अध्याय 12: भक्तियोग

जय जय वो शुद्धे । उदारे प्रसिद्धे । अनवरत आनंदे । वर्षतिये ॥1॥

हे सद्गुरु आई ! तू शुद्ध म्हणजे अखंड अज्ञानादि दोषरहित आहेस, तू एक अत्यंत उदार म्हणून प्रसिध्द आहेस व तू अखंड आनंदस्वरूप किंवा प्रेमरूप असून शिष्याचे ठिकाणी अखंड परमानंदाचा वर्षाव करणारी किंवा परमानंदरूप प्रेमाची प्राप्ती करून देणारी आहेस. (श्रीगुरूंचा जयजयकार करून व आपल्याकडे बालपण घेऊन श्रीज्ञानेश्वर महाराज लडिवाळपणाने श्रीगुरुंचे स्ववन करतात.

Dnyandeva says- "Victory to you, O the benevolent glance of my Guru! You are pure. You are well-known to be generous, and you continuously shower joy.

विषयव्याळे मिठी । दिधलिया नुठी ताठी । ते तुझिये गुरुकृपादृष्टी । निर्विष होय ॥2॥

विषयरूपी भयंकर सर्पाने जीवाच्या ठिकाणी मिठी मारल्यामुळे जी त्याला आत्मविस्मृतीची मूर्च्छा आली आहे, ती कशानेही नाहीशी होत नाही, पण हे श्रीगुरो ! एक तुझ्या कृपादृष्टीनेच विषयरूपी सर्पाचे विष उतरून ती मूर्च्छा नाहीशी होते. (परमार्थात संसारनिवृत्तिरूप मोक्षप्राप्तीकरिता ज्ञानभक्तीनिष्ठ श्रीगुरुकृपेवाचून दुसरा उपाय नाही असा भाव)

It is because of you that even though the serpent of the sense objects holds us tightly in its coils; our limbs do not get stiff, or the poison does not affect us.

तरी कवणाते तापु पोळी । कैसेनि वो शोकु जाळी । जरी प्रसादरसकल्लोळी । पुरे येसि तू ॥3॥

तुझ्या अंतःकरणात ज्याच्याविषयी कृपाप्रेमाचा पूर येऊन त्याच्या लाटा उसळू लागल्या असता, संसारातील त्रिविधतापाने कोण पोळला जाईल ? व त्याला प्रियवस्तूचा वियोग व अप्रियवस्तूंचा संयोग यांच्याविषयीचा शोक कसा जाळू शकेल ?

Then, whom will the heat of worldly life, and its sorrow will burn when the flood of your blessing pours itself on us, in joyful waves?

योगसुखाचे सोहळे । सेवका तुझेनि स्नेहाळे । सोऽहंसिद्धीचे लळे । पाळिसी तू ॥4॥

हे प्रेमळ सद्गुरु आई ! तू आपल्या प्रेमळ अनन्य सेवकांना आपल्या प्रेमानेच योगसुखाचे सोहळे भोगवितेस आणि त्यांचे सोहंसिध्दीचे लळे- म्हणजे लाड तू पुरवितेस.

O the benevolent glance of my Guru, as you are very much loving, you fulfil the desire of your servants about enjoying the bliss of the state of Brahman, and also meet their loving demands for experiencing self-realisation.

आधारशक्तीचिया अंकी । वाढविसी कौतुकी । हृदयाकाशपल्लकी । परीये देसी निजे ॥5॥

आधारशक्तीच्या मांडीवर, कुंडलिनीशक्ती जागी करून, तिच्या सहाय्याने, सेवकाला कौतुकाने वर नेतेस आणि ह्रदयाकाशरूपी पाळण्यात, त्याला आपल्या शुध्द आत्मस्वरूपाच्या ऐक्याचे झोके देतेस.

(As a mother) You put on your lap of the power of the root-chakra, the disciples like your little children, and very lovingly take their care, and keeping them tenderly in the cradle of the field of heart, give them the swings of self-knowledge.

प्रत्यक्ज्योतीची वोवाळणी । करिसी मनपवनाची खेळणी । आत्मसुखाची बाळलेणी । लेवविसी ॥6॥

तू आपल्या सेवकाला प्रत्यग्ज्योतीची ओवाळणी करून मनपवनाची खेळणी करून देतेस व आत्मसुखाची बाळलेणी लेववितेस. (प्रत्यग्ज्योती- म्हणजे देहापासून बुद्धीपर्यत जेवढी स्थूळसूक्ष्म तत्वे आहेत, त्या सर्वाच्या अंतर्यामी राहणारे चैतन्य

Offering the separate notion of the state of Jeeva, you give them the toys of the mind as well as the vital breath and also put the beautiful ornaments of children on their bodies, which represent the self-bliss.

सतरावियेचे स्तन्य देसी । अनुहताचा हल्लरू गासी । समाधिबोधे निजविसी । बुझाऊनि ॥7॥

त्याला सतराव्या अमृतकलेचे स्तन्य पाजून अनाहताचे गाणे गातेस आणि ऐक्यज्ञानाच्या उपदेशाने त्याचे समाधान करून त्याला समाधी साधून देतेस व निजवितेस. (सतरावी-म्हणजे योगशास्रांतील अमृतकला. तिचे स्तन्य म्हणजे दूध. चंद्राच्या सोळा कला सांगितल्या आहेत. कृष्णपक्षात एक एक कला कमी होऊन अमावास्येला तो चंद्र दिसेनासा होतो व शुक्ल पक्षात एक एक कला वाढत जाऊन पौर्णिमेला 16 कलांनी पूर्ण होतो, असे आपणाला दिसते. पण हे सर्व पृथ्वीच्या उपाधीमुळे आहे. वास्तविक चंद्र हा अखंड सोळा कलांनी पूर्णच असतो. ही त्याची अखंड पूर्णता सतरावी कला म्हटली जाते.

You feed them with the milk of yogic centre which is seventeenth facet of life - force; you sing the lullaby of the voice of silence (Anahata) and giving them the comfort of the trance, put them to sleep.

म्हणौनि साधका तू माउली । पिके सारस्वत तुझिया पाउली । या कारणे मी साउली । न संडी तुझी ॥8॥

म्हणून हे सद्गुरु आई ! तू साधकाची सतत कृपादृष्टीने सांभाळ करणारी आई आहेस, तुझे चरण ज्या साधकाच्या ह्रदयात राहतील, त्याला सर्व प्रकारच्या विद्या प्राप्त होतात. यास्तव मी तुझ्या कृपेची सावली सोडत नाही.

Therefore, you yourself are the mother taking care of all the seekers. From your feet, the creative intelligence of the poets comes into being. Therefore I will never leave your cool shadow.

अहो सद्गुरुचिये कृपादृष्टी । तुझे कारुण्य जयाते अधिष्ठी । तो सकलविद्यांचिये सृष्टी । धात्रा होय ॥9॥

हे सद्गुरुचे कृपादृष्टि ! तुझ्या करुणेचा आश्रय होऊन, तो सृष्टी निर्माण करणार्‍या ब्रह्मदेवाप्रमाणे नाना विद्यांची सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव होतो.

O the kind glance of my Sadguru, one who receives the nectar of your extreme benevolence and compassion, becomes just like Brahma, the Creator, in the matter of bringing about the whole world of all the branches of Knowledge.

म्हणौनि अंबे श्रीमंते । निजजनकल्पलते । आज्ञापी माते । ग्रंथनिरूपणी ॥10॥

म्हणून हे माते ! परमेश्वराप्रमाणे तू षड्गुणैश्वर्यसंपन्न असल्यामुळे श्रीमंत आहेस आणि म्हणूनच आपल्या भक्तजनांची कामना पूर्ण करणारा कल्पतरू आहेस. (आता) मला ग्रंथ निरूपण करण्याला आज्ञा कर.

Therefore, O my mother, the benevolent kind glance of Guru! You are the most glorified mother, and are like a `vine of wish' for your own devotees, and therefore, I request you to give me the inspiration and direction to explain this unique literary work.

नवरसी भरवी सागरु । करवी उचित रत्नांचे आगरु । भावार्थाचे गिरिवरु । निफजवी माये ॥11॥

माझे हे निरूपण नवरस सागरांनी भरून जाऊ दे – म्हणजे माझ्या निरूपणात नऊही रस अमर्याद भरलेले असू दे. वेदान्तमान्य अशा सिध्दान्तरूप रत्नांचे ते भंडारगृह कर व त्यातून गूढार्थाचे मोठे पर्वत निर्माण कर.

O my mother, make it possible for me to fill my explanation with the oceans of the nine moods of literature, let it be the store of various valuable jewels and let there be mountains of the implied meaning in the mind of the Lord made evident in it.

साहित्यसोनियाचिया खाणी । उघडवी देशियेचिया क्षोणी । विवेकवल्लीची लावणी । हो देई सैंघ ॥12॥

या माझ्या मराठी भाषेच्या भूमीत साहित्य – म्हणजे उपमा, अलंकार इत्यादि-सोन्याच्या खाणी जागोजागी निघू दे आणि सर्वत्र आत्मानात्मविवेकरूपी वेलींची लागवण होऊ दे.

In the field of the Marathi language, let the mines of beauty of literature be opened and let there be rows and rows of creepers of Viveka (Discretion) cultivated everywhere.

संवादफळनिधाने । प्रमेयाची उद्याने । लावी म्हणे गहने । निरंतर ॥13॥

(संवाद म्हणजे विरोधी वाक्यांची एकवाक्यता) या संवादरूपी फळाला आश्रयस्थान होणार्‍या सिध्दान्ताच्या मोठमोठ्या बागा सर्वकाळ लाव – म्हणजे पूर्वोत्तर निरूपणात विरोध राहील व सिध्दान्ताला बाधा येईल असे निरूपण होऊ देऊ नकोस

Let there be rich and lush gardens of the main philosophic doctrines in which the fruits of mutually agreeing propositions abound.

पाखांडाचे दरकुटे । मोडी वाग्वाद अव्हांटे । कुतर्कांची दुष्टे । सावजे फेडी ॥14॥

पाखांड- म्हणजे श्रृतिस्मृतिपुराणे यांना सोडून असणारे विचार, ह्याच कोणी दर्‍या आणि वितंडवादाच्या आडवाटा यांचा विध्वंस कर. कुतर्क- म्हणजे प्रमाणावर उभारले नसलेले तर्क हेच कोणी हिंसक प्राणी, यांचा नायनाट कर- म्हणजे नास्तिक विचारांचा, वितंडवादाचा व कुतर्काचा सहज नाश होईल असे माझे निरूपण होऊ दे !

Let the valleys of atheism, the bylanes of heretics be destroyed, and the wild animals which are arguements with false reason, be destroyed.

श्रीकृष्णगुणी माते । सर्वत्र करी वो सरते । राणिवे बैसवी श्रोते । श्रवणाचिये ॥15॥

सर्वत्र श्रीकृष्णाचे गुणवर्णन करण्यात मला उल्हास वाटेल, असे कर आणि श्रोतेजनांना एकाग्र श्रवणाच्या राज्यावर बसव – म्हणजे श्रोत्याकडून अत्यंत एकाग्रतेने श्रवण होऊ दे.

Please give me enough capacity to describe the good qualities of Lord Shrikrishna, and let the listeners enjoy the empire of the bliss of listening.

ये मराठीयेचिया नगरी । ब्रह्मविद्येचा सुकाळु करी । घेणे देणे सुखचिवरी । हो देई या जगा ॥16॥

या मराठीभाषेच्या नगरांत ब्रह्मविद्येचा सुकाळ कर आणि या जगातील सर्व लोकांच्या घेण्यादेण्याचा व्यवहार ब्रह्मसुखाचाच होऊ दे.

Let there be continuous thriving of spiritual knowledge in the city of Marathi language and let there be free exchange of the joy of spiritual dialogue for all the people.

तू आपुलेनि स्नेहपल्लवे । माते पांघुरविशील सदैवे । तरी आताचि हे आघवे । निर्मीन माये ॥17॥

हे सद्गुरु जननी ! महद्भाग्यवान पुरुषांनाच प्राप्त होणार्‍या आपल्या कृपादृष्टीरूप प्रेमपदराने मला झाकशील, तर वर वर्णन केलेल्या गुणांनी युक्त असे संपूर्ण निरूपण आताच निर्माण करीन.

O my mother, if you cover me with the sheet of your love, and if I am so fortunate, then, O my mother, I will be able to do this immediately.

इये विनवणीयेसाठी । अवलोकिले गुरु कृपादृष्टी । म्हणे गीतार्थेसी उठी । न बोले बहु ॥18॥

श्रीज्ञानेश्वरमहाराजांनी, अशी श्रीसद्गुरु निवृत्तिनाथांची प्रार्थना केल्याबरोबर, श्रीनिवृत्तिनाथांनी त्यांच्याकडे कृपादृष्टीने पाहिले व गीतार्थ सांगण्यास सुरुवात कर, फार बोलू नको, असे ते म्हणाले.

Listening to the prayer of his disciple, the teacher happily looked at him in the most benign mood and said," Please start with the explanation of the meaning of Geeta. Please do not dwell so much on Introduction.

तेथ जी जी महाप्रसादु । म्हणौनि साविया जाहला आनन्दु । आता निरोपीन प्रबंधु । अवधान दीजे ॥19॥

श्रीनिवृत्तिनाथांचे वचन ऐकून श्रीज्ञानेश्वरमहाराज म्हणतात, ” अहोजी महाराज ! हे आपले म्हणणे म्हणजे महान प्रसादच आहे ” असे म्हणून ते (श्रीज्ञानेश्वरमहाराज) फार आनंदित झाले आणि आता ग्रंथाचे निरूपण करितो, लक्ष द्यावे. ” अशी त्यांनी प्रार्थना केली.

At that, "All right sir! All right sir! This is really your benediction!" was what the disciple said with great joy; and addressing the listeners, he said, "Please pay attention. I am going to explain the meaning of Geeta further.

तरी सकलवीराधिराजु । जो सोमवंशी विजयध्वजु । तो बोलता जाहला आत्मजु । पंडुनृपाचा ॥20॥

नंतर संपूर्ण पराक्रमी वीरांमध्ये श्रेष्ठ व जो सोमवंशातील विजयरूपी ध्वजच होय, असा पांडुराजाचा पुत्र अर्जुन भगवंताला म्हणाला.

So, Arjuna the victory- flag of Soma dynasty, the son of the king Pandu, the most leading warrior of all men said

कृष्णाते म्हणे अवधारिले । आपण विश्वरूप मज दाविले । ते नवल म्हणौनि बिहाले । चित्त माझे ॥21॥

भगवान श्रीकृष्णाला अर्जुन म्हणतो, ऐकले का देवा ! आपण मला जे विश्वरूप दाखविले, ते पूर्वी कधी न पाहिलेले असे अद्भूतच होते; म्हणून ते पाहिल्याबरोबर माझ्या चित्ताला भीती वाटली.

To Shrikrishna, "I have seen the universal form which you showed me and my mind was afraid and quite astonished.

आणि इये कृष्णमूर्तीची सवे । यालागी सोय धरिली जीवे । तव नको म्हणोनि देवे । वारिले माते ॥22॥

आणि या तुमच्या श्रीकृष्णमूर्तीच्या सहवासाचा सतत अभ्यास व गोडी असल्यामुळे ती पाहण्याचाच मला ध्यास लागला; पण तसे करणे चांगले नव्हे, म्हणून मला परावृत्त केले.

And being well-acquainted with the small attractive human form, I wanted to see it again, but you have said 'no' to it and prevented me from asking for it.

तरी व्यक्त आणि अव्यक्त । हे तूचि एक निभ्रांत । भक्ती पाविजे व्यक्त । अव्यक्त योगे ॥23॥

पण तुझे व्यक्त- म्हणजे एकदेशीय श्रीकृष्णस्वरूप व अव्यक्त विश्वरूप हे दोन्ही निःसंशय तूच एक आहेस. भक्तीने तुझे व्यक्तस्वरूप प्राप्त होते व योगाने तुझे अव्यक्त विश्वरूप प्राप्त होते.

But either manifest or unmanifest, it is you only. The devotees reach the manifest form and the Yogi reaches the unmanifest.

या दोनी जी वाटा । तूते पावावया वैकुंठा । व्यक्ताव्यक्त दारवंठा । रिगिजे ये थ ॥24॥

हे वैकुंठनाथा ! तुझ्याशी ऐक्य पावण्याकरिता भक्तियोग व ज्ञानयोग असे दोन मार्ग असून तुझे एकदेशीय सगुण साकारास्वरूप व अव्यक्त विश्वरूप हे अनुक्रमे, त्या मार्गाचे दोन दारवंठे आहेत. त्या दारवंठ्यांनी तुझ्या ठिकाणी येता येते.

O the master of Vaikuntha, both these paths are leading men to you only. The thresholds of these paths are Saguna and Nirguna, (God with qualities and without qualities).

पै जे वानी श्यातुका । तेचि वेगळिये वाला येका । म्हणौनि एकदेशिया व्यापका । सरिसा पाडू ॥25॥

पण एका शंभर नंबरी सोन्याच्या लगडीला जो कस असतो; तोच कस त्याच्यातून तोडलेल्या वालभर सोन्याचा असतो; म्हणून तुझे एकदेशीय, डोळ्यांनी दिसणारे व्यक्तस्वरूप आणि तुझे व्यापक विश्वरूप यांची सारखीच योग्यता आहे.

The quality of gold is the same whether it is a big chip of hundred grams or a small piece of one gram. Similarly the smaller, limited manifestation and the abstract vast manifestation are of equal value as regards devotion.

अमृताचिया सागरी । जे लाभे सामर्थ्याची थोरी । तेचि दे अमृतलहरी । चुळी घेतलेया ॥26॥

अमृताच्या समुद्रात अमर करण्याचे जे थोर सामर्थ्य असते, तेच त्याच्या एका लहरीतून निघालेल्या चूळभर अमृतातही असते.

The capacity which is in the whole sea of nectar is also qualitatively found in a handful quantity thereof.

हे कीर माझ्या चित्ती । प्रतीति आथि जी निरुती । परि पुसणे योगपती । ते याचिलागी ॥27॥

अर्जुन म्हणतो, भगवंता ! त्याप्रमाणेच तुझी व्यक्त व अव्यक्त ही दोन्ही स्वरूपे पूर्ण ब्रह्मस्वरूप आहेत, असाच माझ्या चित्ताचा निश्चित अनुभव आहे; पण योगपती देवा ! तुम्ही जे थोडा वेळ व्यापकरूप धारण केले, तेच तुमचे खरे स्वरूप होय,

Sir, I am fully convinced about this, but O the master of Yogis, the question which I had put, is only to understand whether the universal form which you had assumed for some time is real or just a makeshift guise.

जे देवा तुम्ही नावेक । अंगिकारिले व्यापक । ते साच की कवतिक । हे जाणावया ॥28॥

की क्षणभर त्या स्वरूपाचे लीला कौतुक मला दाखविले, हे जाणून घेण्याकरिता मी पुढील प्रश्न विचारीत आहे.

Sir, I am fully convinced about this, but O the master of Yogis, the question which I had put, is only to understand whether the universal form which you had assumed for some time is real or just a makeshift guise.

तरी तुजलागी कर्म । तूचि जयांचे परम भक्तीसी मनोधर्म । विकोनि घातला ॥29॥

ज्यांची सर्व कर्मे तुझ्याकरिता होतात, ते तुलाच आपली परमगती समजतात, त्यांचे सर्व मनोविकार देखील तुझ्या एक प्रेमाकरिताच उठतात.

But there are some, who perform all actions as an offering for you, and you are everything for them, and who have surrendered all their faith for the sake of devotion towards you.

इत्यादि सर्वी परी । जे भक्त तूते श्रीहरी । बांधोनिया जिव्हारी । उपासिती ॥30॥

हे भगवंता ! याप्रमाणे तुझ्या ठिकाणी सर्वभाव समर्पण करून व तुला अंतःकरणात साठवून, जे भक्त तुझ्या एकदेशीय साकारस्वरूपाची उपासना करतात.

Those are who worship you in this way by holding you tight in their inner soul with all their earnestness.

आणि जे प्रणवापैलीकडे । वैखरीयेसी जे कानडे । कायिसयाहि सांगडे । नव्हेचि जे ॥31॥

आणि जे ज्ञानी पुरुष प्रणवाच्या पलिकडे असलेल्या, शब्दाचा विषय न होणार्‍या, किंवा जे कशासारखे आहे असे दाखविता न येणार्‍या-

Secondly, there are devotees on the path of knowledge, who worship with a sense of unity, that which is beyond Om, that which is not accessible to articulate speech, that for which there is nothing comparable, that which is imperishable, beyond qualities, beyond description, and a thing which has no fixed place anywhere.

ते अक्षर जी अव्यक्त । निर्देश देशरहित । सोहंभावे उपासित । ज्ञानिये जे ॥32॥

अविनाशी, ईंद्रियातित, संपूर्ण दोषरहित-म्हणजे शुध्द- देशांनी मर्यादित नसलेल्या, तुझ्या व्यापक स्वरूपाची सोहंभावाने ” मी तै ब्रह्म आहे ” अशा ध्यानाने उपासना करतात.

Secondly, there are devotees on the path of knowledge, who worship with a sense of unity, that which is beyond Om, that which is not accessible to articulate speech, that for which there is nothing comparable, that which is imperishable, beyond qualities, beyond description, and a thing which has no fixed place anywhere.

तया आणि जी भक्ता । येरयेरांमाजी अनंता । कवणे योगु तत्त्वता । जाणितला सांगा ॥33॥

असे जे ज्ञानी भक्त या दोहोंमध्ये, अनंता ! खरे ऐक्याचे स्वरूप कोण जाणतो, हे मला सांग.

O Ananta, between these latter Yogis of Knowledge and those who are having only devotion with one-pointed faith, who know the science of Yoga better? Please tell me this.

इया किरीटीचिया बोला । तो जगद्बंधु संतोषला । म्हणे हो प्रश्नु भला । जाणसी करू ॥34॥

असे अर्जुनाचे भाषण ऐकून तो जगद्बंधु परमात्मा श्रीकृष्ण अत्यंत संतुष्ट झाला व म्हणाला अर्जुना ! उत्तम प्रश्न कसा करावा हे तूंच जाणतोस.

Listening to these words of Arjuna, the Lord was pleased and said, "Arjuna, you definitely know how to put proper question."

तरी अस्तुगिरीचिया उपकंठी । रिगालिया रविबिंबापाठी । रश्मी जैसे किरीटी । संचरती ॥35॥

सूर्यबिंब अस्ताचलाच्या आड झाले असता, सूर्यबिंबाच्यामागून ज्याप्रमाणे अर्जुना ! त्याची किरणेही जातात,

So, please listen. When the Sun approaches the mountain in the west, and sets there, Dear Arjuna, the rays of the sun also follow the Sun who is now not visible.

का वर्षाकाळी सरिता । जैसी चढो लागे पंडुसुता । तैसी नीच नवी भजता । श्रद्धा दिसे ॥36॥

किंवा अर्जुना ! पावसाळ्यात जसा नदीला पूर येतो, त्याप्रमाणे माझे भजन करीत असतांना ज्याचे ठिकाणी नित्य नवी श्रध्दा किंवा वाढते प्रेम दिसून येते.

Or, O son of Pandu, when there is rainy season, the river starts being flooded. Similarly there are devotees whose faith goes on increasing while worshipping me.

परी ठाकिलियाहि सागरु । जैसा मागीलही यावा अनिवारु । तिये गंगेचिये ऐसा पडिभरु । प्रेमभावा ॥37॥

ज्याप्रमाणे गंगा समुद्रास मिळाल्यानंतरहि तिच्या मागच्या प्रवाहाचे वेग सारखे वाहतच असतात, त्याप्रमाणे ज्याच्या प्रेमभावाचा भगवंताकडे अखंड सारखा वेग असतो,

But even when the river becomes slow at the time of approaching and meeting the sea, the force of its flow in the earlier regions is still the same. Same is the condition of their love.

तैसे सर्वेद्रियांसहित । मजमाजी सूनि चित्त । जे रात्रिदिवस न म्हणत । उपासिती ॥38॥

त्याप्रमाणे सर्व इंद्रियांसह माझ्या ठिकाणी चित्त ठेऊन – म्हणजे एक मलाच आपल्या सर्व इंद्रियांसह मनाचा विषय करून – जे अहोरात्र न पाहता माझी उपासना करतात.

These devotees worship me with all their sense organs, by offering all the moods of their mind to me, without caring whether it is day or night.

इयापरी जे भक्त । आपणपे मज देत । तेचि मी योगयुक्त । परम मानी ॥39॥

याप्रमाणे ज्या भक्तांनी आपल्याला माझ्या ठिकाणी संपूर्ण समर्पण केले, तेच माझ्याशी अत्यंत ऐक्य पावले, असे मी समजतो.

Such devotees, who surrender all their life to me, I consider the highly united Yogis among all. Those, however, who, fully controlling all their senses, and being even-minded towards all, and devoted to the welfare of all beings, constantly worship with all their inner-self, the omnipresent, imperishable, eternal, immovable, unmanifest, changeless Brahman, which cannot be grasped by thought or defined- they also come to me. (3,4)

आणि येर तेही पांडवा । जे आरूढोनि सोऽहंभावा । झोंबती निरवयवा । अक्षरासी ॥40॥

अर्जुना ! आणि दुसरे जे ” ब्रह्म मी आहे ” अशा वृत्तीचा अभिमान धरून निरवयव व अविनाशी अशा ब्रह्मस्वरूपाला कवटाळतात.

And O Pandava, there are some others, who attain the state of experiencing 'I AM THAT', and try to embrace that which is the one indestructible Principle, which has no divisions;

मनाची नखी न लगे । जेथ बुद्धीची दृष्टी न रिगे । ते इंद्रिया कीर जोगे । कायि होईल ? ॥41॥

ज्या अव्यक्त परब्रह्मवस्तूचे ठिकाणी मनाचा स्पर्श देखील होऊ शकत नाही व बुध्दीची दृष्टी प्रवेश करू शकत नाही, मग इंद्रियांनी ग्रहण करण्याजोगे होईल काय ?

That state is such where mind cannot touch it with its probing point of attention nor the vision of intellect can enter, and it is needless to say that the sense organs will never find it reachable.

परी ध्यानाही कुवाडे । म्हणौनि एके ठायी न संपडे । व्यक्तीसि माजिवडे । कवणेही नोहे ॥42॥

इतकेच नाही, तर ती एखाद्या मर्यादित वस्तू प्राप्त करून घेण्याजोगी नसल्यामुळे, त्याचे ध्यानही होणे शक्य नाही.

Not only this, even mediation cannot catch it, and therefore, it is not available at any particular place or found in any particular form.

जया सर्वत्र सर्वपणे । सर्वाही काळी असणे । जे पावूनि चिंतवणे । हिंपुटी जाहले ॥43॥

जी वस्तू सर्वत्र, सर्वभावाने व सर्वकाळी आहे असे पाहून, चिंतनही अत्यंत कष्टी होते – म्हणजे चिंतनही करता येत नाही.

It is existing everywhere with all its totality at all times, but in the effort to think about it, the power of thinking itself becomes exhausted.

जे होय ना नोहे । जे नाही ना आहे । ऐसे म्हणौनि उपाये । उपजतीचि ना ॥44॥

जी उत्पन्न होत नाही किंवा नाहीशी होत नाही, जी नाही किंवा आहे म्हणता येत नाही. असे असल्यामुळे जिच्या प्राप्तीचे उपायच उत्पन्न होत नाहीत,

That is such about which we cannot say that "It becomes" nor can we say that "It does not become; that which is 'not' and 'not that it is not.' So, there are no means at all by which it can be achieved.

जे चळे ना ढळे । सरे ना मैळे । ते आपुलेनीचि बळे । आंगविले जिही ॥45

जी इकडे क्षुब्ध पावत नाही किंवा हालत नाही आणि जी संपत नाही व मलीनही होत नाही, अशी परब्रह्मवस्तू ज्यांनी ” तेच मी आहे ” या वृत्तीच्या अभ्यासबळाने आपल्या ठिकाणी प्राप्त करून घेतली

That which does not change its place nor is removed, that which does not end nor becomes dirty- but even that, some devotees have brought in their grasp.

पै वैराग्यमहापावके । जाळूनि विषयांची कटके । अधपली तवके । इंद्रिये धरिली ॥46॥

ज्यांनी वैराग्यरूपी अत्यंत प्रखर अग्नीत पंचविषयांचे समूह जाळून, त्या अग्नीने होरपळलेली इंद्रिये धैर्याने आवरून ठेवली.

They have burnt all the groups of senses in the fire of acute asceticism, and they have by great determination controlled their sense organs, while they are in the heat of their action.

मग संयमाची धाटी । सूनि मुरडिली उफराटी । इंद्रिये कोंडिली कपाटी । हृदयाचिया ॥47॥

आणि ज्यांनी मग त्यांना संयमाच्या (धारणा, ध्यान व समाधी यांच्या) मार्गात घालून म्हणजे त्यांना त्यांचा (संयमाचा) अभ्यास लावून ह्रदयाकडे मुरडवून ह्रदयाच्या पोकळीत कोंडले.

And by the force of restraint, they have turned their senses in the opposite direction, than their usual outgoing tendency and imprisoned them in the cave of their heart.

अपानींचिया कवाडा । लावोनि आसनमुद्रा सुहाडा । मूळबंधाचा हुडा । पन्नासिला ॥48॥

ज्यांनी अपानवायूच्या तोंडाशी वज्रासनाची दृढमुद्रा लावून मूळबंधाचा किल्ला बांधला.

They have tightly shut the door of the Apana, and with effort arranged the critical posture of Moolabandha, and made it into a bastion;

आशेचे लाग तोडिले । अधैर्याचे कडे झाडिले । निद्रेचे शोधिले । काळवखे ॥49॥

ज्यांनी आशेचे संबंध तोडून टाकले, अधीरपणाचे कडे दूर करून निद्रारूप अंधार नाहीसा केला. आणि तिचा काळोख नाहीसा केला- म्हणजे

They have snapped the ropes of expectations and hopes, they have crushed the stones of cowardice, and dispelled the darkness of the sleep of ignorance.

वज्राग्नीचिया ज्वाळी । करूनि सप्तधातूंची होळी । व्याधींच्या सिसाळी । पूजिली यंत्रे ॥50॥

वज्रासनाच्या योगाने पेटलेल्या अग्नीच्या ज्वाळेत सप्त धातू (रस, रक्त, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा व रेत) यांची होळी करून व्याधींच्या मुंडक्यांचे यंत्रांना बळी देऊन त्यांचे पूजन केले.

They have burnt the seven elements in the body with the flames of fire arising from the posture of Vajrasana, and have charged fully the guns of the six inner wheels targeting the various diseases in the body.

मग कुंडलिनियेचा टेंभा । आधारी केला उभा । तया चोजवले प्रभा । निमथावरी ॥51॥

आणि मग, त्याच वज्राग्नीच्या प्रखर उष्णतेने तेजस्वी झालेल्या कुंडलिनीशक्तीचा टेंभा, आधारचक्रावर उभा करून, त्याच्या योगाने ब्रह्मरंध्रापर्यंतचा सुषुम्नानाडीचा मार्ग ज्यांनी प्रकाशित केला,

And then, by keeping the torch of the brilliant serpent power standing on the Rootchakra or base chakra, have illuminated the whole area of inner body up to the cerebrum, by its light.

नवद्वारांचिया चौचकी । बाणूनि संयतीची आडवंकी । उघडिली खिडकी । ककारांतींची ॥52॥

शरीराच्या नवद्वारांच्या कवाडांना निग्रहाची खीळ घालून, ककारांतीची खिडकी (म्हणजे ह्रदयापासून ब्रह्मरंध्रिपर्यंत गेलेल्या सुषुम्नानाडीचे शेवटील द्वार) उघडी केली.

Then they have put the latch of restraint on all the nine doors of the senses, and kept open only the small flap door of the main central Path (Path of serpent-power).

प्राणशक्तिचामुंडे । प्रहारूनि संकल्पमेंढे । मनोमहिषाचेनि मुंडे । दिधली बळी ॥53॥

प्राणशक्ति हीच कोणी चामुंडादेवी, तिला संकल्परूपी मेंढे मारून मनोरूपी महिषासुराच्या मुंडक्यासह बळी दिले. (प्राणशक्तीने सुषुम्नानाडीत प्रवेश करून तिची ऊर्ध्व ब्रह्मरंध्राकडे गति होऊ लागली असता, मन व मनाचे संकल्प विकल्प हे संपूर्ण नाहीसे होतात असा अर्थ)

And further they have slain the rams of wishes, and twisted the neck of the demon Mahisha, which is the mind, and have offered both of them as oblation to the goddess of power of the vital breath, Chamunda.

चंद्रसूर्या बुझावणी । करूनि अनुहताची सुडावणी । सतरावियेचे पाणी । जिंतिले वेगी ॥54॥

इडा, पिंगळा यांचे ऐक्य करून व अनाहतनादाला स्पष्ट करून, सतराव्या कलेचे अमृतरूप पाणी वेगात प्राप्त करून घेतले. (चंद्र किंवा इडा नाडी, ही डाव्या नाकपुडीच्या ठिकाणी असून, त्या नाडीवाटे डाव्या नाकपुडीतील वायू वाहत असतो. सूर्य किंवा पिंगळा नाडी, ही उजव्या नाकपुडीच्या ठिकाणी असून, त्या नाडीचे द्वारा उजव्या नाकपुडीतून वायू वाहत असतो. इडा, पिंगळा या नाड्यांचा निग्रह करून – म्हणजे त्यांना आपापल्या नाडीतून वाहू न दिले असता- त्यांची बुझावणी म्हणजे ऐक्य होते. असे ऐक्य झाले असता ह्रदयातील अनाहतनादही स्पष्ट ऐकू येऊ लागतो व सतराव्या कलेचे अमृतपान होते.

They have joined the Ida and Pingala, the nerve paths of Moon and Sun respectively and guiding them with the help of unbeaten sound towards the seventeenth facet of nectar, taken the benefit of the juice of life,

मग मध्यमा मध्य विवरे । तेणे कोरिवे दादरे । ठाकिले चवरे । ब्रह्मरंध्र ॥55॥

मग मध्यमा – म्हणजे प्राण व अपान या दोन नाड्यांच्या मध्ये असणारी जी सुषुम्ना नाडी – हेच कोणी विवर, त्या विवरांत असणार्‍या षट्चक्रांच्या पाकळ्या व मात्रा यांनी कोरलेल्या जिन्याने, ज्यांनी सर्वाच्या शेवटी असलेले ब्रह्मरंध्र गाठले.

And then reached the highest door of Brahman by travelling inwardly by mental attention through the labyrinthane way of the middle channel which is like a delicate tube.

वरी मकारांत सोपान । ते सांडोनिया गहन । काखे सूनिया गगन । भरले ब्रह्मी ॥56॥

मग, मकारान्त म्हणजे धन – अज्ञानसुषुप्तिरूप जो कारण देह – हीच कोणी पायरी – ही बिकट पायरी ओलांडून, आकाशही काखेत मारून, योगी ब्रह्मरूपाशी ऐक्य पावतो.

Then by climbing the stair case in that tube or channel of the Sushumna (the Middle path denoted by "M"), They have reached the cosmic heavens (Mahadakash) and entered into Brahman.

ऐसे जे समबुद्धी । गिळावया सोऽहंसिद्धी । आंगविताती निरवधी । योगदुर्गे ॥57॥

अशा रीतीने जे समबुद्धी म्हणजे ब्रह्मबुद्धी होतात, ते ” मी ब्रह्म आहे. ” ही आपली सोहंसिध्दिची जाणीव नाहीशी करण्याकरिता- म्हणजे मूळची जाणीवरहित स्थिती प्राप्त होण्याकरिता -बिकट योगरूपी किल्ले स्वाधीन ठेवण्याचा अखंड – म्हणजे मरेपर्यंत प्रयत्न करतात.

In this way, being of a steady mind, in equillibrium, they have adapted themselves to the hard path of Yoga in order to attain realisation of Brahman.

आपुलिया साटोवाटी । शून्य घेती उठाउठी । तेही मातेचि किरीटी । पावती गा ॥58॥

जे योगी, आपला जीवभाव निशेःष नाहीसा करून, त्याच्या मोबदल्यात तात्काळ शून्यस्वरूप अशी निर्विकल्प ब्रह्मस्थिती प्राप्त करून घेतात, तेही अर्जुना ! भक्तांप्रमाणे मलाच प्राप्त होतात.

And in exchange of surrendering their sense of a separate ego, they have achieved the unity with Brahman which is abstract. Dear Arjuna, these also come and merge into me.

वाचूनि योगचेनि बळे । अधिक काही मिळे । ऐसे नाही आगळे । कष्टचि तया ॥59॥

माझ्या प्राप्तीवाचून योगाने योगाभ्यासाच्या बळावर योग्यांना काही प्राप्त होते असे नाही. भक्तांपेक्षा योग्यांना एका कष्टाचीच अधिक प्राप्ती असते.

It is not that they gain something more by following the path of Yoga. Only more hard work is what they have to undertake.

जिही सकळ भूताचिया हिती । निरालंबी अव्यक्ती । पसरलिया आसक्ती । भक्तीवीण ॥60॥

जे कोणी सगुण स्वरूपाच्या भक्तिवाचून, सर्व प्राणिमात्रांचे एकसमान कल्याणरूप किंवा सुखरूप असणारे, चित्ताचे आलंबन न होणारे, इंद्रियातीत असे जे परब्रह्म, त्याच्या प्राप्तीची मनात तीव्र इच्छा धारण करतात.

Those who are attached to the effort of achieving that principle which is abstract, which is not depending upon anything else, and which is the very source of total welfare of all beings, do not follow the path of devotion.

तया महेन्द्रादि पदे । करिताति वाटवधे । आणि ऋद्धिसिद्धींची द्वंद्वे । पाडोनि ठाती ॥61॥

त्यांना महेंद्रादि देव, त्यांच्या परमार्थमार्गात वाटमारेपणा करतात – म्हणजे त्यांच्या ठिकाणी इंद्रादिपदाच्या प्राप्तीची इच्छा उत्पन्न करून परमेश्वरप्राप्तीपासून भ्रष्ट करतात – आणि ऋध्दिसिध्दीच्या जोड्या प्राप्त होऊन त्यांच्या परमार्थाच्या आड येतात – म्हणजे ऋध्दिसिध्दी त्यांना प्राप्त होऊन त्या सुखात ते गुंतून पडतात.

On their path they are attacked by the attraction of positions like that of the great Indra., and are also confronted by the calamities in the disguise of prosperity, and occult powers.

कामक्रोधांचे विलग । उठावती अनेग । आणि शून्येंसी आंग । झुंजवावे की ॥62॥

कामक्रोधादी विकारांचे अनेक उपद्रव चित्तात उठावणी करतात आणि त्यांचा प्रतिकार करणे म्हणजे शून्याशीच शरीराने भांडण्यासारखे आहे.

They are also subjected to nuisances of various kinds through desire and anger and they have to fight with them on the strength of only the abstract Brahman.

ताहाने ताहानचि पियावी । भुकेलिया भूकचि खावी । अहोरात्र वावी । मवावा वारा ॥63॥

किंवा तहान लागलेल्या पुरुषाने तहान पिऊनच तहान शमवावी, भूक लागलेल्या पुरुषाने अन्न न खाता भूक खाऊनच तृप्ती मानावी, किंवा वारा मोजू पाहणार्‍यांनी अहोरात्र दोन्ही हात पसरून ठेवूनच तो मोजावा.

Their task is like quenching thirst by thirst, hunger by hunger, and like churning wind by bare hands throughout day and night.

उनी दिहाचे पहुडणे । निरोधाचे वेल्हावणे । झाडासि साजणे । चाळावे गा ॥64॥

किंवा जगण्यातच निद्रेचे सुख मानावे, इंद्रियनिग्रहातच इंद्रियाचे सुख मानावे व झाडाशी सख्य करून मैत्रीचे सुख भोगावे.

Or like sleeping in the hot sun in the day, to enjoy the 'bliss' of control of senses, and to have friendship with trees.

शीत वेढावे । उष्ण पांघुरावे । वृष्टीचिया असावे । घराआंतु ॥65॥

शीताचे वेष्टन करायचे, उष्णताच पांघरायची आणि पावसाच्या घरात राहायचे (अशासारखे योगसुख आहे)

Or like taking bedsheets and covers, made of cold and heat, and staying under the heavy showers of rain.

किंबहुना पांडवा । हा अग्निप्रवेशु नीच नवा । भातारेवीण करावा । तो हा योगु ॥66॥

किंबहुना अर्जुना ! हा योग म्हणजे पतीवाचून करावा लागणारा नित्य नवा अग्निप्रवेश आहे.

Dear Arjuna, in short, it is like a woman going to die as "Sati" without her husband. This Yoga is so hard.

एथ स्वामीचे काज । ना वापिके व्याज । परी मरणेसी झुंज । नीच नवे ॥67॥

य️ येथे पतीच्या उद्धाराचे किंवा पित्याच्या उद्धाराचे निमित्त नाही. पण मरणाशी नित्य युध्द करावे लागते.

You see, there is no service to any Master to be performed nor is there any occasion to perform any rituals laid down for the family, but there is constant fight with death on this path.

ऐसे मृत्यूहूनि तीख । का घोटे कढत विख । डोंगर गिळिता मुख । न फाटे काई ? ॥68॥

किंवा असे हे योगाचे कष्ट, अत्यंत कढत विष पिण्यासारखे मृत्यूच्या दुःखापेक्षाही तीव्र आहे. डोंगर गिळला असता मुख फाटणार नाही काय ?

Why should such a poison, which is stronger than death itself be taken? If one tries to swallow a mountain, will not his mouth be torn?

म्हणौनि योगाचिया वाटा । जे निगाले गा सुभटा । तया दुःखाचाचि शेलवाटा । भागा आला ॥69॥

हे उत्तम योद्ध्या अर्जुना ! जे योगमार्गाचा अभ्यास करण्याला निघाले, त्यांच्या वाट्याला नुसते दुःखच आले.

Therefore, for those who follow the path of this Yoga, there is reserved a specially selected portion of great suffering.

पाहे पा लोहाचे चणे । जै बोचरिया पडती खाणे । तै पोट भरणे की प्राणे । शुद्धी म्हणो ॥70॥

अर्जुना ! विचार कर. बोचर्‍या (दंतहीन) माणसाला लोखंडाचे चणे खाण्याचा प्रसंग आला असता, ते त्याचे पोट भरणे म्हणावे लागेल की प्राणे-म्हणजे प्राणांतिक प्रायश्चित्त घेऊन-शुध्द होणे म्हणावे लागेल.

Dear Arjuna, just see! If a man is having no teeth in his mouth, and is given the grains made of iron for eating, will his belly be filled or would he die?

म्हणौनि समुद्र बाही । तरणे आथि केही । का गगनामाजी पाई । खोलिजतु असे ? ॥71॥

म्हणून हाताने समुद्र तरणे किंवा पायाने आकाशात चालणे कधी तरी होईल काय ?

Similarly, is it possible to cross the vast sea by swimming merely by our arms or, is it possible to walk in the sky?

वळघलिया रणाची थाटी । आंगी न लागता कांठी । सूर्याची पाउटी । का होय गा ॥72॥

हे अर्जुना ! युध्दाला सज्ज झालेल्यांना रणांगणात उतरल्यानंतर शरीराला काठीचा देखील प्रहार न लागता (स्वर्गप्राप्तीकरिता) सूर्यमंडळाची प्राप्ती होईल काय ?

Will it be possible to rise to the high heaven of solar regions by entering a battle-field and not suffering even a beating of a stick?

यालागी पांगुळा हेवा । नव्हे वायूसि पांडवा । तेवी देहवंता जीवा । अव्यक्ती गति ॥73॥

म्हणून अर्जुना ! ज्याप्रमाणे पांगळा मनुष्य, वायुशी गतीत स्पर्धा करू शकत नाही, त्याप्रमाणे देहधारी जीवाला निराकार इंद्रियातित अशा ब्रह्मस्वरूपाची प्राप्ती होणे अत्यंत कठीण आहे.

So, O Pandava, it is not proper for a lame man to compete with wind. But that is exactly the plight of embodied beings, who undertake the worship of the abstract Brahman.

ऐसाही जरी धिंवसा । बांधोनिया आकाशा । झोंबती तरी क्लेशा । पात्र होती ॥74॥

असे असूनही, आकाशासारख्या शून्यरूप निराकार परब्रह्माशी झोंबण्याचे धैर्य धरलेच, तर ते क्लेशालाच प्राप्त होतात.

But those who dare do all this, and try to embrace that which is completely abstract have to suffer tremendously.

म्हणौनि येर ते पार्था । नेणतीचि हे व्यथा । जे का भक्तिपंथा । वोटंगले ॥75॥

म्हणून, अर्जुना ! दुसरे जे सगुण भगवंताच्या भक्तिमार्गाचा अवलंब करतात, त्यांना असे दुःख भोगण्याचा प्रसंगच येत नाही.

Therefore, O Partha, those who are different from these and follow the path of devotion have not to experience this type of suffering.

कर्मेंद्रिये सुखे । करिती कर्मे अशेखे । जिये का वर्णविशेखे । भागा आली ॥76

भगवंतांनी निरनिराळ्या वर्णाश्रमाला धरून जी कर्मे विहित केली असतील, ती सर्व कर्मे फक्त, भगवंताची आज्ञा समजून कर्मेंद्रियाच्या द्वारा, प्रेमाने करीत असतात.

They perform whatever actions are laid down to them according to their caste, with a happy attitude, by their organs of action.

विधीते पाळित । निषेधाते गाळित । मज देऊनि जाळित । कर्मफळे ॥77॥

जे करावे म्हणून सांगितले असेल, तेच भक्त करतात व जे करू नये म्हणून सांगितले असेल; ते कधी करत नाहीत. अशा रीतीने मला कर्म समर्पण करून संपूर्ण कर्माचे फळ ते उत्पन्न होऊ देत नाहीत.

They observe rules of conduct in performance of morally ordained duties, avoid prohibited actions, and are burning down the binding quality of all actions by offering them to me.

ययापरी पाही । अर्जुना माझे ठाई । संन्यासूनि नाही । करिती कर्मे ॥78॥

याप्रमाणे, अर्जुना ! माझे ठिकाणी सर्व कर्माचा संन्यास करून कर्मे नाहीशी करतात, पहा.

And in this way, O Arjuna, they surrender all actions to me, and thus make them as if non- existent.

आणीकही जे जे सर्व । कायिक वाचिक मानसिक भाव । तया मीवाचूनि धाव । आनौती नाही ॥79॥

आणखीही शरीर, वाणी, मन, यांच्याकडून होणार्‍या सर्व कर्मांची एक माझ्यावाचून दुसरीकडे प्रवृत्तीच नसते – म्हणजे भक्तांचे संपूर्ण व्यापार केवळ एका भगवंताला विषय करूनच होतात.

Similarly, whatever other activities of the body, the speech and the mind are there, all of them never go anywhere else except towards me.

ऐसे जे मत्पर । उपासिती निरंतर । ध्यानमिषे घर । माझे झाले ॥80॥

असे अनन्य व मत्परायण झालेले भक्त, माझी अखंड उपासना करतात व त्या अखंड उपासनेने माझे ध्यान होऊन त्यांचे चित्त, माझे राहण्याचे घर होऊन बसते.

In this way those who constantly worship me, and by virtue of their meditating on me, have become my permanent place of residence,

जयांचिये आवडी । केली मजशी कुळवाडी । भोग मोक्ष बापुडी । त्यजिली कुळे ॥81॥

ज्यांच्या आवडीने एका माझ्याशीच संपूर्ण व्यवहार केला व माझ्या प्रेमसुखाच्या दृष्टीने तुच्छ भासणारे विषयसुख व मोक्षसुख या दोन्ही कुळांचा त्याग केला.

And those who have limited all their transactions of so-called worldly business only to me, and have ceased to have any business to do with such licensees like enjoyment of objects or enjoyment of liberation which are simply very poor in themselves.

ऐसे अनन्ययोगे । विकले जीवे मने आंगे । तयांचे कायि एक सांगे । जे सर्व मी करी ॥82॥

अशा रीतीने अनन्य होऊन ज्यांनी आपले शरीर, मन व जीवभाव मला समर्पण केले, त्यांचे सर्व काम मीच करीत असल्यामुळे कोणते एखादेच काम करतो, सांग बरे !

How much can I praise those who have thus given to me everything including their separate existence as Jeevas, their consciousness and their bodies? I have to meet everything which they wish!

किंबहुना धनुर्धरा । जो मातेचिया ये उदरा । तो मातेचा सोयरा । केतुला पा ॥83॥

किंबहुना अर्जुना ! जो मातेच्या उदरी येतो, तो मातेचा कितपत सोयरा असतो, बरे.

In short, dear Arjuna, the wielder of the great bow, consider how beloved is the child to its mother from whose womb it is born.

तेवी मी तया । जैसे असती तैसिया । कळिकाळ नोकोनिया । घेतला पट्टा ॥84॥

त्याप्रमाणेच माझे भक्त जशा स्थितीत असतील तशा स्थितीत मी त्यांच्यावर, प्रेम करून व त्यांच्या कळिकाळाचे निर्दाळन करून, त्यांना आपल्या पदरात घेतले आहे.

Similarly I love my devotees, just as they are, and I have taken upon me, the born duty to protect them by freeing them from death.

एऱ्हवी तरी माझिया भक्ता । आणि संसाराची चिंता । काय समर्थाची कांता । कोरान्न मागे ॥85॥

माझ्या भक्ताला संसाराची कधी चिंता नसते. समर्थाच्या स्त्रियेला कोरान्न (म्हणजे कोरडी भिक्षा) मागण्याचा प्रसंग येतो काय ?

Even if this may not be the case, to imagine that my devotees have to worry about their worldly life is absurd. Will the wife of a really capable rich person beg for a small amount of rice?

तैसे ते माझे । कलत्र हे जाणिजे । कायिसेनिही न लजे । तयांचेनि मी ॥86॥

याचप्रमाणे माझे भक्त माझ्या कुटुंबापैकीच आहेत असे मी समजतो, मग त्यांना कोणतीही आपत्ती आली तर तिची लाज मला नाही का ?

Similarly my devotee is as if my fiancee. Then, am I not responsible for him? Will I not be ashamed if I do not help him?

जन्ममृत्यूचिया लाटी । झळंबती इया सृष्टी । ते देखोनिया पोटी । ऐसे जाहले ॥87॥

माझे भक्त या सृष्टीत जन्ममृत्यूच्या लाटात बुडत आहेत असे पाहून माझ्या मनात असे आले.

When I see the whole creation of all beings harassed by the monstrous waves of births and deaths, I feel that

भवसिंधूचेनि माजे । कवणासि धाकु नुपजे । तेथ जरी की माझे । बिहिती हन ॥88॥

की, भवसागराच्या लाटांची कोणाला भीती वाटत नाही ? अर्थात त्यांची माझ्या भक्तांनाही भीती वाटतेच.

"Who is there who does not fear the extraordinary fearsome sea of worldly life? My devotees also may be afraid likewise."

म्हणौनि गा पांडवा । मूर्तीचा मेळावा । करूनि त्यांचिया गावा । धावतु आलो ॥89॥

म्हणून अर्जुना, राम कृष्णादि अवतार घेऊन या मृत्यूलोकी त्यांच्या गावी मी धाव घेतली.

Therefore, dear Pandava, I assume various images like Ram, Krishna, etc., which are full of virtues and run to give all possible help to these devotees.

नामाचिया सहस्रवरी । नावा इया अवधारी । सजूनिया संसारी । तारू जाहलो ॥90॥

माझ्या सहस्त्रनाम रूपी नावा तयार करून या संसाररूप सागरात मी त्यांना तारले आहे, असे समज.

Consider that my various names like Ram, Krishna etc. are so many boats, and making them available, I become the saviour of my devotees.

सडे जे देखिले । ते ध्यानकासे लाविले । परीग्रही घातले । तरियावरी ॥91॥

एकटे जे असतील त्यांना मी ध्यानमार्गाची कास लावली आणि जे गृहस्थाश्रमी आहेत त्यांना नामरूपी नावेवर बसविले.

In this way, I taught my devotees, who are single and unattached how to meditate on me, and I put on my boats those devotees, who are leading a family life.

प्रेमाची पेटी । बांधली एकाचिया पोटी । मग आणिले तटी । सायुज्याचिया ॥92॥

मी आपल्या प्रेमाची पेटी एकाच्या पोटात बांधली आणि मग सर्वाना सायुज्याच्या तटी आणले – म्हणजे संसार समुद्राचे परतीर जे सगुणस्वरूप, त्या सगुण स्वरूपाशी त्यांचे ऐक्य केले.

For some devotees, I tied below their bellies, the empty box to support them, containing pure love for me, but either this way or that I have brought all my devotees to the shore of unity in the state of Atman with me.

परी भक्तांचेनि नांवे । चतुष्पदादि आघवे । वैकुंठीचिये राणिवे । योग्य केले ॥93॥

इतकेच नव्हे तर, ‘भक्त’ या नावास पात्र झालेल्या पश्वादि प्राण्यांना देखील वैकुंठाच्या राज्यावर बसण्यास योग्य केले.

Not only this, whosoever may be my devotee, even from the animal kingdom etc., I have saved him, and made him entitled to be in the kingdom of Vaikuntha.

म्हणौनि गा भक्ता । नाही एकही चिंता । तयाते समुद्धर्ता । आथि मी सदा ॥94॥

म्हणून हे अर्जुना ! भक्तांना कशाचीही चिंता नसते. त्यांना सर्व संकटातून मुक्त करण्याकरिता मी सर्वदा सज्ज असतो.

Therefore, for my devotees, there is not a single anxiety or problem in the world. I am always ready to save them.

आणि जेव्हाचि का भक्ती । दीधली आपुली चित्तवृत्ती । तेव्हाचि मज सूति । त्यांचिये नाटी ॥95॥

आणि ज्या क्षणी भक्त आपली चित्तवृत्ती मला निःशेष समर्पण करतात, त्या क्षणी ते मला आपल्या सर्व व्यवहारात घालतात—म्हणजे त्या क्षणापासून त्यांचा सर्व व्यवहार मीच करीत असतो.

And the moment my devotees surrender their minds and offer them to me, they take me as their partner in the game of worldly life.

याकारणे गा भक्तराया । हा मंत्र तुवा धनंजया । शिकिजे जे यया । मार्गा भजिजे ॥96॥

म्हणूनच भक्तश्रेष्ठ अर्जुना, तू किंवा सर्वच जीवांनी माझ्या या भक्तीमार्गाचाच आश्रय करावा, हाच माझा गूढ उपदेश आहे, हे पक्के जाणून घे.

Therefore, O Dhananjaya, you must learn by heart one maxim, which is the most important, that the Jeeva becomes really blessed, when he follows the parth of devotion.

अगा मानस हे एक । माझ्या स्वरूपी वृत्तिक । करूनि घाली निष्टंक । बुद्धि निश्चयेसी ॥97॥

आपले मन माझ्या ठिकाणी स्थिर कर. आपली बुध्दी माझ्या ठिकाणी प्रविष्ट कर. असे झाल्यानंतर तू माझ्या ठिकाणीच राहशील— म्हणजे माझ्याशी अखंड ऐक्य पावशील— यात संशय नाही.

My dear, collecting all your mind's activities, fixing your intellect on devotion, you should make steady your consciousness in me.

इये दोनी सरिसी । मजमाजी प्रेमेसी । रिगाली तरी पावसी । माते तू गा ॥98॥

बा अर्जुना ! तू आपले संपूर्ण वृत्तीसह एक हे मन व तसेच निश्चयव्यापारासह बुध्दी माझ्या स्वरूपाच्या ठिकाणी दृढ लावून घाल.

If both your mind and intellect together enter into me with one - pointed love, then you will come and be one with me.

जे मन बुद्धि इही । घर केले माझ्या ठायी । तरी सांगे मग काइ । मी तू ऐसे उरे ? ॥99॥

बुध्दी आणि मन ही दोन्ही माझ्या ठिकाणी अखंड वस्ती केली असता ” मी-तू ” असा भेद जो दिसतो, तो मागे राहील काय ? हे सांग.

Because if the mind and the intellect enter into me, and remain steadily engrossed, where is then the concept of "you and me"? Please tell me.

म्हणौनि दीप पालवे । सवेचि तेज मालवे । का रविबिंबासवे । प्रकाशु जाय ॥100॥

म्हणून ज्याप्रमाणे दिव्याला फडक्याने वारा घातल्या बरोबर दिव्याचा प्रकाश नाहीसा होतो किंवा ज्याप्रमाणे सूर्यबिंब अस्तास गेले असता, त्याचा प्रकाशही जातो.

So just as the light of the lamp disappears when we extinguish the lamp with the wind of a fold of cloth or just as the sunlight disappears after sunset;

उचललेया प्राणासरिसी । इंद्रियेही निगती जैसी । तैसा मनोबुद्धिपाशी । अहंकारु ये ॥101॥

किंवा ज्याप्रमाणे प्राण निघून गेल्याबरोबर इंद्रियेही प्राणाबरोबर निघून जातात, त्याप्रमाणे मन व बुद्धी जेथे जडतात तेथेच अहंकारही राहतो.

Or just as when the life force rises above by leaving the body, the sense organs also follow it; Similarly when mind and body come up to me, the pride, the ego also automatically follows.

म्हणौनि माझिया स्वरूपी । मनबुद्धि इये निक्षेपी । येतुलेनि सर्वव्यापी । मीचि होसी ॥102॥

म्हणून माझ्या स्वरूपाचे ठिकाणी (अर्जुना ! ) आपली मनबुद्धी लाव म्हणजे एवढ्यानेच सर्वव्यापी असा जो मी तोच तू होशील.

Therefore, if you should put your mind and intellect in me, and keep them fixed there, you will attain my all-pervading form.

यया बोला काही । अनारिसे नाही । आपली आण पाही । वाहतु असे गा ॥103॥

हे माझे बोलणे यत्किंचितही अन्यथा नाही, हे मी आपली शपथ वाहून सांगतो.

There is no exception to this rule. I tell you this, taking the oath, swearing by my own name.

अथवा हे चित्त । मनबुद्धिसहित । माझ्या हाती अचुंबित । न शकसी देवो ॥104॥

किंवा मनबुद्धीसहित हे चित्त जर एकदम माझ्या स्वाधीन करू शकत नसलास

Or if you are not able to offer to me your consciousness with the mind and intellect, you can do one thing. Atleast for some moments everyday turn your mind and all your attention to me.

तरी गा ऐसे करी । यया आठा पाहारांमाझारी । मोटके निमिषभरी । देतु जाय ॥105॥

तर, हे अर्जुना ! असे कर की, या चोवीस तासांमध्ये घटकाभर थोडेसे माझ्याकडे चित्त लावण्याचा प्रयत्न करत जा.

Or if you are not able to offer to me your consciousness with the mind and intellect, you can do one thing. Atleast for some moments everyday turn your mind and all your attention to me.

मग जे जे का निमिख । देखेल माझे सुख । तेतुले अरोचक । विषयी घेईल ॥106॥

मग असा प्रयत्न करीत असता, माझे सुख अनुभविण्यात जसा जसा क्षण जाईल तसा तसा चित्ताला विषयसुखाचा कंटाळा येत जाईल.

Then for those moments, when your mind is happily engaged with me, it will have no liking for the sense objects.

जैसा शरत्कालु रिगे । आणि सरिता वोहटू लागे । तैसे चित्त काढेल वेगे । प्रपंचौनि ॥107॥

ज्याप्रमाणे शरदऋतूला प्रारंभ झाला असता नद्यांचे पाणी ओसरू लागते, त्याप्रमाणे विषयसुखाचा वीट येता येता, तुझे चित्त विषयसुखातून वेगाने निघेल.

And your mind will come out of the worldly matters very quickly, just as the rivers start drying up, when rainy season is over.

मग पुनवेहूनि जैसे । शशिबिंब दिसेंदिसे । हारपत अंवसे । नाहीचि होय ॥108॥

मग ज्याप्रमाणे चंद्रबिंब, पौर्णिमेपासून दिवसेंदिवस कमी होत होत अमावास्येला नाहीसे होते.

When this will happen, just like the moon wanig every night in the darker fort-night, gradually disappears on the last night;

तैसे भोगाआतूनि निगता । चित्त मजमाजी रिगता । हळूहळू पंडुसुता । मीचि होईल ॥109॥

त्याप्रमाणे चित्त विषयसुखाच्या वासनेतून क्रमाने निघून, माझ्या ठिकाणी प्रविष्ट होऊ लागले असता अर्जुना ! तू हळूहळू मीच होशील.

Your mind, gradually withdrawing itself from the worldly affairs, and slowly entering into me, dear Arjuna, will become one with me finally.

अगा अभ्यासयोगु म्हणिजे । तो हा एकु जाणिजे । येणे काही न निपजे । ऐसे नाही ॥110॥

बा अर्जुना ! ज्याला अभ्यासयोग म्हणतात, तो हाच होय, असे जाण. या अभ्यासयोगाने प्राप्त होत नाही असे काहीही नाही.

You see, this is what is called Abhyas Yoga, or the yoga of study. There is nothing in the world, which cannot be achieved by this yoga of study.

पै अभ्यासाचेनि बळे । एका गति । अंतराळे । व्याघ्र सर्प प्रांजळे । केले एकी ॥111॥

कारण अभ्यासाच्या बळाने कोणी आकाशगामी झाले. कोणी व्याघ्र, सर्प अशा दुष्ट प्राण्यांना सुस्वभावी केले

My dear, on the strength of this constant study and practice, some people can walk in the air and some are able to tame the wild tigers and serpents.

विष की आहारी पडे । समुद्री पायवाट जोडे । एकी वाग्ब्रह्म थोकडे । अभ्यासे केले ॥112॥

अभ्यासाने विषही आहार होऊ शकते, समुद्रावरूनही पायवाटाप्रमाणे चालता येते. कोणी अभ्यासाच्या बळाने वेदादिशास्त्रे मुखोद्गत केली.

Some digest poison and some walk on the surface of the sea, while some have attained mastery in Vedas.

म्हणौनि अभ्यासासी काही । सर्वथा दुष्कर नाही । यालागी माझ्या ठायी । अभ्यासे मीळ ॥113॥

याप्रमाणे अभ्यासाला काहीही असाध्य नाही; म्हणून अभ्यासाने माझी प्राप्ती होऊ शकते.

Therefore, you will understand that there is nothing difficult for study and practice. You should therefore come unto me by constant study.

का अभ्यासाही लागी । कसु नाही तुझिया अंगी । तरी आहासी जया भागी । तैसाचि आस ॥114॥

किंवा हा अभ्यास करण्याचेही तुझ्या अंगी सामर्थ्य नसेल तर तुझी क्षात्र-प्रकृती या गुणभागाची बनली असेल तशा प्रकृतीतच तू राहा.

Or if you have no capacity even for this study, then you may stay and live as and where you are.

इंद्रिये न कोंडी । भोगाते न तोडी । अभिमानु न संडी । स्वजातीचा ॥115॥

इंद्रियांचा निग्रह करू नकोस, विषयभोगाचा त्यागही करू नकोस व आपल्या जातीचाही अभिमान सोडू नकोस.

Do not control your sense organs, do not deny yourself enjoyment of objects, and do not intentionally leave your normal pride about your caste.

कुळधर्मु चाळी । विधिनिषेध पाळी । मग सुखे तुज सरळी । दिधली आहे ॥116॥

कुलपरंपरागत धर्माचे आचरण कर. अमुक कर व अमुक करू नकोस, असे जे शास्त्र तुला सांगितले असेल, त्या विधिनिषेधांचे पालन कर. याप्रमाणे तुला वागण्याची सुखाने मोकळीक दिली आहे.

Follow the regular family traditions of religious etc. activities, abide by rules of avoiding or performing certain actions. You are at liberty to behave as a normal member of the society.

परी मने वाचा देहे । जैसा जो व्यापारु होये । तो मी करीतु आहे । ऐसे न म्हणे ॥117॥

पण मन – वाचा – शरीर यांच्याकडून जसा व जो व्यापार होईल, तो मी करीत आहे, असे मात्र म्हणू नकोस- म्हणजे असे तुझ्या चित्तात उठता कामा नये.

But whatever actions you may perform by mind, speech or body, you should not say that you are the 'doer.'

करणे का न करणे । हे आघवे तोचि जाणे । विश्व चळतसे जेणे । परमात्मेनि ॥118॥

अद्वैत व पूर्ण सच्चिदानंदस्वरूप परमात्म्यावरच कर्म स्फुरत असल्यामुळे, उत्पन्न होणार्‍या कर्माच्या पूर्वी, कर्मांत व कर्माच्या शेवटी तोच असतो. त्याच्याच योगाने विश्वांतील सर्व घडामोडी होतात; म्हणून कर्म करणे किंवा न करणे हे त्यालाच माहीत (असे समजावे).

To do or not to do any action is known only by the Paramatmanan, who directs all the functions in the universe.

उणयापुरेयाचे काही । उरो नेदी आपुलिया ठायी । स्वजाती करूनि घेई । जीवित्व हे ॥119॥

हे कर्म उणे झाले की पुरे झाले असे काही मनात राहु देऊ नकोस. आपले जीवत्व म्हणजे जीवन सजात म्हणजे केवळ कर्माच्या जातीचे किंवा केवळ कर्मरूपच करून घे.

You should not think whether any action is complete or incomplete, but continue to maintain yourself in life by total one-pointedness of your soul.

माळिये जेउते नेले । तेउते निवांतचि गेले । तया पाणिया ऐसे केले । होआवे गा ॥120॥

जसे पाणी, माळी जिकडे नेतो तिकडे ते शांतपणे जाते, त्या पाण्याप्रमाणे तू आपले कर्म होऊ दे.

As water in the garden follows quietly the paths prepared for it by the gardener, so easily you should remain peaceful while performing whatever actions present themselves, without having ego of being a 'doer'.

म्हणौनि प्रवृत्ति आणि निवृत्ती । इये वोझी नेघे मती । अखंड चित्तवृत्ती । माझ्या ठायी ॥121॥

म्हणून मी कर्म करतो आणि मी कर्म करीत नाही, असे दोन्ही प्रवृत्ति-निवृत्तिरूप कर्माचे ओझे बुद्धीत वागवू नकोस, म्हणजे कल्पनारहित झालेली चित्तवृत्ती माझे ठिकाणीच अखंड राहील.

Therefore, do not have the burden of choosing to be active in the outer world or to be withdrawn inwardly, but keep your mind riveted constantly to me.

एऱ्हवी तरी सुभटा । उजू का अव्हाटा । रथु काई खटपटा । करितु असे ? ॥122॥

हे उत्तम योद्ध्या अर्जुना ! रथ आपण होऊन सरळ मार्गाने किंवा आडमार्गाने जाण्याचा प्रयत्न करतो काय ?

For example, Dear Arjuna, does the chariot bother whether the path is straight or having various turns?

आणि जे जे कर्म निपजे । ते थोडे बहु न म्हणिजे । निवांतचि अर्पिजे । माझ्या ठायी ॥123॥

आणि जे जे कर्म होत जाईल, ते थोडे झाले किंवा बहु झाले असे न म्हणता, स्वस्थ चित्ताने माझे ठिकाणी अर्पण करावे.

Thus you should peacefully offer to me whatever action is taking place, in a peaceful mood of your mind, not thinking whether it is complete or incomplete, small or big.

ऐसिया मद्भावना । तनुत्यागी अर्जुना । तू सायुज्य सदना । माझिया येसी ॥124॥

हे अर्जुना ! याप्रमाणे माझी भावना करून कर्म करीत राहिले असता, देहपातानंतर तू माझ्या ऐक्यरूपी मंदिरात प्राप्त होशील.

If your attitude is like this, O Arjuna, then you will come to the 'home' of my unity with you, when your physical body comes to an end.

ना तरी हेही तूज । नेदवे कर्म मज । तरी तू गा बुझ । पंडुकुमरा ॥125॥

अथवा पांडुकुमारा अर्जुना ! जर आपल्या कर्मकर्तृत्वाचा अहंकार सोडून तुझ्याच्याने संपूर्ण कर्म मला अर्पण करवत नसेल, तर तू अशा रीतीने मला भज.

O the son of Pandu, if you cannot surrender your action to me in this way, then worship me.

बुद्धीचिये पाठी पोटी । कर्माआदि का शेवटी । माते बांधणे किरीटी । दुवाड जरी ॥126॥

बुद्धीच्या आत-बाहेर व कर्माच्या आदि किंवा अंती, मला बांधून ठेवणे, अर्जुना ! तुला कठीण वाटत असेल.

If you find it difficult to remember me by your mind and intellect, both before action and at the end of actin, then let that effort he kept aside.

तरी हेही असो । सांडी माझा अतिसो परि संयतिसी वसो । बुद्धि तुझी ॥127॥

पण ही परमेश्वराला कर्तृत्व समर्पण करण्याची प्रक्रिया राहू दे. कर्माच्या आदि-अंती माझी आठवण ठेवण्याचा ध्यासही सोड पण आपल्या बुद्धीने इंद्रियांचा व मनाचा निग्रह करून राहा- म्हणजे इंद्रिये व मन यांना स्वैर सोडून, त्यांच्या स्वाधीन बुद्धीला होऊ देऊ नकोस.

You may leave aside my constant meditation in this way, but your intellect must be very much alert and awake in regard to the control of senses.

आणि जेणे जेणे वेळे । घडती कर्मे सकळे । तयांची तिये फळे । त्यजितु जाय ॥128॥

आणि ज्या ज्या वेळी जे जे कर्म घडेल, त्यांचे मिळणारे फळ टाकीत जा. – म्हणजे त्याचे फळ मिळण्याची मुळीच इच्छा करू नकोस.

And then as and when every action takes place, you should give up the fruit of each and every such action.

वृक्ष का वेली । लोटती फळे आली । तैसी सांडी निपजली । कर्मे सिद्धे ॥129॥

ज्याप्रमाणे वृक्ष किंवा वेल, आलेल्या फळांचा उपयोग न करता तशीच राहू देऊन अखेर गळू देतात, त्याप्रमाणे फलाशा न धरता टाकून दे.

Just as the trees and creepers let the ripe fruits fall on the ground, so you should give up and let go the fruits of all actions, which are completed.

परि माते मनी धरावे । का मजौद्देशें करावे । हे काही नको आघवे । जाऊ दे शून्यी ॥130॥

कर्म करताना माझे ध्यान ठेऊन किंवा माझ्या प्राप्तीच्या उद्देशाने कर्म केले पाहिजे असे काही मनात वागवू नकोस. ही कर्मे शून्यात जाऊ दे – म्हणजे निरालंब कर्मे कर.

Not only this, do not bother to have an attitude of remembering me, and offering your actions to me. You should leave the fruits without having anything to do with them, so that they will go into the big void.

खडकी जैसे वर्षले । का आगीमाजी पेरिले । कर्म मानी देखिले । स्वप्न जैसे ॥131॥

होणारे कर्म हे खडकावर झालेल्या वर्षावाप्रमाणे किंवा अग्नीत पेरलेल्या बीजाप्रमाणे अथवा स्वप्न पाहिल्याप्रमाणे समज.

You should consider your actions as futile as something seen in a dream, just like rain fallen on dry stone or seed sown in fire.

अगा आत्मजेच्या विषी । जीवु जैसा निरभिलाषी । तैसा कर्मी अशेषी । निष्कामु होई ॥132॥

बा अर्जुना ! मनुष्य जसा आपल्या कन्येच्या ठिकाणी यत्किंचितही कामाभिलाष ठेवित नसतो, त्याप्रमाणे संपूर्ण कर्माचे ठिकाणी तू फलेच्छारहित हो.

Just as nobody has any sexual desire about his own daughter, so you should be desireless about all your actions.

वन्हीची ज्वाळा जैसी । वाया जाय आकाशी । क्रिया जिरो दे तैसी । शून्यामाजी ॥133॥

ज्याप्रमाणे अग्नीची ज्वाळा व्यर्थच आकाशात जाते, त्याप्रमाणे तुझी संपूर्ण क्रिया शून्यात जाऊ दे. किंवा निरालंब होऊ दे.

All your actions should disappear in the big void, just as the flames of fire get faded in the sky above.

अर्जुना हा फलत्यागु । आवडे कीर असलगु । परी योगामाजी योगु । धुरेचा हा ॥134॥

अर्जुना ! हा फलत्याग अत्यंत सोपा दिसतो खरा, पण सर्व योगांमध्ये हा अग्रेसर योग आहे.

Dear Arjuna, this Yoga of giving up the fruit of action appears to be easy, still it is the highest and the greatest among all Yogas.

येणे फलत्यागे सांडे । ते ते कर्म न विरूढे । एकचि वेळे वेळुझाडे । वांझे जैसी ॥135॥

ज्याप्रमाणे वेळूची झाडे एकदाच फळून वांझ होतात, त्याप्रमाणे या फलत्यागाने ज्या ज्या कर्माचा आपला संबंध तुटतो, ते ते कर्म पुढे फलद्रूप होत नाही.

That action whichever is thus lost by giving up its fruit, does not create anything nor does it grow into chain of effects, just as bamboo-trees do no grow further, after they produce flowers.

तैसे येणेचि शरीरे । शरीरा येणे सरे । किंबहुना येरझारे । चिरा पडे ॥136॥

त्याचप्रमाणे या प्राप्त शरीराबरोबर पुनः शरीराला येणे नाहीसे होते. किंबहुना जन्ममरणरूपी फेर्‍याच बंद पडतात.

Similarly with the end of this body, there is no further incarnation any more, or we can say that the whole chain of births and deaths becomes totally cut.

पै अभ्यासाचिया पाउटी । ठाकिजे ज्ञान किरीटी । ज्ञाने येइजे भेटी । ध्यानाचिये ॥137॥

अर्जुना ! अभ्यासाच्या पायरीने आत्मज्ञान प्राप्त करून, पुढे आत्मज्ञानाच्या द्वारा ध्यानाच्या भूमिकेची भेट घ्यावी.

Dear Arjuna, by climbing the steps of constant practice, one can attain knowledge, and by knowledge we can reach the stage where mediation is possible.

मग ध्यानासि खेंव । देती आघवेचि भाव । तेव्हा कर्मजात सर्व । दूरी ठाके ॥138॥

याप्रमाणे भगवंताचे ध्यान चित्तात दृढ झाले असता, चित्ताचे व इंद्रियांचे सर्व व्यापार सहजच ध्यानात असलेल्या भगवंताला समर्पण होतात आणि जीवाचा संपूर्ण कर्माशी संबंध तुटतो.

When all our interests are engrossed in meditation, all the actions keep themselves aloof from us.

कर्म जेथ दुरावे । तेथ फलत्यागु संभवे । त्यागास्तव आंगवे । शांति सगळी ॥139॥

कर्माचा निःशेष संबंध सुटला असताच कर्मफळ भोगण्याचा प्रसंग येत नाही, म्हणून कर्मफलत्याग होतो. अशा कर्मरूपत्यागानेच चित्त पूर्ण शांत होते.

When action is far removed in this manner, the giving up of fruit happens automatically, and by that giving up, there is undisturbed peace.

म्हणौनि यावया शांति । हाचि अनुक्रमु सुभद्रापती । म्हणौनि अभ्यासुचि प्रस्तुती । करणे एथ ॥140॥

म्हणून चित्ताला अशी निर्वासन स्थिती प्राप्त होण्याकरिता, हे अर्जुना ! आता सांगितलेला हाच क्रम इष्ट असून, येथे प्रथम अभ्यासच केला पाहिजे.

O, the husband of Subhadra, this is the path of steps towards attainment of peace, and therefore it is necessary to undertake constant study from the beginning.

अभ्यासाहूनि गहन । पार्था मग ज्ञान । ज्ञानापासोनि ध्यान । विशेषिजे ॥141॥

हे अर्जुना ! अभ्यासापासूनच दुर्गम असे आत्मज्ञान प्राप्त होते. मग त्या ज्ञानापासून विशेष अशा ध्यानाची प्राप्ती होते.

Dear Partha, knowledge is deeper than study, and meditation is still better than knowledge.

मग कर्मफलत्यागु । तो ध्यानापासोनि चांगु । त्यागाहूनि भोगु । शांतिसुखाचा ॥142॥

त्या ध्यानापासून उत्तम असा कर्मफलत्याग प्राप्त होऊन, त्या त्यागापासून परमेश्वराच्या शांतीसुखाचा किंवा निर्वासन अशा ब्रह्मसुखाचा लाभ होतो.

Then giving up of the fruit of action is still better than meditation, and the enjoyment of the happiness of peace is superior to it.

ऐसिया या वाटा । इहीचि पेणा सुभटा । शांतीचा माजिवटा । ठाकिला जेणे ॥143॥

हे उत्तम योद्ध्या अर्जुना ! अशा या ब्रह्मसुखाच्या प्राप्तीच्या निरनिराळ्या प्रक्रियामार्गाने व याच टप्प्याटप्प्याने जाऊन, ज्याने निर्वासन अशी पूर्णब्रह्मस्थिती प्राप्त करून घेतली.

O the great warrior, such is the way of various steps by which gradually the goal of peace is reached.

जो सर्व भूतांच्या ठायी । द्वेषांते नेणेचि कही । आपपरु नाही । चैतन्या जैसा ॥144॥

ज्याप्रमाणे सर्वव्यापी चैतन्याला आप-पर भाव मुळीच नाही, त्याप्रमाणे अद्वैतचैतन्यस्वरूप झाल्यामुळे ज्याला आप-पर भासतच नाही, म्हणून जो कोणत्याही प्राण्याच्या ठिकाणी द्वेष करीत नाही.

(My devotee is such that) He does not know any feeling of dislike towards all the beings, and just as the spirit has no discrimination between anybody intimate or otherwise, he has similarly no partiality towards anybody.

उत्तमाते धरिजे । अधमाते अव्हेरिजे । हे काहीचि नेणिजे । वसुधा जेवी ॥145॥

उत्तम वस्तूंना धारण करावे व सर्व वाईट वस्तूंना दूर लोटावे असा भेदभाव करण्याचे, ज्याप्रमाणे पृथ्वी मनात आणीत नाही.

Just like the earth, he does not hold on intimately to the best person or avoid a person of lower rank.

का रायाचे देह चाळू । रंकाते परौते गाळू । हे न म्हणेची कृपाळू । प्राणु पै गा ॥146॥

किंवा, बा अर्जुना ! राजाच्या देहाचे चलनवलन करीन आणि दारिद्र्याचा देह टाकून देईन, असे सर्वावर दया करणारा प्राण कधी म्हणत नाही.

The life force, or breath which is kind-hearted, does not differentiate, or say that "I will maintain the movement of the body of a king, and leave aside the poor man" (similarly this devotee is equal to all.)

गाईची तृषा हरू । का व्याघ्रा विष होऊनि मारू । ऐसे नेणेचि गा करू । तोय जैसे ॥147॥

किंवा फक्त गाईचीच तहान भागवीन, पण व्याघ्राचा मात्र विष होऊन प्राण घेईन, असे पाणी कधी करू इच्छित नाही.

He is just like water, which quenches the thirst of a cow and does not become a poison and kill a tiger.

तैसी आघवियांचि भूतमात्री । एकपणे जया मैत्री । कृपेशी धात्री । आपणचि जो ॥148॥

त्याप्रमाणे सर्व प्राणीमात्रांच्या ठिकाणी एकपणे-म्हणजे प्राणीमात्रांचे ठिकाणी मीच एक आहे या अद्वैत-जाणीवेने जो सर्वाशी मैत्री करतो- म्हणजे सर्वाच्या हिताची इच्छा ठेवतो- सर्व प्राणीमात्रावर केल्या जाणार्‍या कृपेची आपणच जो जन्मदात्री आई होतो,

Similarly he has friendliness towards all the beings, with a sense of unity and is himself the mother of kindness.

आणि मी हे भाष नेणे । माझे काहीचि न म्हणे । सुख दुःख जाणणे । नाही जया ॥149॥

आणि हा देह म्हणजे मी, असा देहाहंकार ज्यांना कधी उठत नाही, म्हणून माझे काही आहे अशी ज्यांच्या चित्तात आसक्ती नसते व ज्यांना सुखदुःखाचा भोगही होत नाही,

Further he does not know the language that 'I am this and this is mine, etc.' and he has no separate sensation of pleasure and pain.

तेवीचि क्षमेलागी । पृथ्वीसि पवाडु आंगी । संतोषा उत्संगी । दिधले घर ॥150॥

त्याचप्रमाणे क्षमेच्या दृष्टीने ज्याच्या अंगी पृथ्वीचाच विस्तार झाला आहे आणि ज्याने आपल्या मांडीवर संतोषाला राहण्याला नेहमी जागा दिली.

He has the quality of forgiveness as great as that of the earth, and he fondles contentment on his lap like a loving child.

वार्षियेवीण सागरू । जैसा जळे नित्य निर्भरु । तैसा निरुपचारु । संतोषी जो ॥151॥

ज्याप्रमाणे वर्षाऋतुवाचून देखील समुद्र पूर्ण पाण्याने भरला असतो, त्याप्रमाणे सुखभोग प्राप्त न होता देखील जो अखंड प्रसन्नचित्त असतो.

Just like the sea which is full always, even if there is no rain, my devotee is always contented without cause.

वाहूनि आपुली आण । धरी जो अंतःकरण । निश्चया साचपण । जयाचेनि ॥152॥

शपथ वाहून जो आपले अंतःकरण आपल्या स्वाधीन ठेवतो- अंतःकरणाच्या स्वाधीन होत नाही- आणि ज्याचा निश्चय इतका दृढ असतो की त्याच्याच योगाने निश्चयाला सत्यपणा आलेला आहे.

With full determination he keeps his mind perfectly under control and by his example people are sure that there is some truth in firmness of will power.

जीवु परमात्मा दोन्ही । बैसऊनि ऐक्यासनी । जयाचिया हृदयभुवनी । विराजती ॥153॥

ज्याच्या ह्रदयामध्ये जीव परमात्मा हे दोघेही एकाच आसनावर बसून विराजमान झालेले असतात.

On one common seat in his heart the Jeeva and the Paramatman happily sit in their glory.

ऐसा योगसमृद्धि । होऊनि जो निरवधि । अर्पी मनोबुद्धी । माझ्या ठायी ॥154॥

अशा रीतीने योगसंपत्तीने समृध्द होऊन, जो माझ्या सगुण स्वरूपाचे ठिकाणी मनबुद्धी अखंड अर्पण करतो.

He is thus rich in his Yoga and offers his mind and intellect to me, being completely absorbed in me.

आंतु बाहेरि योगु । निर्वाळलेयाहि चांगु । तरी माझा अनुरागु । सप्रेम जया ॥155॥

आतबाहेर दृढ ऐक्य साधल्यावरही माझ्या सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणी ज्याचे अत्यंत प्रेम आहे.

As he is well-established in Yoga both inwardly by his mind and also outwardly in his behavior, he has deep love for me in which he is merged happily.

अर्जुना गा तो भक्तु । तोचि योगी तोचि मुक्तु । तो वल्लभा मी कांतु । ऐसा पढिये ॥156॥

अर्जुना तोच भक्त आहे, तोच योगी आहे व तोच मुक्त आहे, असे समज, मी पती व तो पत्नी असा तो मला प्रिय आहे.

Arjuna, he is the devotee, he is the Yogi, and he is dear to me as if he is my loving wife and I am her dear husband.

हे ना तो आवडे । मज जीवाचेनि पाडे । हेही एथ थोकडे । रूप करणे ॥157॥

एवढेच नाही, तर असा तो ज्ञानी भक्त मला माझ्या प्राणाप्रमाणे आवडतो. पण ही ही उपमा, त्याच्यावर असलेले माझे प्रेम वर्णन करण्यास कमीच पडते.

But the quality of his love for me cannot be clearly described even by saying that he is dear to me as my very life.

तरी पढियंतयाची काहाणी । हे भुलीची भारणी । इये तव न बोलणी । परी बोलवी श्रद्धा ॥158॥

प्रेमळ भक्तांची कथा म्हणजे चित्ताला भूल किंवा विसर पडणारीच होय; म्हणून ती शब्दाने बोलून दाखविण्यासारखी नाही, तरीपण तुझ्यावरील प्रेमच मला बोलायला लावते.

The nature of our love is something beyond logic, a thing fantastic in itself, and it cannot be put in words, but I have somehow said something because my faith inspires me.

म्हणौनि गा आम्हा । वेगा आली उपमा । एऱ्हवी काय प्रेमा । अनुवादु असे ? ॥159॥

म्हणूनच अर्जुना ! भक्तावर माझे प्रेम कसे असते, हे सांगताना ” तो वल्लभ मी कान्ता” ” जीवाचेनि पाडे ” अशा उपमा माझ्या तोंडातून एकदम बाहेर पडल्या. एर्‍हवी पाहता हे प्रेम शब्दाने सांगता येते काय ?

And that is why this simile of the conjugal love of husband and wife came on my lips; otherwise, it is quite impossible to describe the glory of love.

आता असो हे किरीटी । पै प्रियाचिया गोष्टी । दुणा थांव उठी । आवडी गा ॥160॥

अर्जुना ! आता हे असो. पण प्रेमळाच्या गोष्टी करण्याने मात्र प्रेम दुप्पट उफाळून येते.

But Arjuna, I will better stop here; because as soon as I broached the subject of my beloved devotee, my love of my devotees has suddenly been doubled.

तयाही वरी विपाये । प्रेमळु संवादिया होये । तिये गोडीसी आहे । कांटाळे मग ? ॥161॥

तशातही कदाचित प्रेमळ भक्तांच्या कथा श्रवण करणारा श्रोताही प्रेमळच असला, तर मग त्या प्रेमगोडीची कशाशी तुलना करता येईल काय ?

And if in addition to this, an affectionate listener is there, then how can we get a worthy scale to weigh the love?

म्हणौनि गा पंडुसुता । तूचि प्रियु आणि तूचि श्रोता । वरी प्रियाची वार्ता । प्रसंगे आली ॥162॥

म्हणून अर्जुना ! तूच माझा अत्यंत प्रेमळ असा प्रिय भक्त आहेस आणि तूच प्रेमळ श्रोताही असून, त्यातच प्रसंगाने प्रेमळाचे निरूपण आले आहे.

Therefore, Arjuna I must tell you that you are that dear devotee and you yourself are the listener; and I luckily got a chance to describe the love of my devotee.

तरी आता बोलो । भले या सुखा मीनलो । ऐसे म्हणतखेंवी डोलो । लागला देवो ॥163॥

तर आता प्रेमळाची कथाच बोलतो. भाग्याने प्रेमळाच्या कथा सांगण्याचे हे सुख मला प्राप्त झाले, असे म्हणताक्षणीच देव डोलू लागले.

And see! While talking on this subject I am completely engrossed in the joy of describing!"- So saying, the Lord began to nod in the loving mood.

मग म्हणे जाण । तया भक्तांचे लक्षण । जया मी अंतःकरण । बैसो घाली ॥164॥

मग देव म्हणाले, अर्जुना ! ज्याला मी बसायला आपल्या अंतःकरणाचे आसन घालतो, त्या भक्ताचे लक्षण ऐक.

And then said- "Arjuna, please listen to the signs of my devotee for whom I use my heart as a seat.

तरी सिंधूचेनि माजे । जळचरा भय नुपजे । आणि जळचरी नुबगिजे । समुद्रु जैसा ॥165॥

ज्याप्रमाणे समुद्रात भयंकर खळबळ माजली, तरी समुद्रांतील प्राण्यांना भय वाटत नाही आणि समुद्राच्या पाण्यात भयंकर प्राणी असले तरी समुद्र कंटाळत नाही.

And just like the aquatic animals are not disturbed by the high tide of the sea, and the sea is not disturbed by them.

तेवी उन्मत्ते जगे । जयासि खंती न लगे । आणि जयाचेनि आंगे । न शिणे लोकु ॥166॥

त्याचप्रमाणे जगाच्या उन्मत्त वागणुकीची सत्पुरुषाला खंत वाटत नाही आणि ज्याच्या वागण्याने लोकांनाही दुःख होत नाही.

So, one who is not vexed by people who may be violent; nor the people are disturbed by his presence.

किंबहुना पांडवा । शरीर जैसे अवयवा । तैसा नुबगे जीवा । जीवपणे जो ॥167॥

किंबहुना, हे अर्जुना ! ज्याप्रमाणे शरीर आपल्या अवयवांचा कंटाळा करीत नाही, त्याप्रमाणे जो पुरुष, सर्व जीवाचे ठिकाणी जीवपणाने मीच आहे असे समजून, कोणाचाही कंटाळा करत नाही.

Or better still, Dear Pandava, just as the body is not bored by its limbs, he is not bored by other souls, himself being a soul.

जगचि देह जाहले । म्हणौनि प्रियाप्रिय गेले । हर्षामर्ष ठेले । दुजेनविण ॥168॥

(सर्व जगात मीच आहे या जाणीवेने) सर्व जगच ज्याचा देह बनला. त्याच्याहून भिन्न काही राहिले नाही, म्हणून त्याची आवड नावड, हर्ष-क्रोध हे संपूर्ण नाहीसे झाले.

In his case, as the whole world has become his body, the sense of like and dislike has gone. And as there is nobody other, the sense of elation and anger are also absent.

ऐसा द्वंद्वनिर्मुक्तु । भयोद्वेगरहितु । याहीवरी भक्तु । माझ्या ठायी ॥169॥

अशा रीतीने जो द्वंदमुक्त होऊन भयोद्वेगरहित झाला आणि शिवाय माझ्या सगुणस्वरूपाचे प्रेम करणारा भक्त असला,

And being thus free from duality, fear, boredom etc., he is moreover having great devotion for me.

तरी तयाचा गा मज मोहो । काय सांगो तो पढियावो । हे असे जीवे जीवो । माझेनि तो ॥170॥

तर अर्जुना ! त्याचा मला कसा मोह असतो व मला कसा प्रिय असतो, हे काय सांगू ! हे असो. ” माझेनि जीवे ” म्हणजे मी सगुणस्वरूपाने प्रगट झालो आहे, म्हणूनच तो जगतो.

I am attracted to such a man. How can I describe my love for him? He is the very heart of my soul.

जो निजानंदे धाला । परिणामु आयुष्या आला । पूर्णते जाहला । वल्लभु जो ॥171॥

जो आत्मानंदाने तृप्त झाला आणि आत्मानंदाचा परिणाम – म्हणजे शेवट – जो ब्रह्मानंद, तोच जणू जन्माला आला, असा जो पूर्ण ब्रह्मस्थितीचा पती झाला.

He is blessed with the joy of Atman, and is born as a matter of results of past actions, but in this life, he has attained fulfillment of his life and become dear to me.

जयाचिया ठायी पांडवा । अपेक्षे नाही रिगावा । सुखासि चढावा । जयाचे असणे ॥172॥

ज्याच्या अंतःकरणात विषयसुखाच्या वासनेचा शिरकावच होत नाही, म्हणून ज्याचे असणे- म्हणजे ज्याची संगती – दुसर्‍याच्या सुखाची वृद्धी करणारी असते.

Dear Arjuna, this devotee is such that desire does not get entry in his mind and by his existence, happiness experiences high tide.

मोक्ष देऊनि उदार । काशी होय कीर । परी वेचावे लागे शरीर । तिये गावी ॥173॥

काशीक्षेत्र अत्यंत पुण्यभूमी असून निश्चयाने मोक्ष देण्यास उदार आहे, पण त्या क्षेत्रात मरायला पाहिजे.

The sacred place of Kashi is famous for giving an opportunity of liberation to pilgrims, but it is limited only to those who die there.

हिमवंतु दोष खाये । परी जीविताची हानि होये । तैसे शुचित्व नोहे । सज्जनाचे ॥174॥

हिमालयभूमी निष्पाप करणारी आहे; पण तेथे जो प्राणाला मुकतो, त्यालाच ती निष्पाप करणारी होते. ज्ञानभक्तीने अत्यंत पुनीत झालेल्या सज्जनांचे पावन करणे तशा प्रकारचे (म्हणजे काशीसारखे किंवा हिमालयाच्या भूमीसारखे) नाही (म्हणजे त्यापेक्षाही विशेष आहे, असा अर्थ).

The mountain Himalaya is famous for destroying all sins, but in climbing on it, there is every likelihood of our meeting death. But the purity of saints is not of this kind.

शुचित्वे शुचि गांग होये । आणि पापतापही जाये । परी तेथे आहे । बुडणे एक ॥175॥

सर्व पवित्र पदार्थांत अत्यंत पवित्र गंगा होय आणि तिच्या योगाने सर्व पाप व त्रिविध ताप नाहीसे होतात- म्हणजे पुरुष मुक्त होतो- पण या लाभाकरिता गंगेत बुडून मरावे लागते.

The waters of Ganges are pure, and they dispel the sins and also the heat, but we have to bathe there in which there is fear of drowning.

खोलिये पारु नेणिजे । तरी भक्ती न बुडिजे । रोकडाचि लाहिजे । न मरता मोक्षु ॥176॥

ज्ञानभक्तीने संतांना जे पावित्र्य येते, या पवित्रतेच्या खोलीला पारच नाही; तरी भक्त त्यात बुडत नाही आणि न मरता — म्हणजे जिवंतपणीच, रोकडाचि — म्हणजे प्रत्यक्ष — त्यांना मोक्षाचा लाभ होतो.

But even if this river of devotion is so deep, that it cannot be fathomed, the devotee is not drowned in it and becomes free of birth ad death while living only.

संताचेनि अंगलगे । पापाते जिणणे गंगे । तेणे संतसंगे । शुचित्व कैसे ॥177॥

पाप्याचे पाप आपण घेऊन, त्याला निष्पाप करणारी गंगा, ज्या संतांच्या अंगस्पर्शाने शेवटी निष्पाप होते; त्या संतांच्या संगाने जो पवित्रपणा येतो, तो किती अगाध म्हणावा !

Just imagine, how great must be the purity of the saints by whose vicinity, the Ganges becomes pure and sacred!

म्हणौनि असो जो ऐसा । शुचित्वे तीर्था कुवासा । जेणे उल्लंघविले दिशा । मनोमळ ॥178॥

म्हणून हे पुरे. जो सत्पुरुष असा थोर पवित्र असल्यामुळे सर्व तीर्थांना आश्रय झाला, ज्याने आपल्या मनाचे दोष दिशांच्या पलीकडे पळवून लावले,

So, one who has become the helper of sacred places by his own purity and has banished every iota of dirt from his mind for away.

आंतु बाहेरी चोखाळु । सूर्य जैसा निर्मळु । आणि तत्त्वार्थीचा पायाळु । देखणा जो ॥179॥

ज्याप्रमाणे सूर्य, आतबाहेर निर्मळ असतो, त्याप्रमाणे जो पुरुष आत म्हणजे अंतःकरणात व बाहेर म्हणजे शरीराच्या ठिकाणी अत्यंत शुचिर्भूत असतो आणि पायाळू माणसाप्रमाणे सर्वत्र तो ब्रह्मतत्वरूपी अर्थच पाहात असतो.

And who is pure like the Sun, both inwardly and outwardly and knows the deepest secret of philosophy, just as a man born with his feet in front, is able to see the treasures hidden underground.

व्यापक आणि उदास । जैसे का आकाश । तैसे जयाचे मानस । सर्वत्र गा ॥180॥

ज्याप्रमाणे आकाश सर्वत्र व्यापक असून सर्वापासून अलिप्त असते, त्याप्रमाणे ज्याचे मन व्यापक असून सर्वत्र अलिप्त असते,

His mind is as all-pervading as the sky, and remains equally aloof.

संसारव्यथे फिटला । जो नैराश्ये विनटला । व्याधाहातोनि सुटला । विहंगु जैसा ॥181॥

तसेच पारध्याच्या हातातून सुटलेल्या पक्ष्याची जशी दुःखातून सुटका होते, त्याप्रमाणे अंतःकरणात तीव्र विषयवैराग्य बाणल्यामुळे जो विषयसुखाची निःशेष आशा सोडून संसार दुःखापासून मुक्त झाला.

He has escaped from the troubles of worldly life like a lucky-bird, which has escaped the arrow of a hunter, and now he has become engrossed in total desirelessness.

तैसा सतत जो सुखे । कोणीही टवंच न देखे । नेणिजे गतायुषे । लज्जा जेवी ॥182॥

ज्याप्रमाणे मेलेल्या पुरुषाला मुळीच लज्जा नसते, त्याप्रमाणे आत्म्याचे सतत सुख प्राप्त झाल्यामुळे ज्याला काहीच दुःख भासत नाही.

He has no worry of any kind because he is always enjoying the bliss of the Self and just like a dead body, he does not feel ashamed about anything.

आणि कर्मारंभालागी । जया अहंकृती नाही आंगी । जैसे निरिंधन आगी । विझोनि जाय ॥183॥

कर्म करण्याकरिता लागणारा देहाहंकारच ज्याच्या ठिकाणी उत्पन्न होत नाही—म्हणजे ज्याच्या ठिकाणी ” मी ब्रह्म आहे ” ही वृत्ती इतकी दृढ झाली आहे की ज्याला ” मी ब्रह्म आहे ” चिंतनच करावे लागत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीत लाकडे घातली नाहीत, तर अग्नी जसा विझून जातो,

He has absolutely no egoistic drive to start any action and just as the fire is extinguished, when there is no fuel,

तैसा उपशमुचि भागा । जयासि आला पै गा । जो मोक्षाचिया आंगा । लिहिला असे ॥184॥

त्याप्रमाणे मोक्षाचे अंग म्हणून जो उपशम सांगितला आहे, तो उपशमच पूर्णपणे ज्यांच्या वाटेला आला आहे.

He has natural peace in his mind, which is a sign of worthiness of freedom.

अर्जुना हा ठावोवरी । जो सोऽहंभावो सरोभरी । द्वैताच्या पैलतीरी । निगो सरला ॥185॥

अर्जुना ! हा ठाववरी म्हणजे पूर्ण अहंकृतीरहित होऊन व उपशम साधून जो ” मी ब्रह्म आहे ” अशा अखंड निदिध्यासनाच्या बळावर द्वैताच्या पलीकडील तीराला म्हणजे अद्वैतरूप तीरावर जावयाला निघाला.

Dear Arjuna, one who has reached thus far on the path of unity with Brahman, and has reached the other shore of duality;

की भक्तिसुखालागी । पापियाचा आपणपेचि दोही भागी । वांटूनिया आंगी । सेवकै बाणी ॥186॥

किंवा भक्तिसुख भोगण्याकरिता जो आपणच आपल्याला दोन भागात वाटून घेऊन एका अंगाने सेवक किंवा भक्त होतो.

Or one who maintains his duality in order to keep enjoying the bliss of constantly experiencing fresh freedom, and divides himself, becoming a disciple or a servant by one part,

येरा नाम मी ठेवी । मग भजती वोज बरवी । न भजतया दावी । योगिया जो ॥187॥

दुसर्‍या भागाला मी म्हणजे देव, हे नाव ठेवतो व मग माझ्या सगुण स्वरूपाचे भजन न करणार्‍या ज्ञान्यादि योग्यांना, अद्वैतातही होणार्‍या सगुण भक्तीचे श्रेष्ठ स्वरूप दाखवितो.

And the other part of himself is called by him as I or God, so that he exhibits by his example the great happiness in devotion, for teaching others.

तयाचे आम्हा व्यसन । आमुचे तो निजध्यान । किंबहुना समाधान । तो मिळे तै ॥188॥

असा जो ज्ञानी भक्त असतो, त्याचे आम्हाला वेडच लागते, तोच आमच्या अखंड ध्यानाचा विषय असतो. किंबहुना त्याच्याच भेटीत आम्हाला समाधान होते.

We are having great attachment to such a devotee, and he is the object of our meditation. Perhaps I may say that only when such a devotee is seen, then I am satisfied.

तयालागी मज रूपा येणे । तयाचेनि मज येथे असणे । तया लोण कीजे जीवे प्राणे । ऐसा पढिये ॥189॥

अशा प्रेमळ भक्ताकरिता मी सगुणस्वरूप होतो, त्याच्याकरिताच मी या जगात असतो आणि तो मला इतका प्रिय असतो की, त्याच्यावरून आम्ही आपले जीव, प्राण ओवाळून टाकावे असे वाटते,

It is for him that we assume a body having the qualities like Sattwa etc.; for him we perform actions and live here. Actually he is so dear to us that we are ready to place our life at his service.

जो आत्मलाभासारिखे । गोमटे काहीचि न देखे । म्हणौनि भोगविशेखे । हरिखेजेना ॥190॥

ज्याला आत्मप्राप्तीवाचून काहीच गोड वाटत नाही, म्हणूनच विशेष विषयभोग त्याला प्राप्त झाले, तरी आनंद होत नाही.

He who does not value anything equal to self-realization and, therefore, does not get overjoyed by any pleasurable experience.

आपणचि विश्व जाहला । तरी भेदभावो सहजचि गेला । म्हणौनि द्वेषु ठेला । जया पुरुषा ॥191॥

संपूर्ण विश्वात आत्मस्वरूपाने मीच एक भरलेला आहे, या दृढ ज्ञानाने सहजच ज्याला, आपल्याहून दुसरी वस्तूच दिसत नाही आणि म्हणूनच ज्याला कोठेही द्वेष नसतो.

He who has identified himself totally with the universe and has, therefore, naturally lost any discriminative attitude, and thus his hatred or dislike is gone.

पै आपुले जे साचे । ते कल्पांतीही न वचे । हे जाणोनि गताचे । न शोची जो ॥192॥

मी खरोखर आत्मस्वरूप आहे व ते आत्मस्वरूप कधीही नाश पावत नाही, या दृढ विचाराने जो नाश झालेल्या वस्तूबद्दल कधी दुःख करीत नाही.

He who knows that whatever is truly his own, cannot be lost even at the end of a Kalpa, and, therefore, does not lament over any worldly thing which is lost.

आणि जयापरौते काही नाही । ते पापियाचा आपणपेचि आपुल्या ठायी । जाहला यालागी जो काही । आकांक्षी ना ॥193॥

आणि ज्या अद्वैत आत्मवस्तूहून दुसरी वस्तूच नाही, ती आत्मवस्तू मीच आहे, असे कळून आल्यामुळे जो कशाचीही इच्छा करीत नाही.

And he who has in himself that highest thing beyond which nothing is more desirable, and, therefore, has no aspiration for anything in the world.

वोखटे का गोमटे । हे काहीचि तया नुमटे । रात्रिदिवस न घटे । सूर्यासि जेवी ॥194॥

ज्याप्रमाणे सूर्याला रात्री व दिवस यांचा अनुभव येत नाही, त्याप्रमाणे ज्यांच्या अंतःकरणात हे चांगले, हे वाईट असे भावच उत्पन्न होत नाहीत.

Just as in the Sun, there is no difference of day or night; he has no worry about anything defective or good;

ऐसा बोधुचि केवळु । जो होवोनि असे निखळु । त्याहीवरी भजनशीळु । माझ्या ठायी ॥195॥

याप्रमाणे कशाचीही जाणीव न होता जो देहासह संपूर्ण केवळ जाणीवरहित चिन्मात्रस्वरूप होऊन राहिला आणि त्यातही माझ्या सगुणस्वरूपाच्या ठिकाणी प्रेमभक्ती करणे हा ज्याचा स्वभावच बनला.

He who is thus himself the self-knowledge in person and over and above, he who is having devotion towards me;

तरी तया ऐसे दुसरे । आम्हा पढियंते सोयरे । नाही गा साचोकारे । तुझी आण ॥196॥

भगवान म्हणतात, अर्जुना ! अशा ज्ञानभक्तीसारखा खरोखर दुसरा आमचा प्रिय सोयराच नाही, हे मी तुझी शपथ घेऊन सांगतो.

He is such that there is nobody else as dear to me as he is, which is a fact, and I say this swearing by you only.

पार्था जयाचिया ठायी । वैषम्याची वार्ता नाही । रिपुमित्रा दोही । सरिसा पाडु ॥197॥

अर्जुना ! ज्याच्या ठिकाणी आपपर अशा विषमभावांचा स्पर्श नसतो व जो शत्रू-मित्र दोघांनाही सारखेच लेखतो.

O Partha, he who has no sense of disparity and behaves with equanimity towards friend and foe.

का घरीचिया उजियेडु करावा । पारखिया आंधारु पाडावा । हे नेणेचि गा पांडवा । दीपु जैसा ॥198॥

अर्जुना ! त्याप्रमाणे, दिवा जे नेहमी घरात राहणारे आहेत त्यांना प्रकाश द्यावा व बाहेरून आलेल्या परक्यांना अंधार द्यावा, असे कधी करीत नाही.

O Pandava, he is as unconcerned as a lamp who does not choose to give light to the inmates of the house nor refuses to give it to others who are strangers.

जो खांडावया घावो घाली । का लावणी जयाने केली । दोघा एकचि साउली । वृक्षु दे जैसा ॥199॥

किंवा तुकडे करण्याकरिता कुर्‍हाडीने प्रहार करू इच्छिणार्‍याला व झाड लावून त्याची वाढ करणार्‍याला झाड एकसारखीच सावलीच देते.

He is like a tree which gives the same shade to the man who cuts it with an axe and the man who has sown its seed and has nurtured it.

नातरी इक्षुदंडु । पाळितया गोडु । गाळितया कडु । नोहेचि जेवी ॥200॥

किंवा ज्याप्रमाणे ऊस पाणी घालून वाढविणार्‍याला गोड व चरक्यात घालून पिळणार्‍याला कडू असा कधीच होत नाही.

Or the sugarcane which is sweet for the cultivator and not bitter to the man who crushes it for juice.

अरिमित्री तैसा । अर्जुना जया भावो ऐसा । मानापमानी सरिसा । होतु जाये ॥201॥

त्याप्रमाणे अर्जुना ! जो शत्रू-मित्र, मान-अपमान यांचे ठिकाणी एकसारखी समबुद्धी ठेवतो

He treats his enemies and his friend with the same attitude, O Arjuna, and remains equally steady when insulted or praised.

तिही ऋतू समान । जैसे का गगन । तैसा एकचि मान । शीतोष्णी जया ॥202॥

ज्याप्रमाणे आकाश तिन्ही ऋतूंमध्ये एकसारखे समानच असते, त्याप्रमाणे थंडी व ऊन या दोहोंना जो सारखाच लेखतो,

He is having the same unaffected attitude in the contact with cold or hot, just like the sky which is the same in all the three seasons.

दक्षिण उत्तर मारुता । मेरु जैसा पंडुसुता । तैसा सुखदुःखप्राप्ता । मध्यस्थु जो ॥203॥

हे अर्जुना ! मेरुपर्वत, ज्याप्रमाणे दक्षिणेकडून किंवा उत्तरेकडून येणार्‍या वार्‍याला सारखेच मानतो, त्याप्रमाणे प्राप्त होणार्‍या सुखदुःखांना जो सारखे लेखून निर्विकार राहतो.

He is undisturbed while in painful or in pleasurable conditions, just as the mount Meru which is unaffected whether the wind blows from the south or the north.

माधुर्ये चंद्रिका । सरिसी राया रंका । तैसा जो सकळिका । भूता समु ॥204॥

ज्याप्रमाणे चांदणे, दरिद्र्याला व राजाला सारखेच आल्हाददायक वाटते, त्याप्रमाणे जो पुरुष सर्व भूतमात्राचे ठिकाणी एक दयाबुद्धीच ठेवतो.

Just as the moonlight is pleasant both to the king and the pauper, he is equally respectful to all the beings.

आघविया जगा एक । सेव्य जैसे उदक । तैसे जयाते तिन्ही लोक । आकांक्षिती ॥205॥

एक पाणी, जसे सर्व जगाला प्यावेसे वाटते, तसे तिन्ही लोक कृपा व्हावी म्हणून ज्याची इच्छा करतात.

As water is welcome to all the world, he is respectfully welcome in all the three worlds.

जो सबाह्यसंग । सांडोनिया लाग । एकाकी असे आंग । आंगी सूनी ॥206॥

अंतर्बाह्य संगरूप विषयांचा संबंध सोडल्यामुळे, शरीराच्या ठिकाणीच शरीर घालून जो एकटा आहे.

And he gives up attachment of objects both inwardly and physically outwardly, and lives along in solitude, though he has his body. He who is indifferent to both the criticism and the praise, who observes silence, who is satisfied with whatever comes to his lot, who has no home in his possession, who is having sane and steady intellect and who is devoted (to me) is a man very dear to me (19).

जो निंदेते नेघे । स्तुति न श्लाघे । आकाशा न लगे । लेपु जैसा ॥207॥

ज्याप्रमाणे आकाशाला कशाचाही लेप लागत नाही, त्याप्रमाणे जो निंदा झाली असे समजून खेद मानित नाही व स्तुती झाली म्हणूम हर्षही असे मानित नाही,

He who does not get annoyed by criticism nor gets elated by praise, just as the sky which is not smeared,

तैसे निंदे आणि स्तुति । मानु करूनि एके पांती । विचरे प्राणवृत्ती । जनी वनी ॥208॥

त्याप्रमाणे निंदा आणि स्तुती या दोघांनाही एका पंक्तीस बसवून म्हणजे दोघांनाही सारखेच समजून, प्राणाप्रमाणे लोकात व वनात सारखाच वावरतो,

Treating blame and praise with the quiet forbearance, as only one thing and not two different things, he conducts his life with the same equipoise either in society or in a forest.

साच लटिके दोन्ही । बोलोनि न बोले जाहला मौनी । जो भोगिता उन्मनी । आरायेना ॥209॥

खरे किंवा खोटे असे दोन्ही प्रकारचे बोलणे सोडून देऊन जो मौन धारण करतो व ज्याला उन्मनी अवस्था भोगताना पुरे म्हणवत नाही.

He does not talk, either the truth or the lie, and does not fail to experience the state of Brahman continuously, without deviation.

जो यथालाभे न तोखे । अलाभे न पारुखे । पाउसेवीण न सुके । समुद्रु जैसा ॥210॥

प्रारब्धानुसार मिळणार्‍या सुखलाभाने देखील ज्याला आनंद होत नाही व पाऊस न पडला तरी समुद्र जसा सुकत नाही, तसा सुखलाभ न झाला असताही जो खिन्न होत नाही,

He who is not elated by gain nor depressed by loss, just as the sea which does not dry up even if there is no rain.

आणि वायूसि एके ठायी । बिढार जैसे नाही । तैसा न धरीच कही । आश्रयो जो ॥211॥

आणि ज्याप्रमाणे वायू एका ठिकाणी स्थिर राहत नाही, त्याप्रमाणे जो एकाच ठिकाणाचा आश्रय करीत नाही.

And as the wind has no home to take rest, he does not get himself any place as his house.

आघवाची आकाशस्थिति । जेवी वायूसि नित्य वसती । तेवी जगचि विश्रांती- । स्थान जया ॥212॥

ज्याप्रमाणे वायू अखंड आकाशात, आकाशस्वरूपच होऊन राहतो. त्याप्रमाणे संपूर्ण जगत् ज्याचे राहण्याचे स्थान असते,

Just as the whole sky is the eternal place of rest for the wind, he has the whole world as the resting place.

हे विश्वचि माझे घर । ऐसी मती जयाची स्थिर । किंबहुना चराचर । आपण जाहला ॥213॥

या संपूर्ण चराचरात ” मी मी ” म्हणून स्फुरणारा मीच एक आहे असे केवळ व्यतिरेकज्ञानच नाही, तर सर्व चराचर रूपाने मीच एक भासतो असे अन्वयज्ञानही ज्याच्या बुद्धीत दृढ झाले आहे.

He who thinks with certainty that this universe is his house, or he himself rather becomes the universe.

मग याहीवरी पार्था । माझ्या भजनी आस्था । तरी तयाते मी माथा । मुकुट करी ॥214॥

अर्जुना ! मग मी ‘यावरीही’ – म्हणजे व्यतिरेक व अन्वयज्ञान दृढ झाल्यावरही – माझ्या सगुणस्वरूपाचे प्रेमाने भजन करण्याची ज्याला गोडी व श्रध्दा आहे, त्याला मी आपल्या शिरावरील मुकुटच करतो- म्हणजे आपल्या शिरावर मुकुटाप्रमाणे धारण करतो.

O Parth, over and above this if he is devoted to me, I hold him on my head as a crown.

उत्तमासि मस्तक । खालविजे हे काय कौतुक । परी मानु करिती तिन्ही लोक । पायवणिया ॥215॥

अशा थोर भक्तापुढे माझ्यासारख्या एखाद्याने मस्तक लववावे यात काही आश्चर्य नाही, पण माझ्या या उत्तम भक्ताच्या चरणतीर्थाचा तिन्ही भुवनातील लोक आदर करतात.

It is but right that one must bow down before the highest person of all, but to know why I whose feet the whole three worlds wash and honour that water by placing it on the head, give all this respect to my devotee, one must look up to the Lord Shankar who may give its explanation.

तरी श्रद्धावस्तूसी आदरु । करिता जाणिजे प्रकारु । जरी होय श्रीगुरु । सदाशिवु ॥216॥

जर भगवान शंकर सद्गुरु प्राप्त झाले, तरच श्रध्दावस्तूचा-म्हणजे माझ्यावरील परमप्रेमवस्तूचा- आदर म्हणजे जपणूक -कशाप्रकारे केली पाहिजे, हे जाणता येते.

It is but right that one must bow down before the highest person of all, but to know why I whose feet the whole three worlds wash and honour that water by placing it on the head, give all this respect to my devotee, one must look up to the Lord Shankar who may give its explanation.

परी हे असो आता । महेशाते वानिता । आत्मस्तुति होता । संचारु असे ॥217॥

पण आता पुरे. भगवान शंकराच्या थोर प्रेमाचे वर्णन करू लागलो, तर आत्मस्तुतीचा संचार होईल, म्हणजे पर्यायाने आत्मस्तुतीच केल्यासारखे होईल.

But let this argument be set aside, because when I praise the Lord Mahesha, it will be indirectly my own praise.

ययालागी हे नोहे । म्हणितले रमानाहे । अर्जुना मी वाहे । शिरी तयाते ॥218॥

म्हणून रमापती श्रीकृष्ण म्हणाले, शंकराच्या प्रेमाची थोरवी गात नाही, पण अर्जुना ! (एवढेच सांगतो की) अशा भक्ताला मी शिरावर धारण करतो.

Therefore I do not refer to the Lord Shankar - "Thus said the husband of Rama(Laxmi)-" But I only say that I hold that devotee with great love, on my head."

जे पुरुषार्थसिद्धि चौथी । घेऊनि आपुलिया हाती । रिगाला भक्तिपंथी । जगा देतु ॥219॥

(कारण) असा हा माझा भक्त, सगुण सायुज्यारूपी चौथ्या पुरुषार्थाची सिध्दी आपल्या हाती घेऊन ती, भक्तिमार्गाने जगाला देत निघाला.

This devotee achieves the fourth achievement of life, which is liberation, and with it, enters the path of devotion, and gives that liberation to the whole world.

कैवल्याचा अधिकारी । मोक्षाची सोडी बांधी करी । की जळाचिये परी । तळवटु घे ॥220॥

कैवल्याचा-म्हणजे जीवब्रह्मैक्यरूप अद्वैतब्रह्मज्ञानाचा – जो अधिकारी असेल, त्याला स्वसामर्थ्याने मोक्ष देतो. इतके सामर्थ्य असूनही पाणी ज्याप्रमाणे नेहमी सखोल जमिनीकडे वाहते, त्याप्रमाणे तो आपण सर्वापेक्षा कनिष्ठ होऊन सर्वाना आपल्यापेक्षा परमेश्वरस्वरूप समजतो.

He holds in his hand the absolute aloneness, which is Brahman and uses liberation as a stock to be exchanged with others, but he is so humble that like water, he accepts the lowest place.

म्हणौनि गा नमस्कारू । तयाते आम्ही माथा मुगुट करू । तयाची टांच धरू । हृदयी आम्ही ॥221॥

भगवान म्हणतात, अर्जुना ! म्हणून आम्ही त्यांनाच नमस्कार करू. त्यांना आपल्या शिरावर मुकुट करू व त्यांचे चरण आम्ही आपल्या ह्रदयात धरू.

Therefore, we bow to this devotee, hold him like a crown on our head, and even suffer his kick on our chest as ornament.

तयाचिया गुणांची लेणी । लेववू अपुलिये वाणी । तयाची कीर्ति श्रवणी । आम्ही लेवू ॥222॥

त्यांच्या गुणांचे अलंकार आम्ही आपल्या वाणीवर घालू- म्हणजे त्यांच्या गुणांचे अखंड वर्णन करू व त्यांची कीर्ती हाच कोणी अलंकार आपल्या कानाचे ठिकाणी घालू-म्हणजे त्यांची कीर्तीच आपल्या कानाने श्रवण करू.

We decorate our speech by praising his good qualities, and wear the ear-rings of listening to his virtues.

तो पहावा हे डोहळे । म्हणौनि अचक्षूसी मज डोळे । हातीचेनि लीलाकमळे । पुजू तयाते ॥223॥

मी नेत्ररहित असताही त्यांना पाहावे या उत्कट इच्छेने नेत्र धारण केले व मी लीलेकरिता घेतलेल्या हातातील कमळाने त्यांची पूजा करीत असतो.

Though I have no eyes like ordinary people, I become one having eyes, to see such a devotee and the lotus which decorates my hand is used by me to offer as worship to him.

दोवरी दोनी । भुजा आलो घेउनि । आलिंगावयालागुनी । तयाचे आंग ॥224॥

त्यांच्या शरीराला अलिंगन देण्याकरीताच दोन भुजांवर आणखी दोन भुजा घेऊन आलो म्हणजे चतुर्भुज झालो. (दोन भुजांनी आलिंगन देऊन पूर्ण सुख भोगता येणार नाही, असे वाटून चतुर्भुज झालो, असा अर्थ)

I have grown two more arms in order to enable me to embrace such a devotee with all my body.

तया संगाचेनि सुरवाडे । मज विदेहा देह धरणे घडे । किंबहुना आवडे । निरुपमु ॥225॥

भक्ताच्या संगतीत देखील ब्रह्मसुख असते, म्हणूनच मी विदेही असूनही त्यांची संगती करण्याकरीता देह धारण करतो. फार काय सांगू ! अशा ज्ञानीभक्तांचे मला जे प्रेम असते, ते कशाचीही उपमा देऊन सांगता येण्याजोगे नाही.

Being without body, I take up this body just for enjoyment of the company of such a devotee. Actually, my love for such a devotee is having nothing equal anywhere.

तेणेसी आम्हा मैत्र । एथ कायसे विचित्र ? । परी तयाचे चरित्र । ऐकती जे ॥226॥

अशा भक्ताशी माझे अत्यंत सख्य असते, यात काही आश्चर्य नाही; पण जे कोणी माझ्या भक्तांचे चरित्र श्रवण करतात.

There is no wonder that I have got pure and intimate friendship with such a devotee, but over and above this, there is no doubt that I love with my heart and soul, even those people, who describe the life-story of these devotees with respect.

तेही प्राणापरौते । आवडती हे निरुते । जे भक्तचरित्राते । प्रशंसिती ॥227॥

तसेच जे कोणी माझ्या भक्तांच्या चरित्राची स्तुती करतात- म्हणजे गुणकीर्तन करतात- ते देखील मला माझ्या प्राणापेक्षा प्रिय असतात, हे अत्यंत सत्य आहे.

There is no wonder that I have got pure and intimate friendship with such a devotee, but over and above this, there is no doubt that I love with my heart and soul, even those people, who describe the life-story of these devotees with respect.

जो हा अर्जुना साद्यंत । सांगितला प्रस्तुत । भक्तियोगु समस्त- । योगरूप ॥228॥

अर्जुना ! तुला मी आताच जो संपूर्ण भक्तीयोग सांगितला, त्यात माझ्याशी ऐक्य करणारे जेवढे योग आहेत, त्या सर्वाचा अंतर्भाव होतो- म्हणजे भक्तीयोगाने सर्व प्रक्रिया अवगत होतात किंवा साधतात.

Dear Arjuna, this Yoga of devotion which I have told you in details is the highest Yoga.

तया मी प्रीति करी । का मनी शिरसा धरी । येवढी थोरी । जया स्थितीये ॥229॥

ज्या भक्तीस्थितीची एवढी थोरवी आहे की, त्या भक्तीप्रेमामुळेच मीही आपल्या भक्तांचे अत्यंत प्रेम करतो किंवा त्याला शिरावर धारण करतो.

This Yoga is so powerful that because of this I hold my devotee very dear, I always think about him or even hold him high on my head-through sheer adoration.

ते हे गोष्टी रम्य । अमृतधारा धर्म्य । करिती प्रतीतिगम्य । आइकोनि जे ॥230॥

धर्म्य-म्हणजे अवश्य आचरणीय-व चित्ताला मोहक अशी ही अमृताची धारा-म्हणजे अखंड अविनाशी-अशी भक्तीयोगाची कथा ऐकून जे कोणी आपल्या अनुभवाला आणून घेतील.

Those who listen to this religious shower of nectar, which is very interesting and turn it into actual experience,

तेसीचि श्रद्धेचेनि आदरे । जयांचे ठायी विस्तरे । जीवी जया थारे । जे अनुष्ठिती ॥231॥

त्याचप्रमाणे अत्यंत श्रद्धा व आदर यांच्या योगाने ज्यांच्या ठिकाणी हा भक्तीयोग विस्तार पावला व ज्यांच्या अंतःकरणात तो दृढ होऊन जे त्या भक्तीचे अनुष्ठान करतात.

And those who have great faith by which this teaching increases and occupies the whole life force and soul, while they are actually practising it,

परी निरूपली जैसी । तैसीच स्थिति मानसी । मग सुक्षेत्री जैसी । पेरणी केली ॥232॥

पण चांगल्या मशागत केलेल्या क्षेत्रात जशी पेरणी केली जाते, त्याप्रमाणे वर सांगितली तशीच, ज्यांच्या मनाची अत्यंत प्रेमळ स्थिती आहे,

The state of their mind is exactly as described by me just now and therefore, this teaching is, in their case, like good seed sown in a fertile field.

परी माते परम करूनि । इये अर्थी प्रेम धरूनि । हेचि सर्वस्व मानूनि । घेती जे पै ॥233॥

आणि जे माझ्या सगुणस्वरूपालाच आपली परमगती समजतात, ज्यांना माझ्या सगुणस्वरूपाच्या प्राप्तीचे प्रेम असते व जे माझ्या सगुण स्वरूपाला सर्वस्व मानून घेतात.

Even then they love me with their tremendous adoration and by considering this devotion as the most valuable treasure, give their whole life for it

पार्था गा जगी । तेचि भक्त तेच तर योगी । उत्कंठा तयांलागी । अखंड मज ॥234॥

बा अर्जुना ! या जगात तेच खरे भक्त व तेच खरे योगी होत. मला त्यांच्याच भेटीची अत्यंत उत्कंठा असते.

Dear Partha, these are the real devotees and the real Yogis because they are always eagerly devoted to me.

ते तीर्थ ते क्षेत्र । जगी तेचि पवित्र । भक्ति कथेसि मैत्र । जया पुरुषा ॥235॥

माझ्या भक्तिकथेशी ज्यांचे सख्य झाले, ते पुरुषच खरोखर पवित्र तीर्थ व पवित्र क्षेत्र होत. त्यांच्यासारखे जगात दुसरे काहीही पवित्र नाही.

Those men, who have only one hobby of listening to the stories of devotion are themselves like the sacred place or pilgrimage, and the spiritual source of energy.

आम्ही तयांचे करू ध्यान । ते आमुचे देवतार्चन । ते वाचूनि आन । गोमटे नाही ॥236॥

अशा भक्तांचे आम्ही ध्यान करू तेच आमच्या पूजेतील देव आहेत. त्यांच्यावाचून आम्हाला काहीही एक गोड वाटत नाही.

We will always mediate on them. They are the object of offering our worship and there is nothing as dear to us except them.

तयांचे आम्हा व्यसन । ते आमुचे निधिनिधान । किंबहुना समाधान । ते मिळती तै ॥237॥

आम्हाला त्यांचाच छंद असतो. तेच आमच्या द्रव्याचे साठे होत. एवढेच नाही, तर त्यांची भेट झाली असताच आमच्या मनाचे समाधान होते.

To them, we are addicted, they are the treasures of all our valuables and we are not happy unless we have such devotees with us.

पै प्रेमळाची वार्ता । जे अनुवादती पंडुसुता । ते मानू परमदेवता । आपुली आम्ही ॥238॥

अर्जुना ! पण जे कोणी अशा प्रेमळ भक्तांच्या गोष्टी करतात किंवा कथा गातात, त्यांना देखील आम्ही परम देवता मानतो.

Dear Arjuna, we worship like gods, those people who recite the stories of the life of such great devotees."

ऐसे निजजनानंदे । तेणे जगदादिकंदे । बोलिले मुकुंदे । संजयो म्हणे ॥239॥

संजय म्हणतो धृतराष्ट्रा ! आपल्या भक्तजनांचा ब्रह्मानंद व जगद्रूपी कार्याचे मूळ कारण असा जो भगवान श्रीकृष्ण, तो याप्रमाणे अर्जुनाशी बोलला.

In this way, Mukunda, who is the source of happiness for his devotees and who is the basic root of all the world, said to Arjuna." Thus reporting to Dhritarashtra, Sanjaya said,

राया जो निर्मळु । निष्कलंक लोककृपाळु । शरणागता प्रतिपाळु । शरण्यु जो ॥240॥

राजा धृतराष्ट्रा ! जो अविद्यादोषरहित असा शुद्ध आहे, ज्याची कीर्ती कलंकरहित आहे, जो सर्व लोकांवर कृपा करणारा आहे, जो शरणागतांवर आईप्रमाणे प्रेम करणारा आहे आणि सर्वाना शरण जाण्याला योग्य आहे.

"O His Majesty, this way, the Lord Shrikrishna was personally talking to Arjuna. This Lord Shrikrishna is blameless, pure, kind to all the people, protector of those who surrender themselves to him.

पै सुरसहायशीळु । लोकलालनलीळु । प्रणतप्रतिपाळु । हा खेळु जयाचा ॥241॥

देवांचा कैवार घेऊन त्यांना साह्य करण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे, त्रैलोक्याचे संगोपन करणे ही ज्याची क्रीडा आहे व शरण आलेल्यांचा प्रतिपाळ करणे हाच ज्याचा खेळ आहे.

He always helps the gods and it is his favourite play to take care of all the people and maintain the whole world.

जो धर्मकीर्ति धवलु । आगाध दातृत्वे सरळु । अतुळबळे प्रबळु । बळिबंधनु ॥242॥

धर्माप्रमाणेच वागणारा अशी ज्याची कीर्ती आहे, अगाध दातृत्वामुळे ज्याचे सम वागणे आहे, अमर्याद सामर्थ्याने समर्थ असल्यामुळे जो प्रबळ अशा बळीला बंधन करणारा झाला आहे.

His fame is really very pure. He is generous beyond limits, very straight- minded, his power is limitless, and he controls easily those who are very strong.

जो भक्तजनवत्सळु । प्रेमळजन प्रांजळु । सत्यसेतु सकळु । कलानिधी ॥243॥

जो आपल्या भक्तजनांवर आईप्रमाणे प्रेम करणारा आहे आणि प्रेमळजनांशी निष्कपट आहे. जो आपल्या सत्यस्वरूपाने जगाचे धारण करणारा आहे व जो संपूर्ण कलांचा निधी आहे.

He is compassionate to his devotees, affectionate to pious people, a staunch protector of truth, and the treasure-house of all the skills and arts.

तो श्रीकृष्ण वैकुंठीचा । चक्रवर्ती निजांचा । सांगे येरु दैवाचा । आइकतु असे ॥244॥

जो वैकुंठीचा स्वामी असून आपल्या भक्तांचा सार्वभौम राजा आहे तो श्रीकृष्ण सांगत असून भाग्यवान अर्जुन श्रवण करीत आहे.

He is the emperor of his devotees and the chief of Vaikuntha; and his fortunate disciple Arjuna was listening to his teaching.

आता ययावरी । निरूपिती परी । संजयो म्हणे अवधारी । धृतराष्ट्राते ॥245॥

संजय राजा धृतराष्ट्राला म्हणतो, आता यापुढे भगवान श्रीकृष्ण कायबोलतात ते ऐका.

I will tell you further story, which you may please listen. "-This was what Sanjaya said.

तेचि रसाळ कथा । मऱ्हाठिया प्रतिपथा । आणिजेल आता । आवधारिजो ॥246॥

तीच रसाळ कथा मराठी भाषेच्या रूपांतरात आणली जाईल, आता लक्ष द्या.

Saint Dnyaneshwar says- "The same interesting story which Sanjaya was telling to Dhritarashtra, is now being told by bringing it on to the path of Marathi language. Please listen.

ज्ञानदेव म्हणे तुम्ही । संत वोळगावेति आम्ही । हे पढविलो जी स्वामी । निवृत्तिदेवी ॥247॥

श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, आम्ही तुम्ही संतांचे चरण धरावे, हेच श्री स्वामी निवृत्तिदेवांनी आम्हाला शिकविले.

Dnyandeva, disciple of Shri Nivrittinath prays to his listeners- "Sir! Swami Nivrittinath has taught us that we should offer overselves to you, the saints and should serve you with devotion.