderful thing is that once through the intellect, it is properly understood and once it starts to govern the whole body, it becomes visible even to ordinary eyes by the activities of all the organs in outward life.

पै वसंताचे रिगवणे । झाडाचेनि साजेपणे । जाणिजे तेवी करणे । सांगती ज्ञान ॥179॥

वसंताचा प्रवेश झाडाच्या टवटवीतपणावरून जाणता येतो, त्याप्रमाणे ज्ञानवान पुरुषांची इंद्रिये त्या पुरुषात ज्ञानाचे अस्तित्व दाखवतात.

Just as the advent of spring season is guessed easily by the freshness of tender leaves of the trees, similarly this knowledge can be guessed about by the functions of various organs.

अगा वृक्षासि पाताळी । जळ सांपडे मुळी । ते शाखांचिये बाहाळी । बाहेर दिसे ॥180॥

अरे अर्जुना, वृक्षाला जमिनीमधे पाणी सापडते. (ते पाणी जरी डोळ्याला प्रत्यक्ष दिसत नाही)तरी ते बाहेर फांद्यांच्या विस्तारावरून दिसते.

My dear, the root of trees come up from the water deep under the earth, but its effect is seen by the soft tender leaves of branches above the ground.

का भूमीचे मार्दव । सांगे कोंभाची लवलव । नाना आचारगौरव । सुकुलीनाचे ॥181॥

अथवा अंकुराचा लुसलुशीतपणा हा जमिनीचा मृदुपणा सांगतो किंवा आचार हा चांगल्या कुलवानाचा थोरपणा दाखवतो.

Or just as the soft fertility of the earth is surmised by the delicate sprouts coming up; or the nobility of a cultured man is understood by observing his manners.

अथवा संभ्रमाचिया आयती । स्नेहो जैसा ये व्यक्ति । का दर्शनाचिये प्रशस्ती । पुण्यपुरुष ॥182॥

अथवा आदरातिथ्याच्या तयारीवरून जसा स्नेह प्रगट होतो किंवा दर्शनाने होणार्‍या समाधानावरून पुण्यपुरुष ओळखू येतो.

Or just as the intensity of affectionate love can be judged by the eagerness in the act of welcome for the guests, and a man of saintly and peaceful character can be known by observing his quiet and graceful countenance.

नातरी केळी कापूर जाहला । जेवी परिमळे जाणो आला । का भिंगारी दीपु ठेविला । बाहेरी फाके ॥183॥

अथवा केळीत उत्पन्न झालेला कापूर जसा सुवासाने कळण्यात येतो अथवा भिंगाच्या आत ठेवलेला जो दिवा त्याचा प्रकाश जसा भिंगाच्या बाहेर पसरतो

Or when camphor is ready in the plant of camphor, it can be experienced by its fragrance or when a lamp is kept in a glass, its light is steady and brilliant in the room everywhere.

तैसे हृदयीचेनि ज्ञाने । जिये देही उमटती चिन्हे । तिये सांगो आता अवधाने । चागे आइक ॥184॥

त्याप्रमाणे हृदयातील ज्ञानाने देहाच्या ठिकाणी जी लक्षणे उमटतात ती आता सांगतो. चांगले लक्ष देऊन ऐक.

In the same way, when there is this knowledge in the mind and heart, there are outward signs thereof, which I am going to tell you. Please listen. Absence of pride, absence from hypocrisy, non-violence, forbearance, straightness of body, speech and mind, devout service of the teacher, purity of mind and body, steadiness of mind and control of body, senses, as well as the mind. (Signs of knowledge). (7).

तरी कवणेही विषयींचे । साम्य होणे न रुचे । संभावितपणाचे । वोझे जया ॥185॥

तर कोणत्याही बाबतीत कोणाचीही बरोबरी करणे, त्याला आवडत नाही, आणि मोठेपणाचेही त्याला ओझे वाटते.

This man of knowledge does not like to be totally involved in anything worldly. He finds it very awkward to show off his goodness in public.

आथिलेचि गुण वानिता । मान्यपणे मानिता । योग्यतेचे येता । रूप आंगा ॥186॥

त्याच्या अंगी असलेल्या गुणांचे वर्णन केले तर व तो खरोखर मानास योग्य आहे म्हणून त्यास मान देऊ लागले तर अथवा लोकांनी मागण्याजोगी पात्रता आपल्या अंगी आली आहे अशी त्या पात्रतेची प्रगटता झाली तर,

When his virtues are being praised, when his good name is loudly proclaimed and when greatness and worthiness are being stuck to him by people

तै गजबजो लागे कैसा । व्याधे रुंधला मृगु जैसा । का बाही तरता वळसा । दाटला जेवी ॥187॥

त्यावेळी तो कसा गडबडून जातो तर ज्याप्रमाणे पारध्याने चोहोकडून वेढलेले हरीण घाबरे होते अथवा हातांनी पोहून जात असता, तो पोहणारा मनुष्य ज्याप्रमाणे भोवर्‍यात सापडावा.

He becomes so much vexed that he resembles a deer caught in the net of the hunter or while swimming he is caught in a whirlpool.

पार्था तेणे पाडे । सन्माने जो सांकडे । गरिमेते आंगाकडे । येवोचि नेदी ॥188॥

अर्जुना, तितक्या प्रमाणाने सन्मानाच्या योगाने ज्याला संकट वाटते आणि जो मोठेपणाला आपल्या अंगाकडे येऊच देत नाही.

Dear Arjuna, he feels it a calamity in his popularity and does not allow any greatness to touch him at all.

पूज्यता डोळा न देखावी । स्वकीर्ती कानी नायकावी । हा अमुका ऐसी नोहावी । सेचि लोका ॥189॥

आपली पूज्यता आपण डोळ्यांनी पाहू नये, आपली कीर्ती आपण कानांनी ऐकू नये, हा एक मनुष्य आहे अशी आपली लोकांना आठवणच होऊ नये.

He cannot bear the sight of his being felicitated and honoured. He does not like his virtues being sung, and he cannot bear that people are remembering him with gratitude.

तेथ सत्काराची के गोठी । के आदरा देईल भेटी । मरणेसी साटी । नमस्कारिता ॥190॥

असे ज्याला वाटते अशा पुरुषाच्या ठिकाणी सत्काराची गोष्ट कोठे आहे ? (म्हणजे अशा पुरुषाला आपला सत्कार व्हावा असे कसे वाटेल ?) असा मनुष्य आदराला भेट कशी देईल ? (म्हणजे आपला आदर व्हावा अशी कशी इच्छा करेल ? त्याला जर कोणी नमस्कार केला तर त्याला ते मरणासारखे वाटते.

Then what to talk about his being given great respect? He does not even like people to salute him, which appears to him as painful as death.

वाचस्पतीचेनि पाडे । सर्वज्ञता तरी जोडे । परी वेडिवेमाजी दडे । महिमेभेणे ॥191॥

बृहस्पतीच्या तोडीची सर्वज्ञता तर त्याला प्राप्त झालेली असते, परंतु महत्वाच्या भीतीने तो वेडात लपतो.

Even though he is as learned as the Guru of gods, he feigns insanity and runs away from people, thus remaining hidden.

चातुर्य लपवी । महत्त्व हारवी । पिसेपण मिरवी । आवडोनि ॥192॥

आपले ठिकाणी असलेले शहाणपण तो लपवून ठेवतो, आपल्यात असलेला मोठेपणा बेपत्ता करून टाकतो. व मोठ्या आवडीने वेडेपण लोकात दाखवतो.

He covers up his cleverness, abhors greatness, and behaves like an eccentric person purposefully.

लौकिकाचा उद्वेगु । शास्त्रांवरी उबगु । उगेपणी चांगु । आथी भरु ॥193॥

लोकात होणार्‍या प्रसिद्धीची ज्यास शिसारी असते व शास्त्रांचा वादविवाद करण्याचा ज्याला कंटाळा असतो, काही न करता उगी राहण्यावर ज्याचा अतिशय भर असतो.

He is bored of good name in the public. He is tired of dry arguments on scriptures and likes to live quietly in isolation.

जगे अवज्ञाचि करावी । संबंधी सोयचि न धरावी । ऐसी ऐसी जीवी । चाड बहु ॥194॥

लोकांनी आपला अनादरच करावा व नातलगांनी आपला थाराच धरू नये (आपल्या नादी लागू नये) अशा प्रकारची ज्याच्या जीवामधे फार इच्छा असते.

He feels it good, if the world insults him, or neglects him and if his relatives do not bother him in any way.

तळौटेपण बाणे । आंगी हिणावो खेवणे । ते तेचि करणे । बहुतकरुनी ॥195॥

ज्या कृतीच्या योगाने नम्रता अंगी बाणेल व स्वत:च्या ठिकाणी कमीपणा हे भूषण होईल, त्याच गोष्टी बहुतेक तो करतो.

He purposely behaves in such a way that he appears to be nothing in the eyes of men, and he is happy to maintain a low profile.

हा जीतु ना नोहे । लोक कल्पी येणे भावे । तैसे जिणे होआवे । ऐसी आशा ॥196

ज्याच्या योगाने हा जिवंत आहे की नाही अशी लोक आपल्याविषयी कल्पना करतील अशा प्रकारचा आपला आयुष्यक्रम असावा अशी त्यास आशा असते.

He always wishes that people should not be sure of whether he is living or dead. He desires to be so much incognito,

पै चालतु का नोहे । की वारेनि जातु आहे । जना ऐसा भ्रमु जाये । तैसे होईजे ॥197॥

पलीकडे असलेला तो चालतो आहे की नाही, किंवा वार्‍यानेच जात आहे अशा प्रकारचा आपल्याविषयी जगात भ्रम उत्पन्न व्हावा तसे आपण व्हावे असे त्यास वाटते.

He walks so modestly that people may doubt whether he is walking or not, or he is pushed by breeze.

माझे असतेपण लोपो । नामरूप हारपो । मज झणे वासिपो । भूतजात ॥198॥

माझ्या असतेपणाचा लोप व्हावा (म्हणजे मी एक अमुक आहे अशी माझ्या अस्तित्वाची कोणास आठवणच होऊ नये). माझे नाव व रूप नाहीसे व्हावे (म्हणजे माझे नाव अथवा रूप कोणाच्या डोळयांसमोर येऊ नये), कदाचित मला पाहून प्राणिमात्र भितील तर तसे होऊ नये

He wishes that his existence should be wiped out from public memory, his name and form should be lost and he should be abhored by all beings.

ऐसी जयाची नवसिये । जो नित्य एकांता जातु जाये । नामेचि जो जिये । विजनाचेनि ॥199॥

याप्रमाणे ज्याचे नवस असतात व जो सदोदित एकांतामधे जात असतो व एकांताच्या नावानेच तो जगतो (म्हणजे त्याला एकांत इतका आवडतो).

He desires to be like this. He always prefers to live in solitude, and as soon as he hears the name of any isolated place, he becomes more alive.

वायू आणि तया पडे । गगनेसी बोलणे आवडे । जीवे प्राणे झाडे । पढियंती जया ॥200॥

वायूचे व त्याचे पटते, आकाशाशी बोलणे त्याला आवडते. (त्यास बोलण्याचा कंटाळा असतो) व ज्याला झाडे ही जीवाप्रमाणे आवडतात

He is friendly with the wind; he likes to have a dialogue with sky and he loves very keenly.

किंबहुना ऐसी । चिन्हे जया देखसी । जाण तया ज्ञानेसी । शेज जाहली ॥13-201॥

फार काय सांगावे ? अशी लक्षणे तू ज्या पुरुषाच्या ठिकाणी पाहशील त्या पुरुषाचे व ज्ञानाचे एकच अंथरूण झाले आहे असे तू समज.

So, if you see such signs in any person, then you should know that he is very intimate with knowledge.

पै अमानित्व पुरुषी । ते जाणावे इही मिषी । आता अदंभाचिया वोळखीसी । सौरसु देवो ॥13-202॥

साधकामधे असणारा अमानित्व हा जो गुण म्हणतात तो या लक्षणांनी जाणावा.

The Absence of pride in a man should be recognised by these signs. Now I will show you how to recognize the lack of hypocrisy.

तरी अदंभित्व ऐसे । लोभियाचे मन जैसे । जीवु जावो परी नुमसे । ठेविला ठावो ॥13-203॥

तर ऐक. अदंभित्व असे आहे, ज्याप्रमाणे लोभ्याचे मन आपल्या धनाविषयी इतके आसक्त असते की जीव गेला तरी तो आपली धन ठेवलेली जागा सांगत नाही.

Freedom from false pretexts amounting to freedom from hypocrisy is such that, just as a miser does not reveal where he has concealed his treasure even if he is threatened to be killed, similarly a man does no utter a single word about any good deeds which he has done.

तयापरी किरीटी । पडिलाही प्राणसंकटी । तरी सुकृत न प्रकटी । आंगे बोले ॥13-204॥

अर्जुना, त्याप्रमाणे त्याच्या प्राणावर जरी संकट आले तथापि आपण केलेले पुण्यकर्म हे देहचेष्टेने अथवा वाचेने उघड करत नाही.

Freedom from false pretexts amounting to freedom from hypocrisy is such that, just as a miser does not reveal where he has concealed his treasure even if he is threatened to be killed, similarly a man does no utter a single word about any good deeds which he has done.

खडाणे आला पान्हा । पळवी जेवी अर्जुना । का लपवी पण्यांगना । वडिलपण ॥13-205॥

खोड्याळ गाईला आलेला पान्हा ती गाय जशी चोरते अथवा उतार वयाला आलेली वेश्या उतार वयाने रहाते काय ? तर नाही, मग ती आपले उतार वय झाकते.

Arjuna, an untamable cow holds up her milk or a prostitute hides her old age,

आढ्यु आतुडे आडवी । मग आढ्यता जेवी हारवी । नातरी कुळवधू लपवी । अवेवांते ॥13-206॥

श्रीमंत मनुष्य एकटा अरण्यात सापडला असता तो जसा आपली श्रीमंती लपवतो अथवा कुलीन स्त्री जशी आपले अवयव झाकते,

A rich man stranded in a forest does not reveal his richness; or a lady covers her body modestly.

नाना कृषीवळु आपुले । पांघुरवी पेरिले । तैसे झांकी निपजले । दानपुण्य ॥13-207॥

अथवा शेतकरी पेरलेले बीज जसे माती टाकून झाकतो, तसेच तो आपण केलेले दान पुण्य झाकून ठेवतो.

Or a farmer covers the seeds sown by him. Similarly this man hides whatever charity etc; is done by him.

वरिवरी देहो न पूजी । लोकाते न रंजी । स्वधर्मु वाग्ध्वजी । बांधो नेणे ॥13-208॥

वरवर देहाची पूजा करत नाही, (लोकांना फसवणारा बाह्यवेष धारण करून देहाला सजवीत नाही) व लोकांच्या मनाजोगते बोलून त्यांचे मनोरंजन करत नाही व आपण केलेला धर्म आपल्या वाचारूपी ध्वजेवर बांधण्याचे त्यास माहीत नसते. आपण केलेला धर्म तो आपल्या तोंडाने बोलून दाखवत नाही.

He does not make a fuss about his body, does not go out to flatter other people and does not talk about his religious acts;

परोपकारु न बोले । न मिरवी अभ्यासिले । न शकेविकू जोडले । स्फीतीसाठी ॥13-209॥

आपण दुसर्‍यावर केलेल्या उपकाराचा तोंडाने उच्चार करत नाही, आपण जो काही वेदशास्त्र वगैरेचा अभ्यास केला असेल त्याचा डौल मिरवीत नाही व आपली भरभराट व्हावी म्हणून जो आपण मिळवलेले पुण्य विकण्यास धजत नाही,

He does not reveal his good deeds done for obliging others, does not show off his learning and education and does not sell his knowledge in order to earn fame in the world.

शरीर भोगाकडे । पाहता कृपणु आवडे । एऱ्हवी धर्मविषयी थोडे । बहु न म्हणे ॥13-210॥

तो आपल्या शरीराला जे विषय भोग देतो त्यावरून त्याच्या उदारपणाचा अंदाज केला तर तो कृपण आहे असे वाटेल. परंतु धर्माच्या कामी त्याचे औदार्य पाहिले तर तो आपल्या जवळचे धन वगैरे खर्च करण्यास कमीपणा करत नाही थोडेफार असे म्हणत नाही.

He is very economic in spending anything for personal use, but does not hesitate to spend any amount for the cause of religion.

घरी दिसे सांकड । देहीची आयती रोड । परी दानी जया होड । सुरतरूसी ॥13-211॥

घरामधे सर्व गोष्टीची टंचाई दिसते, परंतु दानाच्या बाबतीत तो कल्पतरूशी प्रतिज्ञेने चढाओढ करतो.

In his home there is shortage of many provisions and he is not very strong physically but in the matter of generosity he may compete with the divine wish-tree "Kalpataru"!

किंबहुना स्वधर्मी थोरु । अवसरी उदारु । आत्मचर्चे चतुरु । एऱ्हवी वेडा ॥13-212॥

फार काय सांगावे ? स्वधर्मामधे तो थोर असतो. योग्य प्रसंगी तो उदार असतो, आत्मचर्चा करण्यात हुशार असतो. एरवी इतर गोष्टीत तो वेडा असतो.

In short, he is noble in religious matters, generous in giving in charity, very clever in philosophical discussions but simpleton in the mundane affairs.

केळीचे दळवाडे । हळू पोकळ आवडे । परी फळोनिया गाढे । रसाळ जैसे ॥13-213॥

केळीचे सर्व अंग हलके व पोकळ असे वाटते, पण या केळीला फळे आल्यावर ते केळीचे सर्व अंग रसाने दाट भरलेले असे वाटते.

The trunck of a banana tree is very soft and pliant but it gives very rich and wholesome fruits.

का मेघांचे आंग झील । दिसे वारेनि जैसे जाईल । परी वर्षती नवल । घनवट ते ॥13-214॥

अथवा मेघाचे अंग पाहिले तर ते अगदी हलके व दिसण्यात वार्‍याने नाहीसे होईल असे वाटते, पण तेच मेघ एकदा का वर्षाव करायला लागले की जिकडे तिकडे आश्चर्यकारक रीतीने एकसारखे जलमय करून टाकतात.

The structure of a cloud is so thin that it is blown easily by the wind but it is capable of showers of hail-stones.

तैसा जो पूर्णपणी । पाहता धाती आयणी । एऱ्हवी तरी वाणी । तोचि ठावो ॥13-215॥

त्याप्रमाणे पूर्णतेच्या दृष्टीने तो पुरुष पाहिला तर इच्छा तृप्त होतात, एरवी पाहिले तर कमीपणाला तोच जागा आहे, त्याच्या येथे सर्व गोष्टींचे दारिद्र्य आहे.

Similarly though he is expert in the ways of spiritual endeavour he is very meek in the worldly affairs.

हे असो या चिन्हांचा । नटनाचु ठायी जयाच्या । जाण ज्ञान तयाच्या । हाता चढे ॥13-216॥

हे वर्णन पुरे. या वर सांगितलेल्या गुणांचा उत्कर्ष ज्याचे ठिकाणी असेल त्याच्या हाताला ज्ञान आले असे समज.

Arjuna, know that he in whom the above qualities are quite evident, is a man who holds knowledge in his palms.

पै गा गति अदंभपण । म्हणितले ते हे जाण । आता आईक खूण । अहिंसेची ॥13-217॥

अर्जुना अदंभपण ते हे समज.

So, this is the recognizing sign of absence of hypocrisy. Now, please listen to the quality of non-violence.

तरी अहिंसा बहुती परी । बोलिली असे अवधारी । आपुलालिया मतांतरी । निरूपिली ॥13-218॥

आपापल्या निरनिराळ्या मतांचे निरूपण करताना पुष्कळ प्रकारांनी अनेक लोकांनी अहिंसा सांगितली आहे. ऐक.

First of all, you should know that the quality of non-violence is defined and described by different people in various ways.

परी ते ऐसी देखा । जैशा खांडूनिया शाखा । मग तयाचिया बुडुखा । कूंप कीजे ॥13-219॥

परंतु त्यांनी सांगितलेली ही अहिंसा ही जशा वृक्षाच्या फांद्या तोडून मग त्या शाखांनी वृक्षाच्या बुडाशी त्या वृक्षाच्या रक्षणार्थ कुंपण करावे तशी आहे.

But all those descriptions are so irrelevant that it is like erecting a compound fence around a tree, by first cutting down its branches and keeping only a thwarted trunk.

का बाहु तोडोनि पचविजे । मग भूकेची पीडा राखिजे । नाना देऊळ मोडोनि कीजे । पौळी देवा ॥13-220॥

किंवा हात तोडून तो विकावा व जे पैसे मिळतील त्यांनी भुकेची पीडा शांत करावी अथवा देऊळ मोडून देवाच्या रक्षणाकरता देवळाच्या सामानाने आवाराची भिंत बांधावी.

Or like cutting our arms and boiling them to make a dish of food and then satisfying our hunger, or by demolishing the temple itself and constructing a surrounding line of seats around the god,

तैसी हिंसाचि करूनि अहिंसा । निफजविजे हा ऐसा । पै पूर्वमीमांसा । निर्णो केला ॥13-221॥

त्याप्रमाणे हिंसाच करून अहिंसा उत्पन्न करावी असा हा निर्णय पूर्वमीमांसेने केला आहे.

In another way, the philosophy of Meemansa which lays down the code of performing rituals and sacrifices, propounds that violence is to be used to ensure non-violence.

जे अवृष्टीचेनि उपद्रवे । गादले विश्व आघवे । म्हणौनि पर्जन्येष्टी करावे । नाना याग ॥13-222॥

पाऊस न पडल्यामुळे अतिशय पीडा होऊन त्यामुळे सर्व प्राणी जर्जर झाले, म्हणजे त्यावर उपाय म्हणून पाऊस पाडणारे पर्जन्येष्टी यज्ञ करावेत.

In that system, when all the people are faced with tremendous vicissitudes due to drought, people are advised to perform sacrifices to invoke rain.

तव तिये इष्टीचिया बुडी । पशुहिंसा रोकडी । मग अहिंसेची थडी । कैची दिसे ? ॥13-223॥

तर प्राण्यांच्या बचावाकरता करावयाच्या यज्ञामधे आरंभीच जनावरांचे प्रत्यक्षपणेच प्राण घेतले जातात, अशा स्थितीत अहिंसेचे पलीकडचे तीर कसे दिसणार ?

In that sacrifices, the slaying of goats etc. is advised. How can you reach the other bank of life of non-violence through these killings?

पेरिजे नुसधी हिंसा । तेथ उगवैल काय अहिंसा ? । परी नवल बापा धिंवसा । या याज्ञिकाचा ॥13-224॥

नुसती हिंसा पेरली असता तेथे अहिंसा उगवेल काय ? (तर नाही). परंतु याज्ञिकांचे धाडस आश्चर्यकारक आहे.

How can non-violence grow if one sows only violence? But my dear! See the wonderful daring of these performers of sacrifices!

आणि आयुर्वेदु आघवा । तो याच मोहोरा पांडवा । जे जीवाकारणे करावा । जीवघातु ॥13-225॥

आयुर्वेदीय अहिंसा : आणि सर्व आयुर्वेदही (वैद्यकशास्त्रही) अर्जुना याच धोरणचा आहे. कारण की एका जीवाचे रक्षण करण्याकरता दुसर्‍या जीवाचा घात करावा असे तो प्रतिपादन करतो.

And O Pandava, the Ayurveda which advocates to kill animals in order to prepare medicines for human beings is also of the same evil category.

नाना रोगे आहाळली । लोळती भूते देखिली । ते हिंसा निवारावया केली । चिकित्सा का ॥13-226॥

नाना प्रकारच्या रोगांनी पोळलेले व त्या दु:खाने लोळत पडलेले प्राणी पाहिले व मग आयुर्वेदाने ती हिंसा (दु:ख) निवारण करण्याकरता औषधांची योजना केली.

In Ayurveda, seeing human beings suffering heavily due to various ailments, diagnostic research is made in order to alleviate the suffering.

तव ते चिकित्से पहिले । एकाचे कंद खणविले । एका उपडविले । समूळी सपत्री ॥13-227॥

तो औषधयोजनेत पहिल्याप्रथम कित्येक झाडाचे कंद खाणवले व कित्येकांना मुळांसकट व पानांसकट उपटविले.

But in that research they uprooted certain medicinal shrubs and leaves; and skins and roots of some other vegetation were cut and snatched.

एके आड मोडविली । अजंगमाची खाल काढविली । एके गर्भिणी उकडविली । पुटामाजी ॥13-228॥

काही झाडे मध्येच मोडली (म्हणजे त्याच्या मधल्या भागाचा औषधात उपयोग केला. ) काही झाडाची साल काढवली व काही फळ देण्य़ाच्या बेतात असलेल्या वनस्पती, त्यावर क्षाराचे वगैरे कसले तरी थर देऊन उकडविल्या

Some trees were cut horizontally, some trees were deprived of their barks and some tender parts of some fruits etc. were boiled, to obtain decoctions.

अजातशत्रु तरुवरा । सर्वागी देवविल्या शिरा । ऐसे जीव घेऊनि धनुर्धरा । कोरडे केले ॥13-229॥

ज्यांनी) कोणाचे केव्हाच वाकडे केले नाही, म्हणून ज्यांना शत्रु उत्पन्न झाला नाही अशा बिचार्‍या झाडाना (त्याचा चीक काढण्याकरता) त्यांच्या सर्वागावर भेगा पाडून, याप्रमाणे अर्जुना, त्या वृक्षांचे जीव घेऊन त्यांना कोरडे केले.

O the wielder of a great bow! Trees do not mean any harm to any being, but their trunks were vertically cut to derive the sticky juices from them! In this way the trees were squeezed dry by taking out their life-juices in order to heal human beings.

आणि जंगमाही हात । लाऊनि काढिले पित्त । मग राखिले शिणत । आणिक जीव ॥13-230॥

आणि हालचाल करणार्‍या प्राण्यांसही हात घालून त्यांचे पित्त काढून मग त्या योगाने रोगांनी पीडित अशा दुसर्‍या जीवाचे रक्षण केले.

And it is a practice to cut open certain animals to take out biliary contents from their livers and the lives of other people are saved from their ailments.

अहो वसती धवळारे । मोडूनि केली देव्हारे । नागवूनि वेव्हारे । गवांदी घातली ॥13-231॥

अहो रहाती घरे मोडून त्या घराच्या सामानाने देऊळ व देव्हारे केले व व्यवहारात लोकांना फसवून, लुटून जे द्रव्य मिळवले त्या द्रव्याच्या योगाने अन्नसत्र घातले.

It is like demolishing the permanent well-built houses and constructing temples by using that material, or like deceiving people in bad trade practices and throw open lavish dinner parties.

मस्तक पांघुरविले । तव तळवटी उघडे पडले । घर मोडोनि केले । मांडव पुढे ॥13-232॥

डोक्यास गुंडाळण्याकरता नेसलेले वस्त्र सोडून जर ते मस्तकास बांधले तर शरीराचा खालचा भाग उघडा पडतो, अथवा जसे घर मोडून त्या घरापुढे मांडव केले

It is like pulling the covers over the head by leaving our feet exposed, or like demolishing the house and constructing a pandal in the front yard.

नाना पांघुरणे । जाळूनि जैसे तापणे । जाले आंगधुणे । कुंजराचे ॥13-233॥

अथवा पांघरुणे जाळून मग जसा शेक घेणे किंवा हत्तीचे जसे अंगधुणे झाले (हत्ती हा स्नान केल्याबरोबर आपल्या ओल्या अंगावर सोंडेने माती घेऊन जास्त मलीन होतो)

Or it is like using fire for heating in cold season, by burning the blankets useful to cover ourselves or like the bathing of an elephant which is futile because he immediately puts on his body dirty water from the pond, by his trunk.

नातरी बैल विकूनि गोठा । पुंसा लावोनि बांधिजे गांठा । इया करणी की चेष्टा ? । काइ हसो ॥13-234॥

बैल विकून जसा गोठा बांधावा, अथवा राघूस हाकून देऊन मग पिंजरा तयार करावा, असल्या कृतींना योग्य करणे म्हणावे किंवा चेष्टा म्हणाव्यात ? का याला हसावे ?

Or like building the cattle shed by selling the bullocks or purchasing a cage after freeing the parrot. Is it a wise action or a jest? We cannot even laugh at this stupidity.

एकी धर्माचिया वाहणी । गाळू आदरिले पाणी । तव गाळितया आहाळणी । जीव मेले ॥13-235॥

बा कित्येकांनी धर्ममार्ग म्हणून पाणी गाळण्याला आरंभ केला तेव्हा गाळण्याच्या तापाने जीव मेले.

Some people strain water in a strainer or filter, as an act to prevent killing of tiny life-forms but they die in the very process of filteration.

एक न पचवितीचि कण । इये हिंसेचे भेण । तेथ कदर्थले प्राण । तेचि हिंसा ॥13-236॥

कित्येक या हिंसेच्या भयाने धान्य शिजवीत नाहीत (तर कोरडेच धान्य खातात. ते कच्चे धान्य त्यास पचत नसल्यामुळे) त्यांचे प्राण कासावीस होतात, हीच हिंसा होय.

Some do not eat even the particles of grain, but when they die of hunger, it is itself a killing, and act of violence to oneself.

एवं हिंसाचि अहिंसा । कर्मकांडी हा ऐसा । सिद्धांतु सुमनसा । वोळखे तू ॥13-237॥

बा, याप्रमाणे हे चांगल्या मनाच्या अर्जुना, हिंसेलाच अहिंसा ठरवण्याचा असा हा कर्मकांडात सिद्धांत आहे, तो तू नीट समजून ठेव.

So, in the path of ritualistic performance, the so-called non-violence is itself violence, which truth you should recognize by your good mind.

पहिले अहिंसेचे नांव । आम्ही केले जव । तव स्फूर्ति बांधली हाव । इये मती ॥13-238॥

अहिंसेविषयी निरनिराळी मते सांगण्याचे जेव्हा आम्ही पहिल्या प्रथम अहिंसेच्या नावाचा उच्चार केला तेव्हा ही मते सांगावीत अशी स्फूर्तीला हाव झाली,

When we thought about the quality of non-violence and uttered that word, we were inspired to explain clearly the core of that doctrine.

तरि कैसेनि इयेते गाळावे । म्हणौनि पडिले बोलावे । तेवीचि तुवांही जाणावे । ऐसा भावो ॥13-239॥

तर या मतांना कसे गाळावे ? म्हणून आम्हाला बोलणे भाग पडले. त्याच प्रमाणे तुलाही निरनिराळी मते माहीत व्हावीत असा हे प्रतिपादन करण्याचा आमचा हेतु होता.

Thinking that it will not be proper to avoid speaking about it, we told you these defects in it and we expect that you should understand it in this context.

बहुतकरूनि किरीटी । हाचि विषो इये गोठी । एऱ्हवी का आडवाटी । धाविजैल गा ? ॥13-240॥

अर्जुना, बहुतकरून या अहिंसे संबंधी काही बोलावयास लागले की त्या प्रतिपादनात हाच (वर सांगितलेला हिंसात्मक अहिंसांचा) विषय आढळतो. (म्हणून आम्ही त्याची चर्चा केली). नाहीतर हाती घेतलेल्या विषयाच्या प्रतिपादनाचा धोपट मार्ग सोडून मतमतांतरे सांगण्याच्या आडवाटेला कशाला जावे लागले असते ?

Further, dear Arjuna of the beautiful crown, the subject of non-violence is connected with this false attitude towards it, in the minds of so many people. Otherwise why should we go astray and describe it?

आणि स्वमताचिया निर्धारा- । लागोनिया धनुर्धरा । प्राप्ता मतांतरा । निर्वेचु कीजे ॥13-241॥

आणि अर्जुना, आपल्या स्वत:च्या मताच्या निश्चयाकरता जी दुसरी मते विचारात घेणे जरूर असेल त्यांचाही निर्णय केलाच पाहिजे.

And O the wielder of a great bow, in order to explain properly our own opinion, it is necessary to analyse other opinions.

ऐसी हे अवधारी । निरूपिती परी । आता ययावरी । मुख्य जे गा ॥13-242॥

याप्रमाणे ही निरूपण करण्याची पद्धति आहे असे समज. कारण अहिंसेविषयी ज्ञानेशांचे मत

So, this is the reason of the explanation so far given. Now we will resume our argument about our own opinion.

आता अर्जुना, यानंतर मुख्य जे, ते स्वमत बोलिजैल । अहिंसे रूप किजैल । जेणे उठलिया आंतुल । ज्ञान दिसे ॥13-243॥

ते आमचे मत सांगण्यात येईल. अहिंसेची नीट कल्पना येईल, असे लक्षण करण्यात येईल. ही अहिंसा चित्तात प्रगट झाली असता त्या ज्ञान आहे असे दिसेल.

When nonviolence is established in us, the inner knowledge becomes manifest. That is the sign of real harmlessness, which will be explained now.

परी ते अधिष्ठिलेनि आंगे । जाणिजे आचरतेनि बगे । जैसी कसवटी सांगे । वानियाते ॥13-244॥

पण ज्याप्रमाणे कसोटी सोन्याच्या कसाला सांगते त्याप्रमाणे अहिंसेने वास्तव्य केलेल्या शरीराच्या आचरणाच्या रीतीवरून त्या शरीरात अहिंसा रहात आहे असे जाणले जाते.

Just as the quality of gold is known by the use of the particular testing stone, so, the fact about inner non-violence is recognized by outward behaviour.

तैसे ज्ञानामनाचिये भेटी । सरिसेचि अहिंसेचे बिंब उठी । तेचि ऐसे किरीटी । परिस आता ॥13-245॥

त्याप्रमाणे ज्ञानामनाच्या भेटीबरोबरच (मनात ज्ञान उत्पन्न झाल्याबरोबर) अहिंसेचे चित्र उमटते, ते चित्र असे असते. अर्जुना, ऐक.

When there is the meeting of mind and the self-knowledge, this non-violence arises in the mind. O the crowned one! You will please listen to that only.

तरी तरंगु नोलांडितु । लहरी पाये न फोडितु । सांचलु न मोडितु । पाणियाचा ॥13-246॥

अहिंसकाचे चालणे = तर लाटांचे उल्लंघन न करता किंवा पायाने त्यांना न मोडता व पाण्याचा आवाज (खळखळ) न मोडू देता

Consider how a crane stands in the shallow water. It does not disturb the water even by creating a small ripple. It does not disturb the existing chain of waves on the surface. It does not agitate the pool of water; it swiftly, delicately puts its thin foot in it, keeping a sharp eye for fish. So, all carefulness is observed by the crane.

वेगे आणि लेसा । दिठी घालूनि आंविसा । जळी बकु जैसा । पाउल सुये ॥13-247॥

वेगाने व फार जपून आमिषावर दृष्टि ठेऊन बगळा जसा पाण्यात पाय घालतो,

Consider how a crane stands in the shallow water. It does not disturb the water even by creating a small ripple. It does not disturb the existing chain of waves on the surface. It does not agitate the pool of water; it swiftly, delicately puts its thin foot in it, keeping a sharp eye for fish. So, all carefulness is observed by the crane.

का कमळावरी भ्रमर । पाय ठेविती हळुवार । कुचुंबैल केसर । इया शंका ॥13-248॥

अथवा भ्रमर जसे कमळावर कमळातील तंतू चुरगळतील या शंकेने नाजूक रीतीने पाय ठेवतात,

Or think how a blue-beetle puts its tiny feet in the lotus so delicately that even the pollen is not hurt.

तैसे परमाणु पा गुंतले । जाणूनि जीव सानुले । कारुण्यामाजी पाउले । लपवूनि चाले ॥13-249॥

त्याप्रमाणे परमाणूंमधे लहान जीव आहेत असे जाणून दयेमधे आपली पाऊले लपवून चालतो.

Similarly, to walk with extreme tenderness; with feet wrapped in compassion. being aware that there are little life-forms attached to every speck of dust;

ते वाट कृपेची करितु । ते दिशाचि स्नेह भरितु । जीवातळी आंथरितु । आपुला जीवु ॥13-250॥

तो ज्या रस्त्याने चालतो तो रस्ताच कृपेने भरतो व ज्या बाजूकडे त्याची नजर जाते, ती दिशाच प्रेमाने भरलेली करतो व प्राण्यांच्या खाली आपला स्वत:चा प्राण अंथरतो (मग त्यावर चालतो).

To walk in such a way that the direction in which one is going is filled with one's kindness and the path covered with compassion, and we are ready to surrender our own life to save the life of others.

ऐसिया जतना । चालणे जया अर्जुना । हे अनिर्वाच्य परिमाणा । पुरिजेना ॥13-251॥

अर्जुना, अशा रीतीने जपून ज्याचे चालणे असते त्या चालण्याचे वर्णन करता येत नाही आणि ते चालणे अमक्यासारखे आहे म्हणून प्रमाण दिले तर ते पुरे पडत नाही.

Dear Arjuna, this tender-footed walking cannot be described in words and it cannot be fully appreciated by any measurements of softness.

पै मोहाचेनि सांगडे । लासी पिली धरी तोंडे । तेथ दांतांचे आगरडे । लागती जैसे ॥13-252॥

जेव्हा मांजरी मोहाच्या योगाने आपले पिल्लू आपल्या तोंडात धरते त्यावेळी त्या पिल्लास जशी तिच्या दातांची टोके लागतात (मांजरीने दातांनी पिल्लू जरी बळकट धरलेले असते, त्यावेळी त्या पिल्लास जशी तिच्या दाताची टोके लागत नाहीत)

Consider how much the teeth of a mother-cat may be hurting (if at all) the neck of its young ones while it lifts them to take them from one place to other;

का स्नेहाळु माये । तान्हयाची वास पाहे । तिये दिठी आहे । हळुवार जे ॥13-253॥

अथवा प्रेमळ आई जशी आपल्या तान्ह्या मुलाची वाट पहाते, त्या दृष्टीमधे जो नाजुकपणा असतो,

Consider how much tender the eyes of mother would be when she is waiting for her child to return home.

नाना कमळदळे । डोलविजती ढाळे । तो जेणे पाडे बुबुळे । वारा घेपे ॥13-254॥

अथवा वारा घेण्याकरता कमळाचे फूल हळू हळू हलवले असता, त्यापासून निघालेला वारा तो ज्याप्रमाणे डोळ्याच्या बुबुळास मोठा सुखकर वाटतो (बुबुळास खुपत नाही)

Or consider how much the little whip of a wind created by moving the petals of a lotus, will hurt our eyelids or pupils.

तैसेनि मार्दवे पाय । भूमीवरी न्यसीतु जाय । लागती तेथ होय । जीवा सुख ॥13-255॥

तितक्या मऊपणाने भूमीवर पाय ठेवीत तो जातो. ते पाय जेथे लागतील तेथे लोकांना सुख होते.

He puts his feet on the ground with such care that the life-forms below his feet would feel their touch comfortable.

ऐसिया लघिमा चालता । कृमि कीटक पंडुसुता । देखे तरी माघौता । हळूचि निघे ॥13-256॥

अर्जुना, अशा हळूवारपणाने चालत असतांना कृमीकीटक पाहिले तर, हळूच माघारा फिरतो.

While walking slowly like this, if he sees some weevils or insects on the ground ahead he retraces his steps sufficiently.

म्हणे पावो धडफडील । तरी स्वामीची निद्रा मोडैल । रचलेपणा पडैल । झोती हन ॥13-257॥

तो म्हणतो पाय जोराने पडल्यामुळे आवाज निघाला तर (सर्व भूतांना व्यापून असलेल्या) प्रभूची झोप मोडेल व असलेल्या सुखरूपतेस विक्षेप येईल.

He thinks- "If I will walk briskly, the great being would be disturbed in his sleep or would be hurt in his delicate body.

इया काकुळती । वाहणी घे माघौती । कोणेही व्यक्ती । न वचे वरी ॥13-258॥

या करुणेने मागे परततो वकोणत्याही व्यक्तीवर (प्राण्यावर) पाय ठेवीत नाही.

With this concept of kindness he retreats to some extent but never harms any being.

जीवाचेनि नांवे । तृणातेही नोलांडवे । मग न लेखिता जावे । हे के गोठी ? ॥13-259॥

गवताच्या काडीत जीव आहे असे समजून ती ओलांडीत नाही (तुडवून जात नाही). मग समोर प्राणी पाहिल्यावर त्याला न जुमानता तो त्याला तुडवीत जाईल ही गोष्ट कोठली ?

He does not even trample upon grass! What of other living beings? There is no question of his going ahead without taking cognizance of any living being in his way.

मुंगिये मेरु नोलांडवे । मशका सिंधु न तरवे । तैसा भेटलिया न करवे । अतिक्रमु ॥13-260॥

मुंगीला ज्याप्रमाणे मेरु पर्वताचे उल्लंघन करता येत नाही, चिलटाला ज्याप्रमाणे समुद्र तरून जाता येत नाही, त्याप्रमाणे कोणताही प्राणी भेटला असता त्याच्याने उल्लंघन करवत नाही.

Just as an ant cannot go beyond the mountain Meru, and just as a fly cannot cross the ocean, he also cannot surpass any living being on his path, by hurting it by his foot.

ऐसी जयाची चाली । कृपाफळी फळा आली । देखसी जियाली । दया वाचे ॥13-261॥

अहिंसकाचे बोलणे याप्रमाणे ज्याची चालण्याची रीत कृपारूपी फळांनी फळाला आली, व जेथे वाचेमधे दया जगलेली तू पहाशील.

When the man walks so tenderly that it is having flowers of grace, and bearing fruits of compassion, you will find that in his speech, pity has become incarnated.

स्वये श्वसणेचि सुकुमार । मुख मोहाचे माहेर । माधुर्या जाहले अंकुर । दशन तैसे ॥13-262॥

स्वत: श्वासोच्छ्वास नाजूक रीतीने करतो, त्याचे मुख प्रीतीचे माहेर असते व त्याचे दात हे जणुकाय मधुरपणाला अंकुरच फुटले आहेत !

Even he breathes very softly, his face looks very pleasant and his teeth look like goodness having sprouts!

पुढा स्नेह पाझरे । माघा चालती अक्षरे । शब्द पाठी अवतरे । कृपा आधी ॥13-263॥

(तो कोणाशी बोलत असताना) पुढे प्रेम पाझरते व मागून अक्षरे चालतात आणि कृपा आधी प्रगट होते व शब्द मागून प्रगट होतात.

First, affection oozes out from his mind, and letters follow that affection and become manifest. First, the blessings are expressed and then his words.

तव बोलणेचि नाही । बोलो म्हणे जरी काही । तरी बोल कोणाही । खुपेल का ॥13-264॥

अगोदर त्याचे कोणाशी बोलणेच नसते आणि जर काही कोणाशी बोलू म्हणेल (बोलण्याचे मनात आणेल) तर आपले बोलणे कोणाला खुपेल का (लागेल का) (अशी त्याच्या मनात शंका येते).

Generally he does not speak and if at all he talks, the words are such that they will not harm anybody.

बोलता अधिकुही निघे । तरी कोण्हाही वर्मी न लगे । आणि कोण्हासि न रिघे । शंका मनी ॥13-265॥

(त्याला असे वाटत असते की) यदा कदाचित बोलतांना काही जास्त बोलणे झाले तर ते कोणाच्या वर्मी तर लागणार नाही ना ? आणि त्या जास्त बोलण्याने कोणाच्या मनात शंका तर येणार नाही ना ?

When occasion arises, he may talk at length, but it does not touch anybody's sensitive mind and nobody has any doubts in his mind.

मांडिली गोठी हन मोडैल । वासिपैल कोणी उडैल । आइकोनिचि वोवांडिल । कोण्ही जरी ॥13-266॥

कोणी एखाद्या गोष्टीविषयी आरंभलेल्या बोलण्याचा रंग आपल्या बोलण्याने बिघडेल, कोणी भिईल, कोणी दचकून उठेल आणि आपले बोलणे ऐकूनच कोणी त्या बोलण्याची उपेक्षा करील.

He is afraid that by his talk there will be some awkwardness or someone may be afraid or get insulted and challenge his statements.

तरी दुवाळी कोणा नोहावी । भुंवई कवणाची नुचलावी । ऐसा भावो जीवी । म्हणौनि उगा ॥13-267॥

तरी आपल्या बोलण्याने कोणासही क्लेश होऊ नयेत (अथवा रागाने) कोणाचीही भिवई उचलू नये, असा त्याच्या मनात अभिप्राय असतो, म्हणून तो उगा असतो.

Thus, with the thought that nobody should feel awkward, nobody should feel harassment and nobody should raise his brows in annoyance, he generally does not speak.

मग प्रार्थिला विपाये । जरी लोभे बोलो जाये । तरी परिसतया होये । मायबापु ॥13-268॥

मग आपण बोलावे, अशी कोणी कदाचित प्रार्थना केल्यास, तो प्रेमाने बोलायला लागला, तर त्याचे बोलणे जे ऐकतात, त्यांना तो आपला आईबापच आहे की काय ? असे वाटते.

If somebody entreats him to talk and he sets about speaking, it is so sweet that the listener feels that he is his mother or father.

का नादब्रह्मचि मुसे आले । की गंगापय असलले । पतिव्रते आले । वार्धक्य जैसे ॥13-269॥

त्याचे बोलणे म्हणजे जणु काय नादब्रह्मच आकार धरून आले, असे मधुर, किंवा गंगेचे पाणीच उसळले असे पवित्र, अथवा पतिव्रतेला जसे काही म्हातारपण आले आहे

It is as if the Brahman in the shape of sound, is put in a crucible, or the water of Ganges is slowed down or the devoted wife of a husband is matured in oldage. It is so pure and kind.

तैसे साच आणि मवाळ । मितले आणि रसाळ । शब्द जैसे कल्लोळ । अमृताचे ॥13-270॥

त्याप्रमाणे खरे आणि मऊ (कोणास न खुपणारे) मोजके परंतु सरळ, त्याचे बोलणे म्हणजे जशा काही अमृताच्या लाटाच.

His measured, mild and pleasant words are like ripples of nectar.

विरोधु वादुबळु । प्राणितापढाळु । उपहासु छळु । वर्मस्पर्शु ॥13-271॥

उपरोधिक बोलणे, तंट्यास उत्तेजन देणे, प्राण्यात पाप उत्पन्न करण्यास वाहवणे, टर उडवणे, टाकून बोलणे, वर्मास झोंबणारे शब्द बोलणे,

The vices like counter-arguments, adamancy, cruel harmful words which irritate the listener, ridicule, deception and pungent remarks;

आटु वेगु विंदाणु । आशा शंका प्रतारणु । हे संन्यासिले अवगुणु । जया वाचा ॥13-272॥

हट्ट, आवेश, कपट, आशा लावणे, संशयात पाडणे, फसवेगिरी (वगैरे) हे जे बोलण्यातील दोष आहेत त्या सर्वाचा ज्या वाचेने पूर्णपणे त्याग केलेला असतो.

Contradiction, irritable dialogue, bitter retorts, creation of false hope, raising futile doubts, cunning talk, and such bad qualities are discarded by his speech.

आणि तयाचि परी किरीटी । थाउ जयाचिये दिठी । सांडिलिया भ्रुकुटी । मोकळिया ॥13-273॥

अहिंसकाची दृष्टी = आणि अर्जुना त्याचप्रमाणे ज्याच्या दृष्टीची स्थिती आहे व ज्याच्या भिवया मोकळ्या टाकलेल्या आहेत म्हणजे ज्याने रागाने भिवया चढवल्या नाहीत

And O Arjuna, his eye-brows are not knitted or twisted. They are clear;

का जे भूती वस्तु आहे । तिये रुपो शकेविपाये । म्हणौनि वासु न पाहे । बहुतकरूनी ॥13-274॥

प्राणिमात्रामधे वस्तु (परब्रह्म) आहे, तिला कदाचित आपली दृष्टी बोचण्याचा संभव आहे म्हणून बहुतकरून तो कोणाकडे पहात नाही.

Because he feels that in every body there is Brahman, and it may perhaps be hurt, he never stares hard at anyone.

ऐसाही कोणे एके वेळे । भीतरले कृपेचेनि बळे । उघडोनिया डोळे । दृष्टी घाली ॥13-275॥

असाही कोणी एका वेळेला आतल्या कृपेच्या जोराने डोळे उघडून त्याने कोणाकडे दृष्टी घातली.

Thus, his eyes are normally very kind in their glance, but if at all he opens his eyes and with the overflowing grace looks straight at anybody,

तरी चंद्रबिंबौनि धारा । निघता नव्हती गोचरा । परि एकसरे चकोरा । निघती दोंदे ॥13-276॥

तर चंद्रबिंबातून निघणार्‍या अमृताच्या धारा जरी निघतांना डोळ्याना दिसत नाहीत परंतु त्या धारांच्या योगाने चकोर पक्षांना एकसारखी दोंदे निघतात, (चकोर पक्षी पुष्ट होतात).

Then just as the birds Chakora are satisfied by the nectar in the moonlight though there are no visible drops of the nectar in the moonlight,

तैसे प्राणियासि होये । जरी तो कही वासु पाहे । तया अवलोकनाची सोये । कूर्मीही नेणे ॥13-277॥

त्याप्रमाणे त्याने जर कोणा प्राण्याकडे पाहिले तर तसे होते. त्या पहाण्याचा प्रकार कासवीसुद्धा जाणत नाही.

So kindly he looks at that man, that even the tortoise cannot be equal to that tenderness.

किंबहुना ऐसी । दिठी जयाची भूतांसी । करही देखसी । तैसेचि ते ॥13-278॥

फार काय सांगावे ? याप्रमाणे ज्याची दृष्टी प्राण्याकडे असते व त्याचे जे हात आहेत तेही तसेच आहेत असे तुझ्या दृष्टीस पडेल

His glance towards others is tender like this and his hands are also similarly delicate.

तरी होऊनिया कृतार्थ । राहिले सिद्धांचे मनोरथ । तैसे जयाचे हात । निर्व्यापार ॥13-279॥

अहिंसकाची कृती = सिद्ध पुरुषाचे मनोरथ ज्याप्रमाणे कृतार्थ होऊन रहातात. (म्हणजे सिद्ध पुरुषांचे मन जसे कर्तव्यशून्य झालेले असते) त्याप्रमाणे ज्याचे हात चेष्टारहित असतात. (व्यापाररहित असतात).

Just as the desires of Siddhas are all fulfilled; and, therefore, they are quiet; similarly his hands are without any works to do.

अक्षमे आणि संन्यासिले । की निरिंधन आणि विझाले । मुकेनि घेतले । मौन जैसे ॥13-280॥

अगोदरच आंधळा, आणखी त्याने पहाण्याचे टाकले, अथवा आधीच काष्ठरहित अग्नि, आणि पुन्हा तो विझलेला किंवा मुळचाच मुका व त्यात आणखी मौनव्रत घेतलेले. .

His hands are inactive without any work to do and appear as if attached to his body only, just as a person, who is not able, takes initiation of Sanyasa or there is no fuel and the fire is also extinguished, or a person, who is dumb observes a vow or silence.

तयापरी काही । जया करा करणे नाही । जे अकर्तयाच्या ठायी । बैसो येती ॥13-281॥

अर्जुना त्याप्रमाणे ज्या हातांना काही करावयाचे राहिलेले नाही, कारण काहीच कर्तव्य न उरलेल्या सिद्ध पुरुषाचे ठिकाणी ते राहावयास येतात.

Similarly, his hands have no work to do, because they are belonging to a man who is totally inactive.

आसुडैल वारा । नख लागेल अंबरा । इया बुद्धी करा । चळो नेदी ॥13-282॥

वार्‍याला झटका बसेल वआकाशाला नख लागेल अशा बुद्धीने हात हलू देत नाही

He does not move his hands suddenly with the fear that the wind will be shocked or the nail will hurt the space.

तेथ आंगावरिली उडवावी । का डोळा रिगते झाडावी । पशुपक्ष्या दावावी । त्रासमुद्रा ॥13-283॥

(अशी जेथे स्थिती आहे) तेथे अंगावर बसलेले (माशा, डास वगैरे प्राणी) उडवावेत अथवा डोळ्यात जाणारी चिलटे वगैरे झाडून टाकावीत अथवा पशुपक्ष्यांना आपल्या पाहण्याने भीती वाटेल असा आविर्भाव आणावा.

He does not do anything like warding off a fly from his body or to remove by finger any small insect troubling his eyes or to threaten an animal or a bird.

इया केउतिया गोठी । नावडे दंडु काठी । मग शस्त्राचे किरीटी । बोलणे के ? ॥13-284॥

या गोष्टी कोठल्या ? त्याला हातात दंड अथवा काठी घेणे आवडत नाही. असे जर आहे, तर मग अर्जुना हातात शस्त्र घेण्याचे बोलणे कोठले ?

It is not necessary to tell these things. It is needless to say that he does not touch a weapon when he does not even take in hand a stick or rod.

लीलाकमळे खेळणे । का पुष्पमाळा झेलणे । न करी म्हणे गोफणे । ऐसे होईल ॥13-285॥

सहज मजेने कमळाने खेळावयाचे अथवा फुलांच्या माळा झेलावयाच्या (हे करणे चिलट वगैरे अतिसूक्ष्म प्राण्यांना) गोफणीप्रमाणे होईल असे म्हणून जो वरील गोष्टी करत नाही.

He does not rotate even a lotus in his hands or does not playfully throw a flowery garland up and catch it again because he fears that somebody may get hurt.

हालवतील रोमावळी । यालागी आंग न कुरवाळी । नखांची गुंडाळी । बोटांवरी ॥13-286॥

अंगावर केसांच्या रांगा हलतील (व त्यायोगाने केसांच्या आश्रयाला असलेल्या सूक्ष्म जीवांना त्रास होईल) याकरता जो अंग कुरवाळीत नाही व नखांच्या गुंडाळ्या बोटांवर वाढतात.

He does not rub his body fearing that his body hair will be disturbed, and does not cut his nails and allows them to grow into curls.

तव करणेयाचाचि अभावो । परी ऐसाही पडे प्रस्तावो । तरी हाता हाचि सरावो । जे जोडिजती ॥13-287॥

आधी तर हातांना काही कर्तव्यच नसते परंतु अशाही स्थितीत त्या हातांना काही करण्याचा प्रसंग आला तर हातांना हीच सवय असते की ते जोडावेत.

In this way, for his hands there is absence of any job and if at all there is occasion to move them, he only folds them in salutation.

का नाभिकारा उचलिजे । हातु पडिलिया देइजे । नातरी आर्ताते स्पर्शिजे । अळुमाळु ॥13-288॥

अथवा ‘भिऊ नकोस ” असे सांगण्यास हात उचलावेत अथवा कोणी पडलेल्यास वर काढण्यास हात द्यावेत किंवा पीडित मनुष्याला त्याची पीडा कमी होण्याकरता त्याला हाताने थोडासा स्पर्श करावा.

He may lift his hands only to convey by sign that somebody may not fear or moves his hands to lift somebody who has fallen down or to caress somebody lovingly who has some suffering.

हेही उपरोधे करणे । तरी आर्तभय हरणे । नेणती चंद्रकिरणे । जिव्हाळा तो ॥13-289॥

तरी दु:खाने पीडित मनुष्याचे भय नाहीसे करणे, हे देखील तो मोठ्या जुलुमाने करतो, पण त्याच्या हस्तस्पर्शाचा ओलावा चंद्रकिरणांना सुद्धा माहीत नसतो.

This also he does as an exception, but in these actions, the cool kindness which is evident cannot be experienced in the moon-rays also.

पावोनि तो स्पर्शु । मलयानिळु खरपुसु । तेणे माने पशु । कुरवाळणे ॥13-290॥

त्याच्या ह्स्तस्पर्शाच्या मानाने पाहिले असता मलय पर्वतावरून येणार्‍या वार्‍याचा स्पर्श कडक भासेल. इतका त्याच्या हाताचा स्पर्श मृदु व सुखकर असतो. अशा प्रकारच्या स्पर्शाने त्याचे पशूंना कुरवाळणे असते.

His hands fondle pet animals with such delicacy and love that the touch is like the soft breeze with fragrance of sandalwood.

जे सदा रिते मोकळे । जैशी चंदनांगे निसळे । न फळतांही निर्फळे । होतीचिना ॥13-291॥

जे हात नेहेमी रिकामे व मोकळे असतात (परंतु) ज्याप्रमाणे चंदनाच्या वृक्षाचे सर्व भाग शुद्ध असल्यामुळे ती झाडे फळली नाहीत तर ती निष्फळ आहेत असे म्हणता येणार नाही.

His hands are always empty and just like the cool branches of sandalwood tree, are not useless though they do not give fruit, they are also not useless because their coolness is eternal.

आता असो हे वाग्जाळ । जाणे ते करतळ । सज्जनांचे शीळ । स्वभाव जैसे ॥13-292॥

आता हे भाराभर बोलणे राहू दे. सज्जन मनुष्याची वागणूक व स्वभाव ही ज्याप्रमाणे असतात, त्याप्रमाणे त्याचे ते करतल असतात असे समज.

Now enough of this detailed description. The palm of such a man is as tender, soft and clean as the character of saints.

आता मन तयाचे । सांगो म्हणो जरी साचे । तरी सांगितले कोणाचे । विलास हे ? ॥13-293॥

अहिंसकाचे मन =

Now if I want to describe his mind, is not what I said about his behaviour the manifestation of his mind?

काइ शाखा नव्हे तरु ? । जळेवीण असे सागरु ? । तेज आणि तेजाकारु । आन काई ? ॥13-294॥

फांद्या म्हणजेच झाड नव्हे काय ? समुद्र हा जलाशिवाय आहे काय ? प्रकाश आणि सूर्य हे वेगळे आहेत काय ?

Are not branches the tree only? Is there sea without water? Are the brilliance and the thing which is brilliant two different things?

अवयव आणि शरीर । हे वेगळाले कीर ? । की रसु आणि नीर । सिनानी आथी ? ॥13-295॥

शरीर आणि शरीराचे अवयव हे खरोखर वेगळे आहेत काय ? किंवा ओलावा आणि पाणी निराळी आहेत काय ?

Can the limbs and the body live separately? Can water and its liquidity remain separate?

म्हणौनि हे जे सर्व । सांगितले बाह्य भाव । ते मनचि गा सावयव । ऐसे जाणे ॥13-296॥

म्हणून ही जी सर्व बाह्य लक्षणे सांगितली ती मूर्तिमंत मनच असे समज. (वर सांगितलेले सर्व व्यवहार मनाचेच आहेत).

So you should understand that what I said about his action is indirectly the description of his mind only.

जे बीज भुई खोंविले । तेचि वरी रुख जाहले । तैसे इंद्रियाद्वारी फाकले । अंतरचि की ॥13-297॥

ज्याप्रमाणे भुईत पेरलेले बी, तेच तर पुढे वृक्ष होते, त्याप्रमाणे मनच इंद्रियद्वारा पसरले आहे.

The seed which is sown in the earth comes out and grows as its tree. Similarly through the organs it is the mind which you should understand, as becoming evident.

पै मानसीचि जरी । अहिंसेची अवसरी । तरी कैची बाहेरी । वोसंडेल ? ॥13-298॥

परंतु मनातच जर अहिंसा नसेल तर बाहेर कशी येईल ?

Because, if there is no quality of non-violence in the mind, how can it overflow into action through the organs?

आवडे ते वृत्ती किरीटी । आधी मनौनीचि उठी । मग ते वाचे दिठी । करासि ये ॥13-299॥

अर्जुना कोणतीही वृत्ती प्रथम मनात उत्पन्न होते व मग ती वृत्ती वाचा, दृष्टी, हात वगैरे इंद्रियांकडे येते.

Dear Arjuna, please remember that the feeling of non-violence is born first in the mind and then it finds expression through the speech, the vision, and the hands.

वाचूनि मनीचि नाही । ते वाचेसि उमटेल काई ? । बीजे वीण भुई । अंकुर असे ? ॥13-300॥

याशिवाय जे मनातच नाही, ते वाचेत प्रगट होईल काय ? बीजाशिवाय जमिनीत अंकुर आहे काय ?

Otherwise how can anything find expression in speech, if it is not primarily in the mind? Can there be sprouts in the earth without seeds?

म्हणौनि मनपण जै मोडे । तै इंद्रिय आधीचि उबडे । सूत्रधारेवीण साइखडे । वावो जैसे ॥13-301॥

म्हणून (ज्यावेळी) मनाचा मनपणा नाहीसा होईल त्यावेळी अगोदरच इंद्रियांची कर्मे रहातात. (म्हणजे इंद्रियांची कर्मे करण्याची शक्ती बंद पडते). ज्याप्रमाणे सुताच्या दोरीने हालणारी बाहुली सूत्रधाराशिवाय व्यर्थ असते

When the mind itself is destroyed, the senses become already defunct, just as a puppet is immobile without the man who pulls the strings.

उगमीचि वाळूनि जाये । ते वोघी कैचे वाहे । जीवु गेलिया आहे । चेष्टा देही ? ॥13-302॥

हे पाणी उगमाच्या ठिकाणीच वाळून गेले आहे ते (नदीच्या) ओघामधे कोठून वाहील ? (शरीरातून) जीव गेल्यानंतर त्या देहाच्या ठिकाणी हालचाल आहे काय ?

If the source of fountain is dried up, how can there be water in the stream? And how can the body move when the life is gone?

तैसे मन हे पांडवा । मूळ या इंद्रियभावा । हेचि राहटे आघवा । द्वारी इही ॥13-303॥

अर्जुना, त्याप्रमाणे मन हे सर्व या इंद्रियांच्या व्यापारात मूळ आहे व हेच या सर्व इंद्रियांच्या द्वाराने वागत असते.

O Pandava, like that, the mind is at the root of the activities of senses. It itself acts through the sense organs.

परी जिये वेळी जैसे । जे होऊनि आंतु असे । बाहेरी ये तैसे । व्यापाररूपे ॥13-304॥

परंतु ज्यावेळेला जसे ज्या वासनेच्या रूपाने मन आत होऊन असते, तसेच ते इंद्रियांच्या व्यापाररूपाने बाहेर येते.

The inward mind is expressed in the same manner and mood, in which it is itself occupied.

यालागी साचोकारे । मनी अहिंसा थांवे थोरे । पिकली द्रुती आदरे । बोभात निघे ॥13-305॥

ज्याप्रमाणे पक्व झालेला सुगंध मोठ्या उत्साहाने गाजावाजा करीत बाहेर येतो, त्याप्रमाणे मनात अहिंसा चांगली बळावली म्हणजे तीच इंद्रियव्यापारातून दिसून येते.

Just as the sweet smell of a fruit spreads everywhere when it is ripe, similarly when non- violence is completely developed in the mind, it gets expression outside through the organs, accordingly.

म्हणौनि इंद्रिये तेचि संपदा । वेचिता ही उदावादा । अहिंसेचा धंदा । करिते आहाती ॥13-306॥

म्हणून (ही सर्व) इंद्रिये (मनात) असलेल्या त्याच अहिंसारूप संपत्तीच्या भांडवलाचा खर्च करीत असतात. (म्हणजे अहिंसेचा इंद्रियाकडून अव्याहत खर्च होऊन सुद्धा अहिंसारूप भांडवल संपत नाही).

Then the organs use this capital of non-violence and trade it in the outward activities.

समुद्री दाटे भरिते । तै समुद्रचि भरी तरियाते । तैसे स्वसंपत्ती चित्ते । इंद्रिया केले ॥13-307॥

समुद्रास पूर्ण भरती आली म्हणजे जसा तो समुद्रच आपल्या भरतीच्या पाण्याने खाड्या भरून टाकतो त्याप्रमाणे (चित्तात अहिंसेची दाट भरती झाली म्हणजे) चित्तच या सर्व इंद्रियांना आपल्या अहिंसारूप जलसंपत्तीने भरून टाकते.

When there is high tide in the sea, the water rises in the creeks also. Similarly the mind enriches the organs by its richness of virtue.

हे बहु असो पंडितु । धरुनि बाळकाचा हातु । वोळी लिही व्यक्तु । आपणचि ॥13-308॥

फार बोलणे राहू दे. पंतोजी आपणच स्पष्ट अक्षरांच्या ओळी लिहितो.

A great scholar while teaching a child to write, holds the fingers of the child in his hand and writes as the child itself writes.

तैसे दयाळुत्व आपुले । मने हातापाया आणिले । मग तेथ उपजविले । अहिंसेते ॥13-309॥

त्याप्रमाणे मनाने आपले दयालुत्व हातापायास आणिले व मग तेथे (म्हणजे हातापायांचे ठिकाणी) मनानेच अहिंसेला उत्पन्न केले.

Similarly the mind lends its kindness to the sense-organs and make them also equally kind and non-violent.

याकारणे किरीटी । इंद्रियांचिया गोठी । मनाचिये राहाटी । रूप केले ॥13-310॥

म्हणून अर्जुना, इंद्रियांच्या अहिंसेच्या वर्णनाने मनाच्याच अहिंसेच्या वागणूकीचे स्पष्ट वर्णन केले.

Therefore, O the crowned one, the description I told about the organs is actually about the functions of the mind.

ऐसा मने देहे वाचा । सर्व संन्यासु दंडाचा । जाहला ठायी जयाचा । देखशील ॥13-311॥

याप्रमाणे मनाने, देहाने, वाचेने सर्व हिंसेचा त्याग झालेला ज्याच्या ठिकाणी तुला दिसेल

So, when you will see that from the mind the body and the speech, there is total renunciation of violence in anyone,

तो जाण वेल्हाळ । ज्ञानाचे वेळाउळ । हे असो निखळ । ज्ञानचि तो ॥13-312॥

तो पुरुष ज्ञानाचे विस्तृत मंदिर आहे असे समज. हे राहू दे. तो पुरुष म्हणजे केवळ ज्ञानाची मूर्ती होय.

Know that he is really enjoying the knowledge of which he is the home; or you can consider him to be knowledge itself.

जे अहिंसा काने ऐकिजे । ग्रंथाधारे निरूपिजे । ते पाहावी हे उपजे । तै तोचि पाहावा ॥13-313॥

जी अहिंसा आपण कानाने ऐकतो अथवा ज्या ग्रंथाचा आधार घेऊन आपण निरूपण (वर्णन) करतो, ती अहिंसा पहावी अशी इच्छा जेव्हा उत्पन्न होईल, तेव्हा त्या पुरुषालाच पहावे.

If you want to see personally that non-violence about which you have heard and read in the books, you should see this man.

ऐसे म्हणितले देवे । ते बोले एके सांगावे । परी फांकला हे उपसाहावे । तुम्ही मज ॥13-314॥

व्याख्यान लांबल्याबद्दल परिहार =

Dnyandev says- "Thus, the Lord told Arjuna. Really I should have described this in short, but in the flow of commenting, there was much expansion, for which I may please be forgiven.

म्हणाल हिरवे चारी गुरू । विसरे मागील मोहर धरू । का वारेलगे पांखिरू । गगनी भरे ॥13-315॥

कदाचित आपण असे म्हणाल की हिरव्या चार्‍यात (गाय, म्हैस वगैरे) जनावर सुटले असता ते जसे चार्‍याच्या लोभाने पुन्हा मागे घराच्या वाटेस लागण्याचे विसरते अथवा वार्‍‍याच्या वेगाने पक्षी जसा आकाशात आपल्या घरट्यापासून दूर दूर उडत जातो.

O listeners, you may say that when there is green grass in a field, the calf grazing there forgets its way back, or a butterfly goes on flying on the breeze of the wind wildly.

तैसिया प्रेमाचिया स्फूर्ती । फावलिया रसवृत्ती । वाहविला मती । आकळेना ॥13-316॥

त्याप्रमाणे आवडीच्या योगाने स्फुरण येऊन वेगवेगळ्या रसांचा स्वाद मिळाल्याने माझी बुद्धी वहावत गेली, ती आवरत नाही.

Similarly this person cannot control his mind when he is carried away by the beauty of his own explanation, due to the great affection.

तरि तैसे नोहे अवधारा । कारण असे विस्तारा । एऱ्हवी पद तरी अक्षरा । तिहीचेचि ॥13-317॥

विस्तार का केला ?

But that is not the case here. There is quite a cogent reason for this detailed commentary. If you see the word Ahimsa, it is a small word of three syllables.

अहिंसा म्हणता थोडी । परी ते तैचि होय उघडी । जै लोटिजती कोडी । मताचिया ॥13-318॥

अहिंसा म्हणावयास थोडी आहे. परंतु जेव्हा कोट्यवधी मतांचा विचार करून त्यांचे खंडण करावे तेव्हा महाराज ती स्पष्ट होते.

And you may think that it may be easy to talk about it in short, but in order to understand its significance without keeping any doubt, it becomes necessary to take into consideration all related opinions and disprove them.

एऱ्हवी प्राप्ते मतांतरे । थातंबूनि आंगभरे । बोलिजैल ते न सरे । तुम्हापाशी ॥13-319॥

एरवी प्राप्त झालेल्या अन्य मतांचे निरसन न करता अंगच्या जोराने तुमच्या पुढे बोललो तर ते चालणार नाही.

Otherwise, while many opinions about it are popularly known, if I neglect them in the pride of my own opinion, you may not like it.

रत्नपारखियांच्या गावी । जाईल गंडकी तरी सोडावी । काश्मीरी न करावी । मिडगण जेवी ॥13-320॥

रत्न पारखणार्‍या लोकांच्या गावात (गंडकी कसोटीचा शालिग्रामासारखा दगड) रत्न म्हणून विकली जाईल असे वाटत असेल तर ती गाठोड्यातून सोडून बाहेर काढावी व सरस्वतीची स्तुती कितीही केली तरी ती पुरी होणार नाही म्हणून तिची स्तुती करू नये.

If a man visits a town where there are many jewellers, it is wise for him to have the test by which gems are valued. There is no point in praising ordinary crystals there.

काइसा वासु कापुरा । मंद जेथ अवधारा । पिठाचा विकरा । तिये साते ? ॥13-321॥

ऐका जेथे (ज्या बाजारात) कापराला वास मंद आहे असे म्हणतात त्या बाजारात (कापूर म्हणून) पिठाची विक्री कशी होईल ?

On the other hand, where even a pinch of flour is not sold, what value is there to the scent of camphor?

म्हणौनि इये सभे । बोलकेपणाचेनि क्षोभे । लाग सरू न लभे । बोला प्रभु ॥13-322॥

म्हणून महाराज या सभेमधे (नुसत्या) बोलकेपणाच्या आवेशाने बोलण्याला जवळीक (पसंती) मिळणार नाही.

Therefore, if my talk becomes a bit prolonged in the meeting where saints like you are seated, I hope, it is not much undesirable.

सामान्या आणि विशेषा । सकळै कीजेल देखा । तरी कानाचेया मुखा- । कडे न्याल ना तुम्ही ॥13-323॥

सर्व साधारण अशी अहिंसेची कल्पना व निरनिराळ्या मतांप्रमाणे अहिंसेसंबंधी विशेष कल्पना, यांचा कालवा करून जर मी बोललो तर ते व्याख्यान आपल्या कानाच्या मुखाकडे नेणार नाही.

If I talk in general terms without having due respect to the specially elite listeners and also the common listeners, you will not give your ear at all to it.

शंकेचेनि गदळे । जै शुद्ध प्रमेय मैळे । तै मागुतिया पाउली पळे । अवधान येते ॥13-324॥

शंकारूपी कचर्‍याने जेव्हा स्वच्छ सिद्धांत मळला जातो, तेव्हा त्या सिद्धांताकडे येत असलेले तुमचे लक्ष मागल्या पाऊलीच पळेल.

If the propounding of logically clear statements about the main doctrine is polluted and becomes defective for want of explanation and clarification of doubts, then the attention of the listeners turns back by indifference, and they lose interest.

का करूनि बाबुळियेची बुंथी । जळे जिये ठाती । तयांची वास पाहाती । हंसु काई ? ॥13-325॥

किंवा ज्या पाण्यात शेवाळाच्या गुंडाळ्या (दाठ शेवाळें) झाल्या आहेत त्या पाण्याकडे हंस कधी दृष्टी देतात काय ?

You know that swans never go near the pool of water which is heavily covered by moss.

का अभ्रापैलीकडे । जै येत चांदिणे कोडे । तै चकोरे चांचुवडे । उचलितीना ॥13-326॥

किंवा ढगामधून ज्या वेळेला चांदणे येते त्यावेळेला त्या मळकट चंद्रप्रकाशाचा उपभोग घेण्याकरता चकोर पक्षी कौतुकाने देखील आपली चोच सरसावीत नाहीत.

And if the moon - light is not clear due to the clouds, the birds Chakora, do not lift their beaks towards the sky.

तैसे तुम्ही वास न पाहाल । ग्रंथु नेघा वरी कोपाल । जरी निर्विवाद नव्हैल । निरूपण ॥13-327॥

त्याप्रमाणे जर माझे निरूपण निर्विवाद (शंकारहित) होणार नाही, तर तुम्ही माझ्या ग्रंथाविषयी उत्सुक असणार नाही व ग्रंथाचा स्वीकार करणार नाही, इतकेच नव्हे तर शिवाय आणखी तुम्ही रागवाल.

Similarly if my explanation is not comprehensive, clear and without any doubts, you will not pay attention, will not touch this book and over and above, you may get angry with me.

न बुझाविता मते । न फिटे आक्षेपाचे लागते । ते व्याख्यान जी तुमते । जोडूनि नेदी ॥13-328॥

निरनिराळ्या मतांचे निराकरण न करता जर अहिंसेचे व्याख्यान केले तर त्या व्याख्यानात आक्षेपांचा संबंध दूर होणार नाही. (त्यामधे शंकेच्या पुष्कळ जागा रहातील) व महाराज तसले व्याख्यान मला तुमची प्राप्ती होऊ देणार नाही.

You will not accept my discussion if other opinions are not disproved and objections are not removed by satisfactory explanation in it.

आणि माझे तव आघवे । ग्रथन येणेचि भावे । जे तुम्ही संती होआवे । सन्मुख सदा ॥13-329॥

आणि माझे ग्रंथ रचणे याच हेतूने आहे की तुम्ही संतांनी नेहेमी प्रसन्न असावे.

And all my effort to explain this book is with a hope that saints like you should be pleased and be attentive.

एऱ्हवी तरी साचोकारे । तुम्ही गीतार्थाचे सोइरे । जाणोनि गीता एकसरे । धरिली मिया ॥13-330॥

श्रोत्यांची स्तुती =

Anyway, the reason of my holding Geeta near my heart is that you are intimately in loving relationship with this great book.

जे आपुले सर्वस्व द्याल । मग इयेते सोडवूनि न्याल । म्हणौनि ग्रंथु नव्हे वोल । साचचि हे ॥331॥

जी आपली सर्व मालमत्ता (पूर्ण कृपा) आहे ती द्याल व हिला गीतेला सोडवून न्याल, म्हणून गीता हा खरोखर ग्रंथ नव्हे तर माझ्याजवळ तुमचे तारण आहे.

Actually, I hope that you will pay its value by way of loving attention and get the mortgaged book restored and released from me!

का सर्वस्वाचा लोभु धरा । वोलीचा अव्हेरु करा । तरी गीते मज अवधारा । एकचि गती ॥332॥

अथवा तुम्ही आपल्या सर्वस्वाचा लोभ धराल व तारणाचा अव्हेर कराल तर गीतेची व माझी एकच गती आहे असे समजा.

And if you miserly keep away from me your affectionate attention and let this Geeta lie as it is with me, under mortgage, then my plight together with the destiny of this Geeta is better not talked about!

किंबहुना मज । तुमचिया कृपा काज । तियेलागी व्याज । ग्रंथाचे केले ॥333॥

फार काय सांगावे ? मला तुमच्या कृपेशी काम आहे व या कृपेकरता मी हे ग्रंथाचे निमित्त केले.

In short, I must admit that my main aim is to earn your blessing; the work of explaining the meaning of Geeta is only a stance!

तरी तुम्हा रसिकांजोगे । व्याख्यान शोधावे लागे । म्हणौनि जी मतांगे । बोलो गेलो ॥334॥

तरी तुम्ही जे रसिक त्या तुम्हा योग्य व्याख्यान योजावे लागले, म्हणून माझ्याकडून अन्य मतांची चर्चा झाली.

So, it is necessary that my talk must be very logical and without any ambiguity. Therefore I went into taking into account other opinions (about this virtue.)

तव कथेसि पसरु जाहला । श्लोकार्थु दूरी गेला । कीजो क्षमा यया बोला । अपत्या मज ॥335॥

तो व्याख्यानाचा विस्तार झाला, श्लोकाचा अर्थ एकीकडे राहिला, या माझ्या बोलण्याबद्दल मला लेकराला आपण क्षमा करावी.

In that effort, my speech became lengthy, the meaning of the Sanskrit verse remained unattended; but seeing that I am only a young child, please forgive me for my indulgence at length.

आणि घांसा आंतिल हरळु । फेडिता लागे वेळु । ते दूषण नव्हे खडळु । सांडावा की ॥336॥

आणि (जेवीत असताना) घासातील खडा काढताना वेळ लागतो, तर जेवणार्‍याला तो घासातील खडा काढण्याला वेळ लागला व आपले जेवण आटोपण्यास उशीर केला तर त्यात जेवणार्‍याचा दोष नाही, कारण घासातील खडे वगैरे कचरा काढून टाकलाच पाहिजे.

And if there is some foreign material, like a little stone etc. in the morsel, we have to take it out from our mouth also; and the delay caused by it cannot be taken as a grave defect.

का संवचोरा चुकविता । दिवस लागलिया माता । कोपावे की जीविता । जिताणे कीजे ? ॥337॥

अथवा सोबतीच्या संभावित चोराला चुकवून आल्यामुळे घरी येण्यास मुलाला जास्त दिवस लागले तर आईने मुलावर रागवावे किंवा तो जिवंत घरी आला म्हणून त्याच्यावरून मीठमोहर्‍या वगैरे ओवाळून त्याची दृष्ट काढावी !

Or, when the son returns home late because he has avoided the danger of being robbed on his way by the robbers and has come by a round-about path, should the mother get angry with him or thank God for his safe return?

परी यावरील हे नव्हे । तुम्ही उपसाहिले तेचि बरवे । आता अवधारिजो देवे । बोलिले ऐसे ॥338॥

परंतु हे माझे बोलणे वरच्यासारखे (शाबासकी देण्यासारखे) नाही, तर माझे बोलणे पाल्हाळाचे होते व ते तुम्ही सहन केले हे म्हणणेच बरे. तर आता महाराज, ऐका. देव असे बोलले.

But it is rather not necessary to prolong this matter any further. If is enough for me that you have forgiven me. Now please, listen to what the Lord Shrikrishna said."

म्हणे उन्मेखसुलोचना । सावध होई अर्जुना । करू तुज ज्ञाना । वोळखी आता ॥339॥

भगवान म्हणतात, हे ज्ञानरूपी उत्तमदृष्टी असणार्‍या अर्जुना, आता तुला ज्ञानाचा उत्तम परिचय करून देतो, तू इकडे लक्ष दे.

The Lord said- "O Arjuna, your eyesight has become clear by knowledge. So, be alert, be attentive. We will tell you what are the signs of true knowledge.

तरी ज्ञान गा ते एथे । वोळख तू निरुते । आक्रोशेवीण जेथे । क्षमा असे ॥340॥

तर जेथे चरफडल्याशिवाय क्षमा असेल तेथे ज्ञान आहे, हे तू पक्के ओळख.

You should know that the quality of knowledge is very pure where there is complete act of forgiveness, without an iota of effort to suffer anguish in it.

अगाध सरोवरी । कमळिणी जियापरी । का सदैवाचिया घरी । संपत्ति जैसी ॥341॥

?ञफार खोल तळ्यात ज्याप्रमाणे कमळाचे वेल (विपुल वाढतात) अथवा भाग्यवान पुरुषाच्या येथे जशी संपत्ती (अलोट येत असते),

The sense of forgiving is so natural in the mind of the man of knowledge, as are the lotus flowers in a large and deep lake, or there is riches naturally in abundance in the house of a really fortunate man.

पार्था तेणे पाडे । क्षमा जयाते वाढे । तेही लक्षे ते फुडे । लक्षण सांगो ॥342॥

अर्जुना, त्या मानाने ज्याच्या ठिकाणी क्षमा वाढत असते तेही ज्या लक्षणांपासून कळते, ती लक्षणे आम्ही निश्चितपणे सांगतो.

The forgiveness is so rich in this person. I will tell you the signs of recognizing that virtue, which please listen to with attention.

तरी पढियंते लेणे । आंगी भावे जेणे । धरिजे तेवी साहणे । सर्वचि जया ॥343॥

ज्या भावनेने आवडता अलंकार धारण करतात, त्याप्रमाणे जो सर्व सहन करतो.

He bears with all the happenings with the same interest as we have when we wear an orament which is liked by us very much.

त्रिविध मुख्य आघवे । उपद्रवाचे मेळावे । वरी पडिलिया नव्हे । वाकुडा जो ॥344॥

आध्यात्मिक, आधिभौतिक व आधिदैविक अशा तीन प्रकारच्या तापांचे समुदाय आहेत, ते सर्व जरी एकदम त्याच्यावर कोसळले तथापि जो डगमगत नाही.

He is not affected even if all the three types of calamities fall upon him.

अपेक्षित पावे । ते जेणे तोषे मानवे । अनपेक्षिताही करवे । तोचि मानु ॥345॥

इच्छा असलेली एखादी वस्तू मिळाली असता जेवढा संतोष होतो, तेवढ्याच संतोषाने अनपेक्षित वस्तू प्राप्त झाली असता तिचा आदर करतो.

He accepts undesirable happenings as cheerfully as he welcomes the desirable ones.

जो मानापमानाते साहे । सुखदुःख जेथ सामाये । निंदास्तुती नोहे । दुखंडु जो ॥346॥

जो मान व अपमान (मनाच्या सारख्या स्थितीने) सहन करतो व सुखदु:खे ही ज्याच्या ठिकाणी सामावली जातात, (सारखी मानली जातात) व निंदा आणि स्तुतीने ज्याच्या मनाची स्थिती दोन प्रकारची (सुखाची व दु:खाची) होत नाही.

He bears honour and insults, pleasures and pains with the same peaceful mind and he is not disturbed either by his praise or blame.

उन्हाळेनि जो न तपे । हिमवंती न कांपे । कयसेनिही न वासिपे । पातलेया ॥347॥

उन्हाळ्याने जो तापत नाही व हिवाने जो कापत नाही आणि काही जरी प्राप्त झाले तरी जो भीत नाही.

He does not get troubled in hot season, or gets worried about cold season. Actually he does not fear any circumstances;

स्वशिखरांचा भारु । नेणे जैसा मेरु । की धरा यज्ञसूकरु । वोझे न म्हणे ॥348॥

मेरु पर्वत आपल्या शिखराचे जसे ओझे मानीत नाही अथवा वराह अवतार ज्याप्रमाणे पृथ्वीला ओझे म्हणत नाही,

Just as the mount Meru does not feel the burden of its peaks, or just as the Bear which is the divine incarnation of Vishnu, who had lifted the earth up from the depths of sea does not mind its heaviness;

नाना चराचरी भूती । दाटणी नव्हे क्षिती । तैसा नाना द्वंद्वी प्राप्ती । घामेजेना ॥349॥

ज्याप्रमाणे अनेक चराचर प्राण्यांनी पृथ्वी जशी दडपली जात नाही, त्याप्रमाणे नाना प्रकारची सुखदु:खादि द्वंद्वे प्राप्त झाली असता जो श्रमी होत नाही.

Or just as by the multitude of innumerable beings, the earth is not troubled, he does not worry if there are pleasures or pains in his lot;

घेऊनी जळाचे लोट । आलिया नदीनदांचे संघाट । करी वाड पोट । समुद्र जेवी ॥350॥

पाण्याचे लोट घेऊन नदी व नद यांचे समुदाय आले असता समुद्र ज्याप्रमाणे आपल्यात सर्वाचा समावेश करुन घेतो,

Or just as the sea always keeps his belly big enough to contain all the streams of water brought by all the rivers continuously;

तैसे जयाचिया ठायी । न साहणे काहीचि नाही । आणि साहतु असे ऐसेही । स्मरण नुरे ॥351॥

त्याप्रमाणे ज्याच्या ठिकाणी सहन न करणे हे कधीच नसते आणि आपण सहन करीत आहोत अशी आठवणही ज्याचे ठिकाणी रहात नाही,

Similarly there is nothing which he does not sustain, nor is there any special awareness that he is sustaining anything.

आंगा जे पातले । ते करूनि घाली आपुले । येथ साहतेनि नवले । घेपिजेना ॥352॥

जे जे काही सुखदु:खादि भोग शरीराला प्राप्त होतात ते सर्व आपले स्वरूपच आहे असे तो समजतो व म्हणून आपण अलौकिक असे काही सहन करतो असा अभिमानाचा पगडा त्याचेवर बसत नाही.

He merges everything that comes into himself as if it is his own thing and therefore, there is no reason of his congratulating himself that he has so much forbearance.

हे अनाक्रोश क्षमा । जयापाशी प्रियोत्तमा । जाण तेणे महिमा । ज्ञानासि गा ॥353॥

हे प्रियोत्तमा अर्जुना, दात, ओठ न चावता स्वभावत:च असलेली ही क्षमा ज्याच्या ठिकाणी असते त्या पुरुषाच्या योगाने ज्ञानास मोठेपण प्राप्त होते असे समज.

My dearest Arjuna, know that knowledge is very much evident where this simple forgiveness without any complaining is prevalent.

तो पुरुषु पांडवा । ज्ञानाचा वोलावा । आता परिस आर्जवा । रूप करू ॥354॥

अर्जुना तो पुरुष ज्ञानाचे जीवन आहे. आता आर्जवाचे स्वरूप तुला सांगतो ऐक.

O Pandava, that man is the support for knowledge. Now we will describe clearly the nature of straightforwardness or sincerity.

तरी आर्जव ते ऐसे । प्राणाचे सौजन्य जैसे । आवडे तयाही दोषे । एकचि गा ॥355॥

अर्जुना, तर ज्यास आर्जव म्हणून म्हणतात ते असे आहे की ज्याप्रमाणे प्राणाचे प्रेम कोणासंबंधीही असेना का ? ते सर्वावर एकसारखेच असते.

Straightness of thought is that quality of mind by which a man has the same kindness towards all, just as the Prana or the lifeforce is equally kind to every being.

का तोंड पाहूनि प्रकाशु । न करी जेवी चंडांशु । जगा एकचि अवकाशु । आकाश जैसे ॥356॥

अथवा सूर्य जसा तोंड पाहून प्रकाश करीत नाही किंवा आकाश जसे सर्व जगाला सारखीच जागा देतो.

It is just as universal as the Sun who does not select some faces to throw his light upon them or the sky which is the quality of space for everything equally.

तैसे जयाचे मन । माणुसाप्रति आन आन । नव्हे आणि वर्तन । ऐसे पै ते ॥357॥

त्याप्रमाणे ज्याचे मन निरनिराळ्या माणसांशी निरनिराळे नसते आणि ज्याची वागणूकही अशा प्रकारची असते

Similarly such a man has the same mental attitude towards all and his behaviour is also not different to each and every one.

जे जगेचि सनोळख । जगेसी जुनाट सोयरिक । आपपर हे भाख । जाणणे नाही ॥358॥

की सर्व जगच त्याच्या ओळखीचे आहे, त्याचे जगाशी फार जुने नाते आहे आणि आपले व परके ही भाषा तो जाणत नाही

As he has realized the reality of the nature of the world and has the eternal unity with it, he has no sense that something is belonging to him and something is not.

भलतेणेसी मेळु । पाणिया ऐसा ढाळु । कवणेविखी आडळु । नेघे चित्त ॥359॥

त्याचे वाटेल त्याच्याशीही पटते आणि पाण्याच्या सारखी ज्याची वागण्याची रीत असते आणि कोणाही विषयी त्याचे चित्त विकल्प घेत नाही.

He is amiable with all as equally as water which is equally helpful to all and his mind does not have doubts about anybody.

वारियाची धाव । तैसे सरळ भाव । शंका आणि हाव । नाही जया ॥360॥

वार्‍याचे वहाणे जसे सरळ असते तसे ज्याच्या मनातील विचार सरळ असतात आणि ज्याला संशय व लोभ नसतात,

He has a feeling of abundant love towards all just as the wind which blows everywhere, and he has neither doubt nor attraction about anything.

मायेपुढे बाळका । रिगता न पडे शंका । तैसे मन देता लोका । नालोची जो ॥361॥

आईपुढे येण्यास मुलास जशी शंका वाटत नाही, त्याप्रमाणे आपल्या मनातील विचार लोकांना सांगताना तो मागेपुढे पहात नाही.

Just as the child does not become shy while approaching its mother, he is not hesitant while expressing his mind in front of others.

फांकलिया इंदीवरा । परिवारु नाही धनुर्धरा । तैसा कोनकोपरा । नेणेचि जो ॥362॥

ज्याप्रमाणे उमलेल्या कमलाला आपला सुवास जसा मर्यादित जागेत दाबून ठेवता येत नाही, त्याप्रमाणे ज्याचा जीव कोनाकोपरा जाणतच नाही. (म्हणजे ज्याच्या अंत:करणाला गुप्त जागा माहीत नसते.

Just as when a lotus flower blooms, not a single petal remains closed, he opens his mind in such a way that there is not any nook or corner unexposed.

चोखाळपण रत्नाचे । रत्नावरी किरणाचे । तैसे पुढा मन जयाचे । करणे पाठी ॥363॥

रत्नाचा निर्मळपण असतो, (पण) त्याच्यापेक्षा त्याच्या किरणांचा निर्मळपणा अधिक पुढे असतो, त्याप्रमाणे ज्याचे मन पुढे असते व करणे पाठीमागून असते.

His mind is clear and his actions are also equally clear, just as on the diamond which is already shining, the sunrays enhance the lustre.

आलोचू जो नेणे । अनुभवचि जोगावणे । धरी मोकळी अंतःकरणे । नव्हेचि जया ॥364॥

जो कोणत्याही बाबतीत आगाऊ विचार करण्याचे जाणतच नाही व जो आत्मानुभावात तृप्त असतो, जो आपल्या मनाने कशाशी चिकटतही नाही व कशाचा मुद्दाम त्यागही करत नाही.

He does not know how to criticize anybody, he has no doubts whether he should tell something or not, and expresses his true experiences.

दिठी नोहे मिणधी । बोलणे नाही संदिग्धी । कवणेसी हीनबुद्धी । राहाटीजे ना ॥365॥

ज्याची दृष्टी कपटी (अथवा ओशाळी) नसते व ज्याचे बोलणे संशययुक्त नसते आणि कोणाशीही हलकट बुद्धीने वागत नाही.

His eyes are never down with shame, his talk is not ambiguous or unclear, and he does not behave meanly with anybody.

दाही इंद्रिये प्रांजळे । निष्प्रपंचे निर्मळे । पांचही पालव मोकळे । आठही पाहर ॥13-366॥

ज्याची दहाही इंद्रिये सरळ, निष्कपट आणि शुद्ध असतात.

All his ten organs are clear and pure, and all the five vitality forces are functioning properly throughout twenty-four hours.

अमृताची धार । तैसे उजू अंतर । किंबहुना जो माहेर । या चिन्हांचे ॥367॥

अमृताच्या धारेप्रमाणे त्याचे अंत:करण सरळ असते. फार काय सांगावे ? जो या चिन्हाचे माहेर असतो.

His inner feelings are as sweet as the flow of nectar; or in short, he is the native home of all these qualities.

तो पुरुष सुभटा । आर्जवाचा आंगवटा । जाण तेथेचि घरटा । ज्ञाने केला ॥368॥

अर्जुना, तो पुरुष आर्जवाची मूर्तीच आहे व तो पुरुष ज्ञानाने आपले रहावयाचे ठिकाण केले आहे असे समज.

O the great warrior, where such straightforward nature is inherent in any man, you should recognize that knowledge has come to reside there.

आता ययावरी । गुरुभक्तीची परी । सांगो गा अवधारी । चतुरनाथा ॥369॥

आचार्योपासना

Now, O the greatest of the clever persons, I shall tell you about worship of a Guru, which please hear attentively.

आघवियाचि दैवा । जन्मभूमि हे सेवा । जे ब्रह्म करी जीवा । शोच्यातेहि ॥370॥

ही गुरुसेवा सर्व भाग्यांची उत्पन्न होण्याची जमीन आहे व जी सेवा शोकग्रस्त जीवाला ब्रह्म करते.

This worship is the mother of all good fortune because, though the state of a Jeeva is worth pity, it makes the Jeeva able to reach the absolute Brahman.

हे आचार्योपास्ती । प्रकटिजैल तुजप्रती । बैसो दे एकपांती । अवधानाची ॥371॥

ती गुरुभक्ती आता तुला स्पष्ट सांगितली जाईल. मात्र तू तिकडे एकसारखे लक्ष दे.

I am going to explain to you the worship of the Guru which is so great, and you should concentrate your attention fully to it.

तरी सकळ जळसमृद्धी । घेऊनि गंगा निघाली उदधी । की श्रुति हे महापदी । पैठी जाहाली ॥372॥

तरी सर्व जलसंपत्ती घेऊन गंगा ही जशी समुद्रात प्रवेश करते अथवा वेद जसे ब्रह्मपदात प्रविष्ट होतात,

Just as the Ganges speedily flows towards the sea taking all her rich possessions of waters; or just as all the philosophy of Vedas is culminated into the Absolute Brahman with all the doctrines in that philosophy;

नाना वेटाळूनि जीविते । गुणागुण उखिते । प्राणनाथा उचिते । दिधले प्रिया ॥373॥

अथवा आपल्या जीवासह व आपल्या अंगच्या गुणावगुणांसह सरसकट आपल्या स्वत:ला पतिव्रतेने उत्तम प्रकाराने आपल्या पतीस दिले,

Or just as the faithful wife offers all that is hers, together with even all her five vital forces, to her husband;

तैसे सबाह्य आपुले । जेणे गुरुकुळी वोपिले । आपणपे केले । भक्तीचे घर ॥374॥

त्याप्रमाणे ज्याने आपले अंतर मनादिक व बाह्य इंद्रियादिक गुरुकुळाला अर्पण केले व आपल्याला गुरुभक्तीचे घर केले आहे,

Similarly the devotee, in the worship to his Guru offers all his possessions to the family of his Guru, and himself becomes the birth-place of the devotion to the Guru.

गुरुगृह जये देशी । तो देशुचि वसे मानसी । विरहिणी का जैसी । वल्लभाते ॥375॥

ज्याप्रमाणे विरहिणीचे चित्तात प्रियकर असतो, त्याप्रमाणे ज्या देशात गुरूचे घर असते, तो देश ज्याच्या मनामधे असतो.

He always thinks with great adoration about the place of residence of his Guru, just as a wife who is away from her husband always thinks of him.

तियेकडोनि येतसे वारा । देखोनि धावे सामोरा । आड पडे म्हणे घरा । बीजे कीजो ॥376॥

गुरूच्या देशाकडून जो वारा येत असेल, त्या वार्‍याला पाहून त्याला सामोरा धावून जातो व त्याच्या मार्गात आडवा पडून म्हणतो, “आपण माझ्या घरी यावे”.

If he experiences a breeze of wind coming from the direction of Guru's home towards him, he runs towards it and most respectfully welcomes that breeze to come to his own house.

साचा प्रेमाचिया भुली । तया दिशेसीचि आवडे बोली । जीवु थानपती करूनि घाली । गुरुगृही जो ॥377॥

सद्गुरूविषयीच्या खर्‍या प्रेमाने जो वेडा झाल्यामुळे ज्याला त्या दिशेशीच बोलणे आवडते व जो आपल्या जीवाला गुरूच्या घरात मिरासदार करून ठेवतो.

Due to the great love for his Guru, he likes to talk with that direction in which his Guru's home is situated and he turns his soul into a permanent dweller in the Guru's house.

परी गुरुआज्ञा धरिले । देह गावी असे एकले । वासरुवा लाविले । दावे जैसे ॥378॥

परंतु वासरास दोरीने बांधून ठेवल्यामुळे त्यास गाईकडे जाण्याची इच्छा असूनही जसे हलता येत नाही, त्याप्रमाणे गुरूची आज्ञा हेच कोणी एक दावे, त्याने देहास बांधून टाकल्यामुळे, त्याला एकट्याला आपल्या गावी राहाणे पडून गुरूच्या गावाकडे धाव घेता येत नाही.

Just as a calf is tethered to a pole and cannot move, he, in order to obey the orders of his Guru to stay at his house, keeps on residing where he is, and not moving away.

म्हणे कै हे बिरडे फिटेल । कै तो स्वामी भेटेल । युगाहूनि वडील । निमिष मानी ॥379॥

जो म्हणतो, ही गुरुआज्ञारूपी दाव्याची गाठ केव्हा सुटेल व केव्हा तो गुरु भेटेल ? तो (गुरूच्या वियोगात जाणार्‍या) निमिषाला युगाहून मोठे मानतो.

Just as the calf is very anxious to run towards its mother, he is also thinking- "When will this bondage will be slackened and when can I go to meet my Guru? He feels like Ages every moment which is keeping him away!

ऐसेया गुरुग्रामीचे आले । का स्वये गुरूंनीचि धाडिले । तरी गतायुष्या जोडले । आयुष्य जैसे ॥380॥

अशात जर कोणी गुरूच्या गावचे आले अथवा स्वत: गुरूनेच पाठवले तर जसे मरावयास टेकलेल्या पुरुषास आयुष्य प्राप्त व्हावे.

In these circumstances if some one from the Guru's town comes to meet him or if the Guru himself has sent somebody to see him, then he feels like a dying man getting extension of life!

का सुकतया अंकुरा- । वरी पडलिया पीयूषधारा । नाना अल्पोदकीचा सागरा । आला मासा ॥381॥

अथवा सुकणार्‍या अंकुरावर जशा अमृताच्या धारा पडाव्यात अथवा थोड्याशा पाण्यातला मासा जसा समुद्रात यावा.

He feels as if a sprout which is about to be dried up is getting a shower of nectar; or a fish which was about to die in a small pond, luckily gets sudden entry into the vast sea.

नातरी रंके निधान देखिले । का आंधळिया डोळे उघडले । भणंगाचिया आंगा आले । इंद्रपद ॥382॥

अथवा दरिद्री पुरुषाला जसा द्रव्याचा ठेवा सापडावा किंवा आंधळ्याला जशी पुन्हा दृष्टी यावी, अथवा भिकार्‍याला जसे इंद्रपद मिळावे.

His happiness is like a poor man suddenly coming upon the hidden treasure or a blind man getting clear eyesight or a beggar attaining the throne of the God Indra.

तैसे गुरुकुळाचेनि नांवे । महासुखे अति थोरावे । जे कोडेंही पोटाळवे । आकाश का ॥383॥

त्याप्रमाणे गुरुकुळाच्या निमित्ताने मोठा आनंद झाल्यामुळे ज्याला आपण इतके वाढलो असे वाटते की आकाशाला आपण सहजच कवटाळू.

If he happens to hear someone saying something about the Guru's family, he becomes so overjoyed that his mind would be able to hold within it the whole sky!

पै गुरुकुळी ऐसी । आवडी जया देखसी । जाण ज्ञान तयापासी । पाइकी करी ॥384॥

ज्या पुरुषाच्या ठिकाणी गुरुकुळासंबंधाने असे प्रेम तू पहाशील त्याच्यापाशी ज्ञान चाकरी करते असे समज.

If you see such an absolute love about the Guru, in any man, then you can say that knowledge has become a servant of that man.

आणि अभ्यंतरीलियेकडे । प्रेमाचेनि पवाडे । श्रीगुरूंचे रूपडे । उपासी ध्यानी ॥385॥

आणि आतल्या बाजूकडे (अंत:करणात) प्रेमाच्या जोराने श्रीगुरुमूर्तीची ध्यानाने उपासना करतो.

He always holds dear to his heart in his meditation the living image of his Guru, with all his love!

हृदयशुद्धीचिया आवारी । आराध्यु तो निश्चल ध्रुव करी । मग सर्व भावेसी परिवारी । आपण होय ॥386॥

अंत:करणाची शुद्धता हेच कोणी एक आवार, त्या आवारामधे आराधना करण्याला योग्य जो गुरू, त्याची प्राणप्रतिष्ठा करतो व मग काया, वाचा, मनाने श्रीगुरूचा लवाजमा आपण बनतो.

He places in the purity of his heart, his Guru in the fortlike protection, and with all his devotion he himself imagines and assumes to be each and everything intimately related to his Guru.

का चैतन्यांचिये पोवळी- माजी आनंदाचिया राउळी । श्रीगुरुलिंगा ढाळी । ध्यानामृत ॥387॥

अथवा ज्ञानाच्या आवारात असणार्‍या आनंदाच्या देवळामधे गुरुरूपी लिंगाला ध्यानरूपी अमृताचा अभिषेक करतो.

Or he places the image of his Guru on the pedestal of knowledge in the temple of spiritual bliss of Atman and he maintains a constant shower or meditation, like nectar, on that image.

उदयिजता बोधार्का । बुद्धीची डाल सात्त्विका । भरोनिया त्र्यंबका । लाखोली वाहे ॥388॥

बोधरूपी सूर्य उगवताच बुद्धिरूपी टोपलीत अष्टसात्विकभाव भरून तो त्यांची लाखोली श्रीगुरुरूपी शंकराला वहातो.

When the Sun of the realization of Atman rises, he fills with the flowers of pious feelings the delicate basket of intellect, and offers those flowers to the Guru who is like the Lord Shankara, the number of which flowers may go up to the figure of hundred thousand.

काळशुद्धी त्रिकाळी । जीवदशा धूप जाळी । न्यानदीपे वोवाळी । निरंतर ॥389॥

पवित्र काल ह्याच कोणी शिवपूजनाच्या तीन वेळा, त्यात जीवपणरूपी धूप जाळून ज्ञानरूपी दिव्याने निरंतर ओवाळतो.

He burns the insence of the state of Jeeva, in the Lamp of knowledge, in all the three right timings of the day, and waves with respect that lamp in front of the Guru, as an offer to him.

सामरस्याची रससोय । अखंड अर्पितु जाय । आपण भराडा होय । गुरु तो लिंग ॥390॥

गुरूला ऐक्यभावरूपी नैवेद्य नेहेमी अर्पित रहातो व आपण पूजा करणारा गोसावी होऊन गुरूला शंकराची पिंडी करतो.

He offers the dinner plate of unity with Brahman to his Guru; thus he becomes the worshipper and the Guru becomes the image of the God to be worshipped.

नातरी जीवाचिये सेजे । गुरु कांतु करूनि भुंजे । ऐसी प्रेमाचेनि भोजे । बुद्धी वाहे ॥391॥

अथवा जीवरूपी शय्येवर गुरूला पती करून भोगतो, अशी प्रेमाची आवड त्याची बुद्धी बाळगते.

Sometimes his intellect imagines itself as the wife of the Guru who is conceived as her husband and on the bed of the state of Jeeva, she enjoys the mating with that husband.

कोणेएके अवसरी । अनुरागु भरे अंतरी । की तया नाम करी । क्षीराब्धी ॥392॥

कोणा एका वेळी मनात गुरूविषयी प्रेम भरले की त्याला (त्या प्रेमाला) क्षीरसमुद्र असे नाव देतो.

Sometimes his mind and heart are so full of love for his Guru that he calls it as the sea of milk.

तेथ ध्येयध्यान बहु सुख । तेचि शेषतुका निर्दोख । वरी जलशयन देख । भावी गुरु ॥393॥

त्या प्रेमरूपी क्षीरसागरामधे ध्येय जे गुरू, त्यांच्या ध्यानापासून होणारे जे अपार सुख, ते (सुखच) शेषरूपी शुद्ध गादी समजतो व त्यावर (श्रीविष्णूप्रमाणे) जलशयन करणारे श्रीगुरू आहेत असे समजतो.

Then he imagines that the Guru is the Lord Narayana who is sleeping comfortably on the bed of the serpent "Shesha" which is equal to the joy in his meditation, in that sea of his love.

मग वोळगती पाय । ते लक्ष्मी आपण होय । गरुड होऊनि उभा राहे । आपणचि ॥394॥

श्रीगुरूरूपी विष्णूच्या पायांची सेवा करणारी लक्ष्मी आपणच होतो व आपणच गरुड होऊन पुढे उभा रहातो.

He imagines that he himself is Goddess Laxmi who is massaging his Guru's feet and himself also becomes the divine Eagle who is standing in attendance, with folded hands.

नाभीं आपणचि जन्मे । ऐसे गुरुमूर्तिप्रेमे । अनुभवी मनोधर्मे । ध्यानसुख ॥395॥

आपणच श्रीगुरुरूपी विष्णूच्या नाभीकमळात जन्म घेतो म्हणजे ब्रह्मदेव होतो. गुरुमूर्तीच्या प्रेमाने असे ध्यानसुख अंत:करणात अनुभवतो.

He takes birth in the lotus growing from the Lord's navel, as the god Brahma. In this way he imagines and experiences the joy in the meditation, by his love for his Guru.

एखादेनि वेळे । गुरु माय करी भावबळे । मग स्तन्यसुखे लोळे । अंकावरी ॥396॥

एखादेवेळी आपल्या भावाच्या बळाने गुरूला आई मानतो व मग आपण त्या आईच्या मांडीवर स्तनपानाच्या सुखाने लोळतो.

Sometimes he projects the image of a mother in his Guru, and thinks that he himself is the son of that mother, sucking the breast-milk.

नातरी गा किरीटी । चैतन्यतरुतळवटी । गुरु धेनु आपण पाठी । वत्स होय ॥397॥

अथवा अर्जुना, चैतन्यरूपी झाडाच्या खाली गुरूला गाय कल्पून आपण तिच्या पाठीमागे असणारे वासरू होतो.

Or, O Arjuna of the beautiful crown, he imagines that Guru is the cow standing beneath the tree of the spirit and he himself is her calf.

गुरुकृपास्नेहसलिली । आपण होय मासोळी । कोणे एके वेळी । हेचि भावी ॥398॥

गुरूच्या प्रेमरूपी जळात आपण मासोळी बनतो. कोणा एका वेळेला हीच कल्पना करतो.

He becomes the little fish in the waters of the blessings of his Guru! Sometimes he imagines like this.

गुरुकृपामृताचे वडप । आपण सेवावृत्तीचे होय रोप । ऐसेसे संकल्प । विये मन ॥399॥

माझे श्रीगुरू कृपारूप अमृताची दृष्टी असून त्याखाली मी, सेवावृत्तिरूप रोप आहे; याप्रमाणे त्याचे मन अनेक प्रकारचे संकल्प करीत असते.

Sometimes his mind projects an image that the blessing of his Guru is the rain and he himself is a plant of the desire to do every service to that Guru.

चक्षुपक्षेवीण । पिलू होय आपण । कैसे पै अपारपण । आवडीचे ॥400॥

डोळे उघडले नाहीत व पंख फुटले नाहीत असे (पक्ष्याचे) पिल्लू आपणच होतो. त्याच्या प्रेमाचे अमर्यादपण असे आहे.

His loving imagery is so wide in its scope that at times he is the young one of a bird, which has not yet opened its eyes and has not grown its wings.

गुरूते पक्षिणी करी । चारा घे चांचूवरी । गुरु तारू धरी । आपण कास ॥401॥

गुरूला पक्षिणी करतो व आपण (पिल्लू बनलेला) तिच्या चोचेतून चारा घेतो. गुरूला पोहणारा करून आपण त्यांच्या कासेला लागतो.

He thinks that the Guru is the mother bird, and receives the small grains in its beak from the beak of its mother. He sometimes imagines that the Guru is a boat and that he has now come upon that boat in the stream of worldly life.

ऐसे प्रेमाचेनि थावे । ध्यानचि ध्यानाते प्रसवे । पूर्णसिंधु हेलावे । फुटती जैसे ॥402॥

ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेल्या समुद्रात लाटामागून लाटा उत्पन्न होतात त्याप्रमाणे अशा प्रेमाच्या बळाने ध्यानच ध्यानाला प्रसवते.

Thus, his meditation creates further meditation, as the sea in high tide has waves upon waves.

किंबहुना यापरी । श्रीगुरुमूर्ती अंतरी । भोगी आता अवधारी । बाह्यसेवा ॥403॥

फार काय सांगावे ? याप्रमाणे तो गुरुमूर्ती आपल्या अंत:करणात भोगतो. आता त्याची बाहेरील (शारीरिक) सेवा ऐक.

Thus, he enjoys his Guru's image in his mind. Now listen about his service of the Guru in the outer field.

तरी जिवी ऐसे आवांके । म्हणे दास्य करीन निके । जैसे गुरु कौतुके । माग म्हणती ॥404॥

गुरूंची शारीरिक सेवा –

He decides by his heart and soul, that he will render service to his Guru so ardently that his Guru will be pleased and ask him to request for boon which he may wish to have.

तैसिया साचा उपास्ती । गोसावी सुप्रसन्न होती । तेथ मी विनंती । ऐसी करी न ॥405॥

तशा खर्‍या उपासनेने प्रभू सुप्रसन्न होतील, त्या वेळी मी अशी विनंती करीन.

"When he will be pleased, I will pray like this

म्हणेन तुमचा देवा । परिवारु जो आघवा । तेतुले रूपे होआवा । मीचि एकु ॥406॥

मी असे म्हणेन की देवा हा जो तुमचा सर्व परिवार आहे, तितक्या रूपाने मी एकट्यानेच बनावे.

"O My guru, I wish to be all the relatives who are in your family.

आणि उपकरती आपुली । उपकरणे आथि जेतुली । माझी रूपे तेतुली । होआवी जी ॥407॥

आणि आपल्या उपयोगी पडणारी जेवढी उपकरणे (पूजेची भांडी वगैरे वस्तू) आहेत, महाराज, तेवढे सर्व मी व्हावे.

And every instrument and article which is useful to you-should be myself only."

ऐसा मागेन वरु । तेथ हो म्हणती श्रीगुरु । मग तो परिवारु । मीचि होई न ॥408॥

असा मी (श्रीगुरूला) वर मागेन, की ते हो म्हणतील मग मी त्यांच्या परिवाराचा होईन.

I will demand such boon and the Guru will agree and will say "yes". Then I will take the form of every such relative.

उपकरणजात सकळिक । ते मीचि होईन एकैक । तेव्हा उपास्तीचे कवतिक । देखिजैल ॥409॥

श्रीगुरूच्या सेवेमध्ये जेवढीं उपकरणे लागतात, त्यापैकी प्रत्येक वस्तू मीच होईन तेव्हाच मला सेवेचे सुख प्राप्त होईल. तेंव्हाच माझ्या उपासनेचे खरे कौतुक होईल.

And I will become each and every article used by my Guru, and then my service to the Guru will be worthy of praise.

गुरु बहुतांची माये । परी एकलौती होऊनि ठाये । तैसे करूनि आण वाये । कृपे तिये ॥410॥

श्रीगुरू हे पुष्कळांची आई आहेत पण ते माझी एकट्याची आई होऊन रहातील असे करून (म्हणजे अनन्यभावाने त्यांची सेवा करून) त्यांच्या कृपेकडून शपथ वाहवीन.

Though my Guru is the mother for all his devotes, I will entreat him with such intensity that I will feel that he is mother to me only.

तया अनुरागा वेधु लावी । एकपत्नीव्रत घेववी । क्षेत्रसंन्यासु करवी । लोभाकरवी ॥411॥

श्रीगुरूंच्या प्रेमाला माझा छंद लावीन व त्या प्रेमाकडून एकपत्नीव्रत घेववीन आणि त्यांच्या लोभाकडून क्षेत्रसंन्यास करवीन, (म्हणजे त्यांचा लोभ मला सोडून दुसरीकडे कोठे जाणार नाही असे करीन),

I will catch his loving attention with such a conviction that he will be so loving me as a husband loves faithfully his only wife and I will make him decide to remain in my vicinity only.

चतुर्दिक्षु वारा । न लाहे निघो बाहिरा । तैसा गुरुकृपे पांजिरा । मीचि होईन ॥412॥

वारा कितीही धावला तरी तो जसा चार दिशांच्या बाहेर निघू शकत नाही, त्याप्रमाणे मीच गुरुकृपेला पिंजरा होईन.

Just as the wind which is always flowing cannot go beyond the four directions, I will also become a cage for my Guru's blessings so that only I will benefit by his benevolence.

आपुलिया गुणांची लेणी करीन गुरुसेवे स्वामिणी । हे असो होईन गंवसणी । मीचि भक्तीसी ॥413॥

गुरुसेवा जी माझी मालकीण तिला मी आपल्या गुणांचे अलंकार करीन, हे असो. (एवढेच काय पण) गुरुभक्तीला मीच गवसणी होईन.

I will adore the lady called "service to Guru" by the ornaments of my good qualities, and I will be the cover for the devotion to him.

गुरुस्नेहाचिये वृष्टी । मी पृथ्वी होईन तळवटी । ऐसिया मनोरथांचिया सृष्टी । अनंता रची ॥414॥

गुरूंच्या स्नेहाच्या वृष्टीला मीच खाली पृथ्वी होईन, याप्रमाणे मनोरथांच्या अनंत सृष्टीला तयार करतो.

He thinks that "I will become the land on which the rain of the benediction of my Guru will fall. He always sees innumerable such day- dreams.

म्हणे श्रीगुरूंचे भुवन । आपण मी होईन । आणि दास होऊनि करीन । दास्य तेथिचे ॥415॥

तो म्हणतो, गुरूंचे रहाते घर, मी स्वत: होईन व त्यांच्या घराचा चाकर होऊन तेथील चाकरी मीच करीन.

He says "I will myself be the house where the Guru will live and I will serve him by becoming his servant.

निर्गमागमी दातारे । जे वोलांडिजती उंबरे । ते मी होईन आणि द्वारे । द्वारपाळु ॥416॥

श्रीगुरू बाहेर जाते वेळी व घरात येतेवेळी जे उंबरे ओलांडतात ते उंबरे मीच होईन. आणि घराची द्वारे व द्वारांवरील राखण करणारे गडी मीच होईन.

I will be the thresholds which the kind and generous Guru will cross while coming in and going out, and I will be the guard at the doors.

पाउवा मी होईन । तिया मीचि लेववीन । छत्र मी आणि करीन । बारीपण ॥417॥

श्रीगुरूंच्या खडावा मीच होईन व त्या खडावा त्यांच्या पायात मीच घालीन व त्याचे छत्र मी होईन व छत्र धरण्याचे काम मीच करीन.

I will be his (wooden) footwear and I will myself put his feet on them. I will be his umbrella and I will be his bodyguard in the usual rotation.

मी तळ उपरु जाणविता । चंवरु धरु हातु देता । स्वामीपुढे खोलता । होईन मी ॥418॥

श्रीगुरूंना खालीवर जाणवणारा (चोपदार) मीच होईन, त्यांच्यावर चवरी धरणारा मीच होईन, त्यांना हात देणारा मीच होईन व श्रीगुरूंपुढे चालणारा वाटाड्या मीच होईन.

I will warn him about the pits etc. on his path, I will fan him, I will hold his hand when he gets up or walks, and I will be his torch-bearer.

मीचि होईन सागळा । करू सुईन गुरुळा । सांडिती तो नेपाळा । पडिघा मीचि ॥419॥

श्रीगुरूंचा झारी धरणारा शागीर्द मीच होईन व त्यास चूळ भरण्याकरता पाणी मीच घालीन व ती चूळ ते ज्या तस्तात टाकतील ते तस्त मीच होईन.

I will be the pot of water which he uses for his mouthwash and I will also be the pot in which he will throw that mouthful of water.

हडप मी वोळगेन । मीचि उगाळु घेईन । उळिग मी करीन । आंघोळीचे ॥420॥

श्रीगुरूला विडा देण्याची सेवा मीच करीन, त्यांनी पान खाऊन थुंकलेला थुंका मीच घेईन आणि त्यांना स्नान घालण्याची खटपट मीच करीन.

I will be the pot of material of his Paan, and I will hold what remnants he will drop from that chewed Paan. I will also make preparations for his bath.

होईन गुरूंचे आसन । अलंकार परिधान । चंदनादि होईन । उपचार ते ॥421॥

गुरूंचे आसन मी होईन, त्यांचे अंगावर घालण्याचे अलंकार व नेसावयाचे वस्त्र आणि चंदनादि उपचार मीच होईन.

I will be the seat on which my Guru may sit, I will be his clothes and his ornaments, and I will become the cosmetics like sandalwood paste which he uses.

मीचि होईन सुआरु । वोगरीन उपहारु । आपणपे श्रीगुरु । वोवाळी न ॥422॥

श्रीगुरूंचा स्वयंपाक करणारा मी आचारी होईन व त्यास फराळाचे वाढीन व मी आपल्या आपलेपणाने श्रीगुरूंस ओवाळीन.

I will be the food and I will serve him that food, and I will surrender myself as a lamp which is respectfully waved before him as an auspicious welcome.

जे वेळी देवो आरोगिती । तेव्हा पांतीकरु मीचि पांती । मीचि होईन पुढती । देईन विडा ॥423॥

श्रीगुरू जेव्हा भोजन करतील तेव्हा त्यांच्या पंक्तीला बसणारा मीच होईन व (भोजन झाल्यानंतर त्यांना) मीच पुढे होईन आणि विडा देईन.

I will take dinner with him and after his meals, I will be the one who gives him the Paan. (betel-leaf.)

ताट मी काढीन । सेज मी झाडीन । चरणसंवाहन । मीचि करीन ॥424॥

श्रीगुरूंचे भोजन केलेले पात्र मीच काढीन व त्यांचा बिछाना मी झाडीन व त्यांचे पाय चेपीन.

I will lift his plate, I will clean and sweep his bedding, and I will massage his feet.

सिंहासन होईन आपण । वरी श्रीगुरु करिती आरोहण । होईन पुरेपण । वोळगेचे ॥425॥

मी स्वत: सिंहासन होईन, त्यावर श्रीगुरू बसतील व सेवेचे पुरेपण होईन (म्हणजे संपूर्ण सेवा करीन).

I will be the throne on which my Guru will sit and in this way I will offer the highest quality of service to the Guru.

श्रीगुरुंचे मन । जया देईल अवधान । ते मी पुढा होईन । चमत्कारु ॥426॥

श्रीगुरूंचे मन जिकडे लक्ष देईल ती वस्तू मीच होईन, असा चमत्कार करीन.

I will be the interesting thing about which my guru will show liking.

तया श्रवणाचे आंगणी । होईन शब्दांचिया आक्षौहिणी । स्पर्श होईन घसणी । आंगाचिया ॥427॥

श्रीगुरूंच्या श्रवणरूपी अंगणात असंख्य शब्द मी होईन, त्यांचे अंग ज्याला घासेल तो स्पर्शविषय मी होईन.

When he is listening to something, I will be the so many words and I will be his pleasure of touch when he will scratch his body!

श्रीगुरूंचे डोळे । अवलोकने स्नेहाळे । पाहाती तिये सकळे । होईन रूपे ॥428॥

श्रीगुरूंचे डोळे कृपादृष्टीने ज्या ज्या वस्तू पहातील त्या सर्व मीच होईन.

I will adopt the form of each and every thing which my Guru will look at with affection.

तिये रसने जो जो रुचेल । तो तो रसु म्या होईजैल । गंधरूपे कीजेल । घ्राणसेवा ॥429॥

त्यांच्या जिव्हेला जो जो रस आवडेल तो तो रस मी होईन आणि मी गंधरूप होऊन त्यांच्या घ्राणांची सेवा करीन.

I will be each and every taste of food etc., which he will relish and by being fragrance I will render service to his sense of smell also.

एवं बाह्यमनोगत । श्रीगुरुसेवा समस्त । वेटाळीन वस्तुजात । होऊनिया ॥430॥

याप्रमाणे सर्व वस्तूमात्र मी होऊन श्रीगुरूंची सर्व बाह्य सेवा करीन. असे त्याचे मनोगत असते.

So, in this way, I will cover the whole outward service to my Guru by becoming myself all the things he uses" - thus the disciple thinks.

जव देह हे असेल । तव वोळगी ऐसी कीजेल मग देहाती नवल । बुद्धि आहे ॥431॥

हा देह जेथपर्यंत उभा आहे तेथपर्यंत माझ्याकडून अशी सेवा केली जाईल व देह पडल्यानंतरही सेवा करण्याची आश्चर्यकारक आवड मी बुद्धीमधे धरीन. (ती अशी)

So long as he is living, he thinks about such ways and means of service to the Guru and he thinks of some other things to be done after his own death.

इये शरीरीची माती । मेळवीन तिये क्षिती । जेथ श्रीचरण उभे ठाती । आराध्याचे ॥432॥

जेथे पूजनीय श्रीगुरूंचे चरण उभे रहातील, त्या जागी या (माझ्या) शरीराची माती मिळवीन.

He says- "The ashes of this my body should be mixed with the earth where my Guru may casually stand.

माझा स्वामी कवतिके । स्पर्शीजति जिये उदके । तेथ लया नेईन निके । आपी आप ॥433॥

माझे स्वामी ज्या पाण्याला सहज स्पर्श करतील त्या पाण्यात माझ्या शरीरातील पाणी मी लयाला नेईन.

The water content of my body should be mixed with that water which my Guru will drink.

श्रीगुरु वोवाळिजती । का भुवनी जे उजळिजती । तया दीपांचिया दीप्ती । ठेवीन तेज ॥434॥

ज्या दिव्यांनी गुरूस ओवाळतात अथवा जे दिवे श्रीगुरूंच्या मंदिरात लावतात, त्या दिव्यांच्या तेजात मी आपल्या शरीरातील तेज मिसळीन.

I will merge the fire and light of my body in the lamps which my Guru uses for worship of God or for room-lighting.

चवरी हन विंजणा । तेथ लयो करीन प्राणा । मग आंगाचा वोळंगणा । होईन मी ॥435॥

श्रीगुरूंची चवरी व पंखा जो असेल तेथे त्या चवरीत व पंख्यात मी माझ्या प्राणांचा लय करीन. व मग त्यांच्या शरीराची सेवा करणारा वारा मी होईन.

I will mingle my vital breath with wind which my Guru will enjoy by using a fan etc., so that I will get the benefit of his touch and the merit of service to him.

जिये जिये अवकाशी । श्रीगुरु असती परिवारेसी । आकाश लया आकाशी । नेईन तिये ॥436॥

ज्या ज्या पोकळीत गुरू आपल्या परिवारासह असतील त्या पोकळीत मी आपल्या शरीरातील आकाश लयाला नेईन.

I will merge the sky element from my body into the space in which my Guru will be residing with his family.

परी जीतु मेला न संडी । निमेषु लोका न धडी । ऐसेनि गणाविया कोडी । कल्पांचिया ॥437॥

परंतु जिवंत असतांना अथवा मेल्यावर श्रीगुरूंची सेवा सोडणार नाही व एक निमिषही (एक निमिषभर गुरूंची सेवा) लोकांवर सोपवणार नाही व अशी ही सेवा कोट्यवधी कल्पनांचा काल मोजला तरी ती चालू राहील.

He thinks that he will not allow anybody else to grab from him this service to his Guru even for a moment. I will not neglect this service either in my life or after the death of my body. "He always thinks that this will be for eternity.

येतुलेवरी धिंवसा । जयाचिया मानसा । आणि करूनियाहि तैसा । अपारु जो ॥438॥

येथपर्यंत ज्याच्या मनाला गुरुसेवेविषयी उत्कट इच्छा असते आणि त्याचप्रमाणे तो सेवा करूनही अपारच असतो. (म्हणजे गुरुसेवेविषयी त्याची उत्कट इच्छा राहिलेलीच असते).

His daring is of this kind and his service to his Guru does not depend on a particular place or a particular time.

रात्री देवो नेणे । थोडे बहु न म्हणे । म्हणियाचेनि दाटपणे । साजा होय ॥439॥

(गुरुसेवेपुढे) तो रात्रंदिवस जाणत नाही, थोडेफार म्हणत नाही आणि सेवेची गर्दी असली म्हणजे तो प्रसन्न असतो.

He does not make any distinction in day or night, does not say the work is smaller or bigger and if the work is difficult he gets more eager.

तो व्यापारु येणे नांवे । गगनाहूनि थोरावे । एकला करी आघवे । एकेचि काळी ॥440॥

गुरुसेवा करावयाची म्हटले म्हणजे तो आकाशाहून मोठा होतो व तो एकटा गुरूची सर्व सेवा एकाच काळी करतो.

Even if the work which the Guru expects to be done is greater than the sky, he executes it personally single-handedly.

हृदयवृत्ती पुढा । आंगचि घे दवडा । काज करी होडा । मानसेशी ॥441॥

त्याच्या अंत:करणाच्या वृत्तीपुढे शरीरच धाव घेते, त्याची प्रत्यक्ष कृती मनाशी सेवेच्या कामात चढाओढीची प्रतिज्ञा करते.

As soon as the Guru tells him to do something his body runs ahead before his mind and competes with his mind to finish that work satisfactorily.

एकादिया आळामाळा । श्रीगुरुचिया खेळा । लोण करी सकळा । जीविताचे ॥442॥

श्रीगुरूंच्या एखाद्या जराशा लीलेला आपल्या सर्व जीविताचे लोण करतो (म्हणजे आपले सर्व जीवित त्यांच्या थोड्याशा खेळावरून ओवाळून टाकतो).

Even to fulfill a chance desire expressed by his Guru jokingly, he may mortgage his very life.

जो गुरुदास्ये कृशु । जो गुरुप्रेमे सपोषु । गुरुआज्ञे निजवासु । आपणचि जो ॥443॥

जो गुरुसेवेच्या योगाने रोडका झालेला असतो, जो गुरुप्रेमाने पुष्ट झालेला असतो व जो आपण स्वत: श्रीगुरूच्या आज्ञेचे स्वत:च्या रहाण्याचे ठिकाण असतो,

He gets exhausted in the service of his guru, becomes healthier by the love which the Guru has for him, and becomes the home for the orders of his Guru.

जो गुरु कुळे सुकुलीनु । जो गुरुबंधुसौजन्ये सुजनु । जो गुरुसेवाव्यसने सव्यसनु । निरंतर ॥444॥

जो श्रीगुरूच्या कुळामुळे चांगला कुलीन असतो, जो आपल्या गुरुबंधुवरील स्नेहाचे योगाने भला मनुष्य ठरलेला असतो व जो नेहेमी गुरुसेवेच्या छंदामुळे व्यसनी असतो.

He considers himself as noble by belonging to the group of disciples of his Guru, considers himself as a gentleman by his fellowship with co-disciples and the only habit to which he is addicted is service to his Guru.

गुरुसंप्रदायधर्म । तेचि जयाचे वर्णाश्रम । गुरुपरिचर्या नित्यकर्म । जयाचे गा ॥445॥

गुरुसंप्रदायाचे जे आचार असतात, ते ज्याचे वर्णाश्रम विहितकर्मे असतात, अरे गुरुसेवा हे ज्याचे नित्यकर्म असते.

The rules of conduct in the Sampradaya of his Guru is Religion for him, and those only are his duties according to his class, caste and status in life, while service and nursing of his Guru is his daily routine.

गुरु क्षेत्र गुरु देवता । गुरु माय गुरु पिता । जो गुरुसेवेपरौता । मार्ग नेणे ॥446॥

गुरू हेच क्षेत्र, गुरू हीच देवता, गुरूच माता, गुरूच पिता, तो गुरुपूजेपलीकडील दुसरा मार्ग जाणत नाही.

For him his Guru is the sacred place, Guru is his deity, Guru his mother, Guru his father, and he does not know any path of liberation except serving his Guru.

श्रीगुरूचे द्वार । ते जयाचे सर्वस्व सार । गुरुसेवका सहोदर । प्रेमे भजे ॥447॥

श्रीगुरूचे द्वार हेच ज्याचे सर्वस्व सार आहे व गुरुसेवकांना तो सख्या भावाच्या प्रेमाने भजतो.

The door of his Guru is everything to him, and he behaves as a brother with his co-disciples.

जयाचे वक्त्र । वाहे गुरुनामाचे मंत्र । गुरुवाक्यावाचूनि शास्त्र । हाती न शिवे ॥448॥

ज्याचे मुख गुरुनामाचा मंत्र धारण करते, व गुरुवाक्यावाचून दुसर्‍या शास्त्राला हात लावत नाही,

His mouth utters always the 'mantra' of the name of Guru, and he does not touch by his hand any other scripture except the teaching given by his Guru.

शिवतले गुरुचरणी । भलते जे पाणी । तया तीर्थयाञे आणी । तीर्थे त्रैलोक्यींची ॥449॥

ज्या कोणत्याही पाण्याला श्रीगुरुचरणांचा स्पर्श झाला आहे, त्या पाण्याला तीर्थे समजून त्या तीर्थाच्या यात्रेला त्रैलोक्यातील तीर्थे आणतो म्हणजे त्रैलोक्यातील तीर्थे त्या पाण्यात आली आहेत असे समजतो.

He conceives that all the sacred waters of the world are united in the water which the Guru has touched by his feet.

श्रीगुरूचे उशिटे । लाहे जै अवचटे । तै तेणे लाभे विटे । समाधीसी ॥450॥

त्याला जेव्हा श्रीगुरूंचे उच्छिष्ट अकस्मात प्राप्त होते, तेव्हा त्या लाभाने तो समाधीस विटतो.

If he gets the food left over in the plate of his Guru, he is so happy that he disregards even the bliss of trance before it.

कैवल्यसुखासाठी । परमाणु घे किरीटी । उधळती पायांपाठी । चालता जे ॥451॥

अर्जुना, श्रीगुरू चालत असताना त्यांच्या पायामागे जी धूळ उडते त्यातील रज:कण तो गुरुभक्त मोक्षसुखाच्या किंमतीचे समजतो.

O the crowned one! He picks up the specks of dust below the feet of his Guru with the faith that they are able to give him the joy of liberation.

हे असो सांगावे किती । नाही पारु गुरुभक्ती । परी गा उत्क्रांतमती । कारण हे ॥452॥

हे राहू दे, मी गुरुभक्तीसंबंधाने किती सांगू ? गुरूवरील प्रेमाला अंत नाही परंतु माझ्या बुद्धीत अफाट स्फूर्ती झाली, हेच या विस्ताराचे कारण आहे.

Let it be! How much should I tell? The devotion towards Guru has no limits, but as my mind has been overflowing with the devotion, I have described all this at length.

जया इये भक्तीची चाड । जया इये विषयीचे कोड । जो हे सेवेवाचून गोड । न मनी काही ॥453॥

ज्याला या भक्तीची इच्छा आहे ज्याला याविषयी कौतुक आहे व जो या सेवेवाचून दुसरे काही चांगले मानत नाही,

He who is interested in the devotion to Guru and is very keen on it, does not find anything equal to it in joyfulness.

तो तत्त्वज्ञानाचा ठावो । ज्ञाना तेणेचि आवो । हे असो तो देवो । ज्ञान भक्तु ॥454॥

तो पुरुष तत्वज्ञानाचे ठिकाण आहे. ज्ञानाला त्याच्याच योगाने इभ्रत असते. हे वर्णन पुरे. अशी गुरूची सेवा करणारा जो आहे तो देव आहे व ज्ञान त्याचा भक्त आहे.

This man is the support for philosophy; because of him, the knowledge takes a form, or we can say that this devotee with such knowledge is virtually a god.

हे जाण पा साचोकारे । तेथ ज्ञान उघडेनि द्वारे । नांदत असे जगा पुरे । इया रीती ॥455॥

ह्या रीतीने खरोखर तेथे (त्या गुरुभक्ताच्या ठिकाणी) जगाला पुरेल इतके ज्ञान उघड्या दाराने नांदते, हे तू खरोखर समज.

Really, knowledge resides in him very freely and it is so vast that it is sufficient for all the world.

जिये गुरुसेवेविखी । माझा जीव अभिलाखी । म्हणौनि सोयचुक॥ बोली केली ॥456॥

(ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात) ह्या गुरुसेवेविषयी माझ्या अंत:करणात उत्कट इच्छा आहे, म्हणून मार्ग सोडून गुरुभक्तीचे व्याख्यान केले.

Dear listeners, since I have great yearning for devotion to the Guru, I have indulged into such a prolonged discussion about it.

एऱ्हवी असता हाती खुळा । भजनावधानी आंधळा । परिचर्येलागी पांगुळा- । पासूनि मंदु ॥457॥

नाहीतर मी गुरुसेवेविषयी हात असून थोटा, मला डोळे असून मी भजनाकडे लक्ष देण्याच्या कामी आंधळा आहे व सेवा करण्याविषयी पाय असून पांगळ्यापेक्षा मंद आहे.

Otherwise, I am having hands but they are of no use; I am having no eyes which can be awake to the sweetness in the worship; and I am more lame than the crippled in the subject of worship.

गुरुवर्णनी मुका । आळशी पोशिजे फुका । परी मनी आथि निका । सानुरागु ॥458॥

वाचा असून गुरुवर्णनाविषयी मी मुका आहे व ज्यास फुकट पोसावे लागते असा मी आळशी आहे. परंतु माझ्या मनामधे गुरुभक्तीविषयी चांगले प्रेम आहे.

I am dumb in the matter of appreciation of his qualities. I am a free-boarding lazy man, but sirs! I have real love about Guru.

तेणेचि पै कारणे । हे स्थळ पोखणे । पडले मज म्हणे । ज्ञानदेवो ॥459॥

त्याच कारणामुळे ह्या (आचार्योपास्ति) पदाचे व्याख्यान विस्तृत करणे भाग पडले असे ज्ञानदेव म्हणतात.

And because of that love, I had to expand upon this description to such an extent." So says Dnyanadeva.

परि तो बोलु उपसाहावा । आणि वोळगे अवसरु देयावा । आता म्हणेन जी बरवा । ग्रंथार्थुचि ॥460॥

तरी ते माझे लांबलचक व्याख्यान सहन करावे आणि मला सेवा करण्याला सवड द्यावी. आता पुढे ग्रंथाचा अर्थच चांगला सांगेन.

But you may please connive at the extended talk and give me some scope, some opportunity to serve you. Now I am going to explain the meaning only of this book.

परिसा परिसा श्रीकृष्णु । जो भूतभारसहिष्णु । तो बोलतसे विष्णु । पार्थु ऐके ॥461॥

ऐका ! ऐका ! भूतांचे ओझे सहन करणारा विष्णू जो श्रीकृष्ण तो बोलत आहे व अर्जुन ऐकत आहे.

Please listen! Please listen! The Lord Shrikrishna who is virtually the Lord Vishnu who is able to bear the burden of the whole world, is going to talk further, and Partha is listening.

म्हणे शुचित्व गा ऐसे । जयापाशी दिसे । आंग मन जैसे । कापुराचे ॥462॥

श्रीकृष्ण म्हणतात, ज्याप्रमाणे कापूर हा आत व बाहेर दोन्ही बाजूंनी स्वच्छ असतो, त्याप्रमाणे ज्याचे शरीर आणि अंत:करण ही शुद्ध असतात, अर्जुना, तशा प्रकारचे शुचित्व ज्याचे ठिकाणी असते.

He said - "The quality of cleanliness is such that the mind and the body of this man are as pure as camphor.

का रत्नाचे दळवाडे । तैसे सबाह्य चोखडे । आत बाहेरि एके पाडे । सूर्यु जैसा ॥463॥

जसे रत्नाचे स्वरूप आतबाहेर चोख असते, अथवा सूर्य जसा आतबाहेर एकसारखा (प्रकाशमय) असतो.

O Arjuna, that purity is like the gem which is clear inside and out, or like the Sun who is bright throughout.

बाहेरी कर्मे क्षाळला । भितरी ज्ञाने उजळला । इही दोही परी आला । पाखाळा एका ॥464॥

तसा बाहेरून जो कर्माने शुद्ध झालेला आहे व आतून तो ज्ञानाने शुद्ध झालेला आहे, अशा रीतीने जो या दोन्ही प्रकारांनी शुद्धत्वाला प्राप्त झालेला आहे.

This man has attained purity outwardly by pure action and inwardly by knowledge- thus washed clean both outwardly and inwardly.

मृत्तिका आणि जळे । बाह्य येणे मेळे । निर्मळु होय बोले । वेदाचेनी ॥465॥

वेदांच्या आज्ञेप्रमाणे माती व पाणी, ह्यांच्या योगाने बाह्य जे शरीर ते निर्मळ होते.

By reciting Vedic mantras and washing the body with clay and water, the outer cleanliness is achieved.

भलतेथ बुद्धीबळी । रजआरिसा उजळी । सौंदणी फेडी थिगळी । वस्त्रांचिया ॥466॥

बुद्धीच्या बळाने वाटेल तेथे आरसा धुळीने (मातीने) स्वच्छ करता येतो व परिटाच्या भट्टीच्या पात्रातील पाणी वस्त्राचे डाग नाहीसे करते.

In every situation intelligence is of primary importance. Just as dusting a mirror cleans it and the tub of the washerman removes the dirt from the cloth,

किंबहुना इयापरी । बाह्य चोख अवधारी । आणि ज्ञानदीपु अंतरी । म्हणौनि शुद्ध ॥467॥

फार काय सांगावे ? ऐक. याप्रमाणे त्याचे शरीर शुद्ध असते व मनात ज्ञानरूपी दिवा असतो. म्हणून अंतर शुद्ध असते असे समज.

He is clean outwardly like these and he is inwardly clean because there is light of knowledge inside.

एऱ्हवी तरी पंडुसुता । आत शुद्ध नसता । बाहेरि कर्म तो तत्त्वता । विटंबु गा ॥468॥

अर्जुना, सहज विचार करून पाहिले तर आत मन शुद्ध नसताना बाहेर केवळ शरीराने कर्मे करणे, ही विटंबना होय.

Otherwise, O the son of Pandu, if a man's mind is not pure, his outward cleanliness is simply ridiculous.

मृत जैसा शृंगारिला । गाढव तीर्थी न्हाणिला । कडुदुधिया माखिला । गुळे जैसा ॥469॥

प्रेतास जसे अलंकार घालून सजवले किंवा गाढवाला जसे तीर्थात स्नान घातले अथवा कडू असलेला दुध्या भोपळा जसा गुळाने चोपडला.

That is like decorating a dead body, or a donkey given a ritualistic bath at a sacred place, or bitter gourd, mixed in sweet milk.

वोस गृही तोरण बांधिले । का उपवासी अन्ने लिंपिले । कुंकुमसेंदुर केले । कांतहीनेने ॥470॥