अध्याय 7: ज्ञानविज्ञानयोग

आइका मग तो अनंतु । पार्थाते असे म्हणतु । पै गा तू योगयुक्त । जालासि आता ॥1॥

श्रोतेहो, ऐका. मग श्रीअनंत पार्थाला म्हणाले :- अरे, तू निश्चयेंकरून योगयुक्त झालास.

Saint Dnyaneshwar says, "Please listen. Then Shri Anant (Shri Krishna) said to Partha, "You have now attained the state of yogi.

मज समग्राते जाणसी ऐसे । आपुलिया तळहातीचे रत्न जैसे । तुज ज्ञान सांगेन तैसे । विज्ञानेसी ॥2॥

आता मी तुला व्यावहारिक (प्रापंचिक) ज्ञानासह ब्रह्मज्ञान अशा रितीने सांगेन की, त्या योगाने, तळहातावरील रत्न आपण पहातो, त्याप्रमाणे तू मला सगळा ओळखशील.

I will tell you the self-knowledge as well as knowledge of the mundane world in such a way that you will know me totally, like a gem kept on an open palm.

एथ विज्ञाने काय करावे । ऐसे घेसी जरी मनोभावे । तरी पै आधी जाणावे । तेचि लागे ॥3॥

या ठिकाणी प्रापंचिक ज्ञानाशी काय करावयाचे आहे, असा जर तुझ्या मनाचा ग्रह होईल तर आधी खरोखर तेच समजून घेतले पाहिजे.

You will perhaps ask me, "What is the business of worldly knowledge here?" But we have to have that knowledge first.

मग ज्ञानाचिये वेळे । झांकती जाणिवेचे डोळे । जैसी तीरी नाव न ढळे । टेकलीसांती ॥4॥

मग ज्ञानाच्या साक्षात्काराच्या वेळी बुद्धीची नजर थांबते. ज्याप्रमाणे तीराला टेकलेली नाव हालत नाही

Then at the time of self-knowledge the eyes of this mundane knowledge are closed, just as a boat tied at the shore does not sail.

तैसी जाणीव जेथ न रिघे । विचार मागुता पाउली निघे । तर्कु आयणी नेघे । आंगी जयाचा ॥5॥

त्याप्रमाणे, ज्या ठिकाणी बुद्धिचा शिरकाव होत नाही, विचारही मागे राहतो आणि तर्काचा हुरूप मोडतो, त्यालाच ज्ञान असे म्हणतात.

Similarly that where the knowledge about outward objects cannot step in, from where thought turns back and logic loses its confidence.

अर्जुना तया नांव ज्ञान । येर प्रपंचु हे विज्ञान । तेथ सत्यबुद्धि ते अज्ञान । हेही जाण ॥6॥

अर्जुना, बाकीची सर्व प्रापंचिक ज्ञाने त्याला विज्ञान असे म्हणतात; आणि प्रपंच खरा मानणे हे खरे अज्ञान होय असे समज.

That, O Arjuna, is called knowledge, in other words wisdom of the self; and the worldly life which is different from this self-knowledge is called objective knowledge (Vidnyana) and to consider that life as true is `ignorance'.

आता अज्ञान अवघे हरपे । विज्ञान नि:शेष करपे । आणि ज्ञान ते स्वरूपे । होऊनि जाईजे ॥7॥

आता, सर्व अज्ञान नाहीसे होईल, विज्ञान समुळ जळुन जाईल आणि मुर्तिमंत ज्ञान प्रकट होईल.

Now you will see that ignorance is discarded, objective knowledge dissolved and you will remain yourself as knowledge incarnate.

ऐसे वर्म जे गूढ । ते किजेल वाक्यारूढ । जेणे थोडेन पुरे कोड । बहुत मनीचे ॥8॥

ज्याच्या योगाने सांगणाराचे बोलने खुंटते, ऐकणाराची इच्छा कमी होते, आणि अमुक मोठे व अमुक लहान असा भेद रहात नाही;

When this happens, the speaker becomes silent, the speech having been stopped and the eagerness of the listener to hear is also ended. Moreover the differentiation of big and small also does not remain any more.

जेणे सांगतयाचे बोलणे खुंटे । ऐकतयाचे व्यसन तुटे । हे जाणणे साने मोठे । उरो नेदी ॥9॥

व जे थोडे ऐकले असता सुद्धा मनातील पुष्कळ हेतु पुर्ण होतील, ते गुप्त तत्त्व तुला सांगतो.

Such secret knowledge I am going to tell you by being aware of which, even to some extent, there is great satisfaction of the mind.

पै गा मनुष्यांचिया सहस्रशां- । माजि विपाइलेयाची येथ धिंवसा । तैसेया धिंवसेकरा बहुवसां- । माजि विरळा जाणे ॥10॥

अरे, खरोखर हजारो मनुष्यात एखाद्यालाच या ज्ञानाची इच्छा होते, आणि तसेच, ज्ञानाची इच्छा उत्पन्न झालेल्या पुष्कळांत मला तत्त्वतः जाणणारा क्वचितच सांपडतो.

Among thousands of men, there is seldom anyone who is eager about these things and among those who are so eager the really knowledgeable person is very rare.

जैसा भरलेया त्रिभुवना- । आतु एक एकु चांगु अर्जुना । निवडूनि कीजे सेना । लक्षवरी ॥11॥

ज्याप्रमाणे मनुष्यांनी भरलेल्या त्रिभुवनांत फौजेमध्ये ठेवण्याकरिता एकेक चांगला शूर निवडून लक्षावधि फौज तयार करितात,

O Arjuna, for forming an army of lakhs of soldiers, selection is made by testing the courage and valour of each and every recruit.

की तयाहीपाठी । जे वेळी लोह मांसाते घाटी । ते वेळी विजयश्रीयेचां पाटी । एकुचि बैसे ॥12॥

आणि त्यातूनही, ज्या वेळेस तलवारींचे घाव, शरीरावर बसतात त्या वेळेस एखादाच विजयश्रीचा अधिकारी होतो,

And among so many soldiers, when swords start snapping the limbs of opponents in a battle, with great speed, only one is declared to be the victorious warrior.

तैसे आस्थेचा महापुरी । रिघताति कोटिवरी । परी प्राप्तीचा पैलतीरी । विपाइला निगे ॥13॥

त्याप्रमाणे माझ्या ज्ञानाच्या प्राप्तीच्या आस्थेच्या पुरांत कोट्यवधि लोक उड्या टाकतात, परंतु एखादाच तिच्या पैलथडीस जातो. (एखाद्यालाच माझी प्राप्ति होते).

Similarly crores of aspirants jump into the ambition of reaching the knowledge of Brahman but seldom one of them reaches the other shore.

म्हणऊनि सामान्य गा नोहे । हे सांगता वडील गोठी गा आहे । परी ते बोलो येईल पाहे । आता प्रस्तुत ऐके ॥14॥

म्हणुन, ही सामान्य गोष्ट नसुन मोठी श्रेष्ठ आहे; परंतु ती पुढे सांगता येईल. प्रस्तृत (तुला विज्ञानाचे रुप) सांगतो ते ऐक.

This is not an ordinary thing to explain, and it is very deep and difficult to tell and to understand but I am going to tell you as much as I can. So please listen.

तरी अवधारी गा धनंजया । हे महदादिक माझी माया । जैसी प्रतिबिंबे छाया । निजांगाची ॥15॥

हे धनंजया, ऐक; आपल्या अंगाची पडछाया असते, त्याप्रमाणे ही महदादि तत्त्वे म्हणजे माझी माया होय.

So please listen, O Dhananjaya, "This my Maya which contains the Mahat and other elements is as if the shadow of myself.

आणि इयेते प्रकृति म्हणिजे । जे अष्टधा भिन्न जाणिजे । लोकत्रय निपजे । इयेस्तव ॥16॥

हिलाच प्रकृति असे म्हणावे; व हिचे आठ निरनिराळे प्रकार आहेत असे समजावे; आणि हिच्यापासून हे त्रैलोक्य उत्पन्न होते.

This is called Prakriti. This is divided into eight parts, and from this the three worlds come into being.

हे अष्टधा भिन्न कैसी । ऐसा ध्वनि धरिसी जरी मानसी । तरी तेचि गा आता परियेसी । विवंचना ॥17॥

ही आठ प्रकारांनी कशी निराळी आहे अशी शंका जर तू मनात आणशील, तर तोच विचार सांगतो, ऐक.

You may ask, what are the eight parts of this Prakriti. If such a question is in your mind, please listen to the same classification.

आप तेज गगन । मही मारुत मन । बुद्धि अहंकार हे भिन्न । आठै भाग ॥18॥

उदक, तेज, आकाश, पृथ्वी, वायु, मन, बुद्धि आणि अहंकार हे तिचे निरनिराळे आठ प्रकार आहेत.

Water, fire, sky, earth, air, mind, intellect and ego are its different eight parts.

आणि या आठांची जे साम्यावस्था । ते माझी परम प्रकृति पार्था । तिये नाम व्यवस्था । जीवु ऐसी ॥19॥

पार्था, ह्या आठ भागांची साम्यस्थिति (एकीकरण) ती माझी परमप्रकृति, आणि तिलाच जीवभुता ही संज्ञा आहे.

Dear Partha, the homogeneous unity in equilibrium of all these eight elements is my higher nature which is the essence of life principle,

जे जडाते जीववी । चेतनेते चेतवी । मनाकरवी मानवी । शोक मोहो ॥20॥

ही अचेतनाचे (शरीराचे) जीवना करते, ज्ञानाला चेतना देते, आणि मनाला शोक व मोह मानण्यास लाविते.

Which gives life to inanimate things, gives energy to the moving principles and makes mind sensitive to sorrow or attraction.

पै बुद्धिचा अंगी जाणणे । ते जियेचिये जवळिकेचे करणे । जिया अहंकाराचेनि विंदाणे । जगचि धरिजे ॥21॥

हे पहा की, हिच्या सान्निध्याने बुद्धीच्या अंगी ज्ञान उत्पन्न होते, व ही अहंकाराच्या कुशलतेने जगाला धारण करिते.

The quality of knowing which is inherent in the intellect is the result of contact with this Maya and the pride or ego which is the expression of this Maya, keeps the world in existence.

ते सूक्ष्म प्रकृति कोडे । जै स्थूळाचिया आंगा घडे । तै भूतसृष्टीची पडे । टांकसाळ ॥22॥

ही सूक्ष्म (परा) प्रकृती जेव्हा स्वच्छेने स्थूल प्रकृतीशी संयुक्त होते, तेव्हा सृष्टीतील प्राण्यांची टांकसाळ सुरू होते.

When the subtle nature creates the forms of the crude elements according to its liking, the mint of the creation of living beings is also started.

चतुर्विधु ठसा । उमटो लागे आपैसा । मोला तरी सरिसा । परी थरचि आनान ॥23॥

त्या टांकसाळींत आपोआप चार प्रकारचे ठसे उमटू लागतात. त्यातील पंचमहाभुतांची योग्यता सारखीच असते, परंतु जाति भिन्न असतात.

From this mint there are minted four coins with particular prints appearing on them automatically in that process. They are - beings born in omniotic fluid, eggs, sweat, and earth. They are of the same value but they are classified differently.

होती चौऱ्यांसी लक्ष थरा । येरा मिती नेणिजे भांडारा । भरे आदिशून्याचा गाभारा । नाणेयांसी ॥24॥

त्यांच्या चौऱ्यांशी लक्ष जाति असून, त्या जातीत आणखी किती जाति आहेत त्यांची गणती नाही. अशा पुष्कळ नाण्यांनी (जातींनीं) निराकार शून्य म्हणजे अव्यक्ताचा गाभारा भरून जातो.

The total number of the species is eighty-four lakhs. Further sub-speecies are numberless. The shrine room of formless abstract void is filled with innumerable coins which are living-beings.

ऐसे एकतुके पांचभौतिक । पडती बहुवस टांक । मग तिये समृद्धीचे लेख । प्रकृतीचि धरी ॥25॥

याप्रमाणे पंचमहाभूतांचे एकसारखे पुष्कळ ठसे बनतात व त्यांच्या वृद्धिची गणना प्रकृति (माया) हीच ठेवते.

In this way, there are such a great number of coins made out of the five elements, of equal value and only the Prakriti can keep a count of them.

जे आंखूनि नाणे विस्तारी । पाठी तयांची आटणी करी । माजी कर्माकर्माचिया व्यवहारी । प्रवर्तु दावी ॥26॥

ती नाण्यांवर खुणा करून त्यांचा विस्तार करिते, व मागाहून त्यांची आटणी करिते; अशा प्रकारे कर्माकर्माप्रमाणे घडामोड करण्याची मायेची प्रवृत्ती आहे.

The coin which the Prakriti casts by preplanned structure and nature, is afterwards melted by it only but in the period in between, it conducts both the action and inaction by using that coin.

हे रूपक परी असो । सांगो उघड जैसे परियेसो । तरी नामरूपाचा अतिसो । प्रकृतीच कीजे ॥27॥

हे रुपक असो; तुला समजेल अशा उघड रीतीने सांगावयाचे म्हटले, तर ही प्रकृतीच प्राण्यांच्या नामरुपांचा विस्तार करते.

But let us not continue with the image. Now I will tell you in simple words so that you can understand. This Prakriti creates the whole universe in order to be manifest by name and form.

आणि प्रकृति तव माझा ठायी । बिंबे येथ आन नाही । म्हणोनि आदि मध्य अवसान पाही । जगासि मी ॥28॥

आणि प्रकृती तर निःसंशय माझ्याच ठायी बिंबते; अर्थात् जगाची उत्पत्ति, स्थिती व लय यास मीच कारण आहे.

And this Prakriti or nature is totally one with me, there is no second there; and therefore, I am the begining, the middle and the end of all this world.

हे रोहिणीचे जळ । तयाचे पाहाता येइजे मूळ । तै रश्मि नव्हती केवळ । होय तो भानु ॥29॥

हे दृश्य विश्व मृगजळासारखे आहे! मृगजळाचे मूळ पांहू गेले असता ते केवळ सूर्यकिरण नसून सूर्यच होय.

This visible world is like a mirage. In the mirage, there is apparantly water. If we search the main cause of that water, we come to know that it is not the sun-rays but the sun itself that is the cause.

तयाचिपरी किरीटी । इया प्रकृती जालिये सृष्टी । जै उपसंहरूनि कीजेल ठी । तै मीचि आहे ॥30॥

त्याचप्रमाणे, अर्जुना जिच्यापासून ही सृष्टी झाली आहे, ती प्रकृति आणि सृष्टी यांचा उपसंहार करुन (यांना वजा करून) पाहिले तर अवशिष्ट तत्त्व मीच आहे.

Similarly, O Arjuna, when this expanse of the nature which is created from this Prakriti will merge and become unmanifest, it will of course be one with me.

ऐसे होय दिसे न दिसे । हे मजचि माजीवडे असे । मिया विश्व धरिजे जैसे । सूत्रे मणि ॥31॥

अशा प्रकारे, जे उत्पन्न होते, दिसते व नाहीसे होते, ते माझ्याच ठिकाणी होते. ज्याप्रमाणे दोऱ्याने मणि धरलेले असतात, त्याप्रमाणे मी हे विश्व धरले आहे.

In this way, this universe which is created and is ended, actually remains in me only, just as the beads are threaded to make a garland, with the help of a string.

सुवर्णाचे मणी केले । ते सोनियाचा सुती वोविले । तैसे म्या जग धरिले । सबाह्याभ्यंतरी ॥32॥

त्याप्रमाणे मी हे विश्व धरले आहे. सोन्याचे मणि करून ते सोन्याच्याच तारेत ओवावे, त्याप्रमाणे हे सर्व जग अंतर्बाह्य मीच व्यापले आहे.

This universe is held by me just as beads made of gold are held together on a golden thread.

म्हणोनि उदकी रसु । का पवनी जो स्पर्शु । शशिसूर्यी जो प्रकाशु । तो मीचि जाण ॥33॥

म्हणून, पाण्यात जो रस आहे, किंवा वाऱ्यात जो स्पर्श आहे, आणि चंद्र व सुर्य यांच्यात जो प्रकाश आहे, तो मीच आहे असे समज

Therefore I am the taste in water. I am the quality of touch in the wind and you should know that the light which is in the Moon and the Sun is myself only.

तैसाचि नैसर्गिकु शुद्धु । मी पृथ्वीचा ठायी गंधु । गगनी मी शब्दु । वेदी प्रणवु ॥34॥

त्याचप्रमाणे, पृथ्वीच्या ठिकाणी स्वभावतः असणारा जो सुवास, तो मी; आकाशांत शब्द म्हणून जो आहे, तो मी; तसेच वेदांत ॐकार म्हणून जो आहे, तो मी.

Similarly I am the natural good smell in the earth, the sound in the sky and OM in the Vedas.

नराचा ठायी नरत्व । जे अहंभाविये सत्त्व । ते पौरुष मी हे तत्त्व । बोलिजत असे ॥35॥

मनुष्याच्या ठिकाणी असणारा मनुष्यपणा – जो अहंभावाचे सत्त्व आहे – ते पौरुष मी, हे तत्त्व तुला सांगून ठेवतो

The manliness which is in man because of his pride, is spoken of as myself, by men of knowledge.

अग्नी ऐसे आहाच । तेजा नामाचे आहे कवच । ते परौते केलिया साच । निजतेज ते मी ॥36॥

तेजाला अग्नि या नांवाचे जे उगीच पांघरूण आहे, ते दूर केले असता त्यांचे खरे स्वरुप ते मी;

In the fire, there is brilliance, but we use the word fire which is the cover. If the cover of name is removed, there is the quality of brightness which is myself.

आणि नानाविध योनि । जन्मोनि भूते त्रिभुवनी । वर्तते आहाति जीवनी । आपुलाला ॥37॥

आणि या त्रिभुवनांत प्राणी पुष्कळ प्रकारच्या जातीत जन्म घेऊन आपआपल्या जातीच्या अनुरोधाने अन्नादि जीवनाने जीवन पावतात.

And various beings take birth in various species and are living in their own category in all the three worlds.

एके पवनेचि पीती । एके तृणास्तव जीती । एके अन्नाधारे राहती । जळे एके ॥38॥

कोणी वारा पिऊन असतात, कोणी गवतावर उपजीवीका करतात; कोणी अन्नावर राहतात, आणि कोणी पाण्यावर आपले उपजीवन करता

Some among them live only on air, some live on grass, some eat food to live and some live in water only.

ऐसे भूताप्रति आनान । जे प्रकृतिवशे दिसे जीवन । ते आघवा ठायी अभिन्न । मीचि एक ॥39॥

असे प्रत्येक प्राण्याचे त्याच्या प्रकृतीच्या मानाने जे निरनिराळे जीवन दिसते, ते सर्व मीच आहे.

Thus according to the nature, there is variety of life in all the beings, but in all that variety, I am the life which is not different, but one alone.

पै आदिचेनि अवसरे । विरूढे गगनाचेनि अंकुरे । जे अंती गिळी अक्षरे । प्रणवपटींची ॥40॥

खरोखर, उत्पत्तीचे वेळी जे आकाशाच्या अंकुराने विस्तार पावते आणि जे अंतकाली ॐकाराची अक्षरे गिळून टाकते;

That which becomes expanded, together with the little sprout of the element of sky, at the time of the creation; and remains unmanifest at the time of dissolution of the universe by merging into itself all the three syllables of AUM,

जव हा विश्वाकार असे । तव जे विश्वाचिसारखे दिसे । मगमहाप्रळयदशे । कैसेही नव्हे ॥41॥

जोपर्यत या जगाला आकार आहे, तोपर्यंत जे त्याच्यासारखेच दिसते. परंतु महाप्रलयाचे वेळेस ते कोणत्याही आकाराचे नसते;

that which appears as universe while this world is manifest and visible but becoming invisible at the time of the all-consuming deluge, it is not having any form.

ऐसे अनादि जे सहज । ते मी गा विश्वबीज । हे हातातळी तुज । देइजत असे ॥42॥

असे जे ह्या जगाचे अनादि व स्वतःसिद्ध बीज, ते मी आहे; ते आज अगदी तुझ्या हातात देत आहे.

that I am, - the selfevident, beginingless, primordial seed of the universe. O Arjuna, I am giving you this knowledge, just like a thing handed over.

मग उघड करूनि पांडवा । जै हे आणिसील सांख्याचिया गावा । तै ययाचा उपेगु बरवा । देखसील ॥43॥

मग अर्जुना, ते समजून घेऊन जर तू त्याचा विचार करशील, तर त्याचा उपयोग कसा चांगला होईल तो पहाशील.

Then O Pandava, when you will apply this knowledge to the acute process of discrimination between the Atman and the non-Atman, you will understand the significance of this knowledge, by experience.

परी हे अप्रासंगिक आलाप । आता असतु न बोलो संक्षेप । जाण तपियांचा ठायी तप । ते स्वरूप माझे ॥44॥

परंतु आता हे अप्रासंगिक बोलणे बाजुला राहू दे; तुला मी आपला संक्षेपाने सांगतो :- हे पहा की, तपस्व्यांचे ठायी तप म्हणून जे आहे, ते माझे रुप होय.

But let us not divert ourselves. I will tell you this thing in short. I am the penance of the ascetics.

बळियांमाजी बळ । ते मी जाणे अढळ । बुद्धिमंती केवळ । बुद्धि ते मी ॥45॥

बलवानांत बल म्हणून जे आहे ते मी असे निःसंशय समज, आणि बुद्धिमंताना बुद्धि म्हणून जी आहे ती मी.

Know that I am the strength of the strong which is very firm and I am the pure intellect of the intelligent people.

भूतांचा ठायी कामु । तो मी म्हणे आत्मारामु । जेणे अर्थास्तव धर्मु । थोरू होय ॥46॥

श्रीकृष्ण म्हणतात :- ज्याच्या आचरणापासून धर्म व अर्थ हे पुरुषार्थ साध्य होतात, तो प्राणिमात्राचे ठिकाणी असणारा काम मी.

I am the desire in the hearts of beings which is religious, and superior to the ordinary desire for money- so said Atmaram!

येऱ्हवी विकाराचेनि पैसे । करी कीर इंद्रियांचेयाचि ऐसे । परी धर्मासि वेखासे । जावो नेदी ॥47॥

येरवी, विकार उत्पन्न होऊन इंद्रियांच्या इच्छेप्रमाणे जरी आचरण केले, तरी तो काम धर्माविरूद्ध जाऊ देत नाही.

This desire generally tries to fulfil normal aspirations according to the worldly life but does not allow the sense organs to work against religion.

जे अप्रवृत्तीचा अव्हांटा । सांडूनि विधीचिया निघे वाटा । तेवीचि नियमाचा दिवटा । सवे चाले ॥48॥

तो काम निषेधाची आडवाट सोडुन विधीच्या वाटेने नीट जातो; आणि त्याचप्रमाणे त्याच्याबरोबर नियमरूप मशाल पेटलेली असते.

This desire leaves the crooked path of total renunciation and turns towards the highway of performance of proper duties as laid down by scriptures and there is the torch of `regularity' held in its hand.

कामु ऐशिया वोजा प्रवर्ते । म्हणोनि धर्मासि होय पुरते । मोक्षतीर्थींचे मुक्ते । संसारु भोगी ॥49॥

अशा रीतीने हा काम चालतो, म्हणून धर्माचे आचरण पूर्ण होते; व त्यामुळे संसारात राहणाराला मोक्षरूपी तीर्थात मुक्ति प्राप्त होते.

When the desire is so careful in its functions, there is fulfillment of religion only in it and thus the persons who are enjoying this worldly life also become the free souls residing in the sacred place of liberation.

जो श्रुतिगौरवाचा मांडवी । कामसृष्टीचा वेलु वाढवी । जव कर्मफळेसी पालवी । अपवर्गी टेके ॥50॥

तो काम वेदाच्या महत्वरूपी मांडवावर कर्मफलांची पाने मोक्षाला लागत तोपर्यंत सृष्टीचा वेल वाढवितो.

This 'desire' raises the creeper of outward universe on the pandal of greatness praised by Vedas, and the foliage of that creeper reaches high towards the state of freedom.

ऐसा नियतु का कंदर्पु । जो भूता या बीजरूपु । तो मी म्हणे बापु । योगियांचा ॥51॥

योग्यांचे जनक श्रीकृष्ण म्हणतात :- अशा नियमाने राहाणारा व प्राणिमात्रास बीजभूत असा काम, तो मी आहे.

The leader of all yogi's said, ``I am the derise which is the seed producing all the Beings.

हे एकैक किती सांगावे । आता वस्तुजातचि आघवे । मजपासूनि जाणावे । विकरले असे ॥52॥

हे एकेक तुला कोठवर सांगावे! तर वस्तुमात्र म्हणून जे काही आहे, ते सर्व माझ्यापासून विस्तार पावले आहे असे समज.

How far should I tell you in detail? In short I may say that all the Beings, viz. this expanse of existence, is developed from me.

जे सात्त्विक हन भाव । का रजतमादि सर्व । ते ममरूपसंभव । वोळख तूं ॥53॥

जे सात्विक किंवा रजतमादि भाव आहेत, ते सर्व माझ्या रूपापासुनच उत्पन्न झाले आहेत हे ओळखुन ठेव.

Please recognize that all the qualities, namely Sattwa, Rajas and Tamas are born out of me.

हे जाले तरी माझांठायी । परी ययांमाजी मी नाही । जैसी स्वप्नींचा डोही । जागृती न बुडे ॥54॥

ते जरी माझ्यापासून झाले आहेत, तरी मी त्यांच्यात नाही. ज्याप्रमाणे स्वप्नीच्या डोहांत जागृती बुडत नाही;

Though they are born out of me, I am not in them, just as in a pond seen in our dream, our waking consciousness is never drowned.

नातरी रसाचीचि सुघट । जैसी बीजकणिका तरी घनवट । परी तियेस्तव होय काष्ठ । अंकुरद्वारे ॥55॥

किंवा ज्याप्रमाणे बी (दाणा) रसाने पुर्ण भरलेले असते; परंतु त्याचेपासुन अंकुर फुटून लांकूड बनल्यावर,

The small seed is full of the juice in the fruit, but while growing into a tree, it becomes solid wood.

मग तया काष्ठाचा ठायी । सांग पा बीजपण असे काई । तैसा मी विकारी नाही । जरी विकारला दिसे ॥56॥

मग त्या लांकडाचे ठिकाणी बिज असते का सांग बरे ? त्याचप्रमाणे सात्विकादि सर्व भाव जरी माझ्याचपासून उत्पन्न झाले आहेत, तरी त्यामध्ये मी नाही.

And if you search in that hard wood, do you find the quality of that seed in it? Similarly the distortions of these qualities appear to have been born from me but I am not caught in them.

पै गगनी उपजे आभाळ । परी तेथ गगन नाही केवळ । अथवा आभाळी होय सलिल । तेथ अभ्र नाही ॥57॥

खरोखर, आकाशांत जे ढग उत्पन्न होतात, त्यात शुद्ध आकाश नसते; किंवा ढगांत जे पाणी असते, त्या पाण्यात ढग नसतात;

For example, the clouds are in the sky but the pure sky is not in the clouds and if there is water in the clouds, that cloud is not in the water.

मग तया उदकाचेनि आवेशे । प्रगटले तेज जे लखलखीत दिसे । तिये विजूमाजी असे । सलिल कायी ॥58 ॥

नंतर त्या पाण्याच्या घर्षणाने उत्पन्न होणारे तेज (वीज) जे चकचकीत दिसते, त्या वीजेमध्ये पाणी असते काय ?

When by the disturbance of water in the clouds, there is bright lightning, can we say that the lightning contains water?

सांगे अग्नीस्तव धूम होये । तिये धूमी काय अग्नी आहे । तैसा विकारू हा मी नोहे । जरी विकारला असे ॥59 ॥

अग्नीपासुन जो धुर उत्पन्न होतो, त्या धुरांत अग्नी आहे का सांग बरे ? त्याचप्रमाणे, हे भाव जरी माझ्यापासून उत्पन्न झाले आहेत, तरी ते म्हणजे मी नव्हे.

Tell me, though the smoke comes out of fire, is the fire in the smoke? Similarly I am not the qualities though it appears that I am affected by them.

परी उदकी जाली बाबुळी । ते उदकाते जैसी झाकोळी । का वायाचि आभाळी । आकाश लोपे ॥60॥

तथापि, पाण्यापासूनच उत्पन्न झालेले गोंडाळ पाण्याला झांकून टाकते, किंवा ढगाच्या योगाने आकाश व्यर्थ लोपले जाते;

But there is moss on the water which covers it and there are clouds in the sky which hide the sky.

हा गा स्वप्न हे लटिके म्हणो ये । परी निद्रावशे बाणले होये । तव आठव काय देत आहे । आपणपेया ॥61॥

असे पहा की, स्वप्न हे खोटे आहे, परंतु निद्रेच्या योगाने ते खरे भासते, त्या वेळेस ते आपली आपल्याला आठवण होऊ देते का ?

We can say that dream is false but so long as the sleep is prevailing, the dream seems to be real. Do we remember ourselves at that time?

हे असो डोळ्यांचे । डोळाचि पडळ रचे । तेणे देखणेपण डोळ्यांचे । न गिळिजे कायि ॥62॥

अथवा डोळ्यातील पाण्याने उत्पन्न झालेला वडस दृष्टि बंद करीत नाही का ?

Cataract is produced by water in the eye, but that cataract veils the eye-sight, is it not?

तैसी हे माझीच बिंबली । त्रिगुणात्मक साउली । की मजचि आड वोडवली । जवनिका जैसी ॥63॥

त्याचप्रमाणे, माझ्याच ठिकाणी प्रतिबिंबित झालेली सत्व, रज व तम या गुणांनी युक्त अशी माझी सावली (माया) पडद्याप्रमाणे माझ्याच स्वरूपाच्या आड येते.

Similarly this Maya of the three qualities is like my shadow but it has become a screen hiding me.

म्हणऊनि भूते माते नेणती । माझीच परी मी नव्हती । जैसी जळीची जळी न विरती । मुक्ताफळे ॥64॥

म्हणून प्राणी मला जाणत नाहीत, आणि माझ्याचपासून उत्पन्न झालेले असुन ते मद्रूप होत नाहीत. ज्याप्रमाणे पाण्यापासूनच उत्पन्न झालेली मोत्ये पाण्यात मिसळत नाहीत;

Therefore, all the beings do not recognise me. They are born out of me but do not become united with me. Pearls which are created from water are not afterwards dissolved in it.

पै पृथ्वीयेचा घटु कीजे । सवेचि पृथ्वीसि मिळे जरी मिळविजे । एऱ्हवी तोचि अग्निसंगे सिजे । तरी वेगळा होय ॥65॥

अथवा मातीचा घट करुन तो (कच्चेपणी) तसाच मातीस मिळविला असता मिळतो, परंतु तोच विस्तवांत भाजल्यावर निराळा बनतो,

Suppose we make an earthen pot. If we break it while it is wet, the clay mixes with the clay. But if the earthen pot is baked, it becomes hard and it becomes different than the clay.

तैसे भूतजात सर्व । हे माझेचि कीर अवयव । परी मायायोगे जीव- । दशे आले ॥66॥

त्याचप्रमाणे, सर्व भूतजात हे माझेच अवयव आहेत; परंतु मायेच्या योगाने जीवपणाला पावले,

Similarly all beings are like my limbs, but because of the power of Prakriti, they have become Jeevas.

म्हणोनि माझेचि मी नव्हती । माझेचि मज नोळखती । अहंममताभ्रांती । विषयांध झाले ॥67॥

म्हणून माझ्यापासून उत्पन्न झाले असुन मद्रूप होत नाहीत, माझेच असुन मला ओळखीत नाहीत, व ” मी ” आणि ” माझे ” या भ्रांतीने विषयांध झालेले आहेत.

Therefore, they are from me but they are not me. They are mine but they do not recognise me because they have become blind by objects of senses due to ego, possessiveness and delusion.

आता महदादि हे माझी माया । उतरोनिया धनंजया । मी होइजे हे आया । कैसेनि ये ॥68॥

तेव्हा आता; धनंजया, ही महत्तत्वादि माझी माया तरुन मद्रूप व्हावे, ह्या गोष्टीचा अनुभव कसा यावा

Now O Dhananjaya, the question is how the Jeeva has to come to me in my real nature by crossing over this Prakriti of mine which is composed of elements like Mahat etc.

जिये ब्रह्माचळाचा आधाडा । पहिलिया संकल्पजळाचा उभाडा । सवेचि महाभूतांचा बुडबडा । साना आला ॥69॥

कारण) जी मायानदी निर्गुण ब्रह्मरूपी पर्वताच्या तुटलेल्या कड्यात असतांनाच प्रथम तिच्या ठिकाणी संकल्परूप जलाचा उगम होऊन पंचमहाभूतांचा लहानसा बुडबुडा आला

First on the peak of the mountain of the absolute Brahman, there was a small bubble of the five great elements, formed by the water of primary thought, the wish which created a spray.

जे सृष्टीविस्ताराचेनि वोघे । चढत काळकलनेचेनि वेगे । प्रवृत्ति निवृत्तीची तुंगे । तटे सांडी ॥70॥

जी सृष्टीच्या विस्ताररूपी ओघाने व कालगतीच्या वेगाने कर्म व मोक्ष यांचे उंच काठ ओलांडुन पुढे चालली आहे;

Then with crescendo increasing with the lapse of time, it turned itself into the stream of the construction of the universe and collapsed from the two high cliffs of "the path of action and the path of renunciation" in that process becoming extremely turbulent.

जे गुणघनाचेनि वृष्टिभरे । भरली मोहाचेनि महापुरे । घेऊनि जात नगरे । यमनियमांची ॥71॥

जी सत्त्वादि-गुणरूपी मेघांच्या वृष्टिने भरुन भ्रांतिरूप महापुराने यमनियमरूपी शहरे वाहून नेत आहे.

Then the great `flow' of attraction started from the flood developed by the incessant `rain' of the three qualities of Sattwa, Raja and Tama. This flood inundated and swept away the two cities of `control of mind' and `control of sense organs.'

जे द्वेषाचा आवर्ती दाटत । मत्सराचे वळसे पडत । माजी प्रमदादि तळपत । महामीन ॥72॥

जिच्यात द्वेषरूपी भोवरे असुन जी मत्सररूप वळणाने वहात आहे; जिच्यात उन्मत्तपणा इत्यादि मोठाले मासे तळपत आहेत;

In this river, there are numberless whirlpools of `malice' and bends of `jealously' and great fish of `arrogance and sullenness' shine.

जेथ प्रपंचाची वळणे । कर्माकर्मांची बोभाणे । वरी तरताती वोसाणे । सुखदु:खांची ॥73॥

जिच्यात प्रपंचरूपी भेदांची वळणे असुन कर्माकर्माच्या पुरामध्ये सुखदुःखरुपी केरकचरा तरंगत येऊन कडेला लागत आहे;

In this river, there are many turn outs and complex confusions of worldly life and in the great forceful flow, there is lot of refuse and dry leaves etc. of pain and pleasure floating onwards continuously.

रतीचिया बेटा । आदळती कामाचिया लाटा । जेथ जीवफेन संघाटा । सैंघ दिसे ॥74॥

रतीच्या बेटावर जिच्या कामरूपी लाटा आदळतात, व जेथे जीवरूपी फेसाचा समुदाय एकसारखा दिसतो किंवा जीमधील विषयसुखरुपी बेटावर कामरुपी लाटा आदळून त्या ठिकाणी जीवसमुदायरुपी फेस पुष्कळ दिसत आहे;

In this river, there are waves of lust breaking like surf on the shore of the island of pleasurable enjoyments and the Jeevas are collected and caught as foam on that shore.

अहंकाराचिया चळिया । वरी मदत्रयाचिया उकळिया । जेथ विषयोर्मींचिया आकळिया । उल्लाळे घेती ॥75॥

अहंकार रुपी ओघाने व विद्या, धन आणि सामर्थ्य या तीन मदांच्या उकळ्यांनी ज्या ठिकाणी विषयतरंगांच्या लाटा उसळत आहेत,

In this river, there are turbulences because of pride which are `the pride about knowledge, pride about money and pride about strength.' There are also waves of the desires for sense objects.

उदोअस्ताचे लोंढे । पाडीत जन्ममृत्यूचे चोंढे । जेथ पांचभौतिक बुडबुडे । होती जाती ॥76॥

उदय आणि अस्त यांच्या लोंढ्यांनी जन्ममरणांचे धोंडे पडुन त्या ठिकाणी पंचमहाभुतात्मक शरीररुप बुडबुडे उत्पन्न होतात व लय पावतात.

In that river, the flowing streams of creation and destruction, pools of birth and death are formed in which bubbles of the world of five elements are continuously being formed.

सम्मोह विभ्रम मासे । गिळिताती धैर्याची आविषे । तेथ देव्हडे भोवत वळसे । अज्ञानाचे ॥77॥

जिच्यात मोह व भ्रांती हे मासे धैर्यरूप मांस गिळून टाकतात; त्या ठिकाणी अज्ञानरूपी मोठे भोवरे भोवती फिरत असतात;

In that river, the fish of attraction and illusion cut away pieces of flesh from courage and eat them, and by taking round turns of ignorance they remain roaming everywhere.

भ्रांतीचेनि खडुळे । रेवले आस्थेचे अवगाळे । रजोगुणाचेनि खळाळे । स्वर्गु गाजे ॥78॥

भ्रांतिरूप गढूळ पाण्याने आस्थारूप गाळांत रुतून तमोरुपी खळखळाटाने स्वर्गप्राप्तीची गर्जना होत असते;

In that river of Maya, the delusion becomes the mud in the faith, and the sound of Rajas is heard high in the heaven.

तमाचे धारसे वाड । सत्त्वाचे स्थिरपण जाड । किंबहुना हे दुवाड । मायानदी ॥79॥

(असा हा) तमोरुपी प्रवाह तरुन जाण्यास अवघड आहे; (येथे) सत्वरुपी स्थिर पाण्याचा मोठा डोह आहे; किंबहुना ही मायानदी दुस्तर आहे.

In that river the streams of Tamas are many and forceful, and the smoothness of Sattwa (the pious nature) becomes an impediment in the way of floating to the other shore. This river of Maya is thus very difficult to cross.

पै पुनरावृत्तीचेनि उभडे । झळंबती सत्यलोकीचे हुडे । घाये गडबडती धोंडे । ब्रह्मगोळकाचे ॥80॥

खरोखर हीमधील जन्ममृत्युच्या पुराच्या लोंढ्यात सत्यलोकाचे किल्ले वाहून जातात, आणि ब्रह्मांडगोलाचे धोंडे तेव्हाच गडबडत जातात.

In this river, with the surging waters of births and deaths, the forts in the Satya Lok heaven collapse and round boulders of universes go on rolling.

तया पाणियाचेनि वहिलेपणे । अझुनी न धरती वोभाणे । ऐसा मायापूर हा कवणे । तरिजेल गा ॥81॥

त्या पुराच्या प्रवाहात अजुन कोणाचे पाय लागत नाहीत! अरे, असा हा मायापूर कोणाच्याने तरून जाववेल

The great flood of this river is not slowed down or stopped because of the force of its waters. Such is the spate of the river of Maya. Who can cross this river?

येथ एक नवलावो । जो जो कीजे तरणोपावो । तो तो अपावो । होय ते ऐक ॥82॥

आणखी येथे एक मोठेच नवल आहे; ही नदी तरून जाण्याला जे जे उपाय करावे, ते ते अपायकारकच होतात!

The wonder of this river is that whatever a man tries to do in order to cross it, becomes itself a hindrance in the way. Please listen how this happens.

एक स्वयंबुद्धीचा बाही । रिगाले तयांची शुद्धीचि नाही । एक जाणिवेचा डोही । गर्वेचि गिळिले ॥83॥

कोणी आपल्या बुद्धीच्या बळावर (हीमधून तरून जावे म्हणून) हिजमध्ये उडी टाकली, त्यांचा पत्ताच नाही; कोणाला ज्ञानरुपी डोहांत गर्वाने पार गिळून टाकले;

Some relying on their intellect, entered this river, but they were not traced, and some were drowned in the pond of pride by their ego.

एकी वेदत्रयाचिया सांगडी । घेतलिया अहंभावाचिया धोंडी । ते मदमीनाचा तोंडी । सगळेचि गेले ॥84॥

कोणी वेदत्रयीच्या सांगडीवर बसून तिच्याखाली मीपनाचे धोंडे बांधून या मायारुप नदीतुन तरून जाण्यास निघाले. ते मदरूपी माशाच्या तोंडात सबंधच नाहीतसे झाले,

Some others tied around their bodies the three Vedas as help to swim, but together with them they also tied stones of pride and, therefore the big fish of arrogant sullen-ness gulped them in one piece.

एकी वयसेचे जाड बांधले । मग मन्मथाचिये कासे लागले । ते विषयमगरी सांडिले । चघळूनिया ॥85॥

कोणी तारुण्याच्या बळाने कमर कसुन मदनाच्या कासेला लागले, तो त्यांना विषयरूप सुसरीनेच चघळुन टाकिले.

Some took the support of the strength of their youth and pursued the attraction towards objects of enjoyment by which the crocodiles of sense objects masticated them partially and threw them away.

आता वृद्धाप्याचिया तरंगा- । माजी मतिभ्रंशाचा जरंगा । तेणे कवळिजताति पै गा । चहूकडे ॥86 ।

मग ते वार्धक्यरुप लाटांमध्ये तरंगत जात असता मतिभ्रंशरूप जाळ्यात सांपडतात, व त्यायोगे चहुंकडून जखडले जाऊन शोकरूप कड्यावर आदळतात,

Then, they are caught in the nets of loss of memory in the wave of old age.

आणि शोकाचा कडा उपडत । क्रोधाचा आवर्ती दाटत । आपदागिधी चुंबिजत । उधवला ठायी ॥87 ॥

पुढे क्रोधरूपी भोंवऱ्यात सांपडले असता कोठे वर डोके करावयास लागले, की आपत्तिरूप गिधाडे त्यास टोचटोचुन खाऊ लागतात;

Then, being thrown on the rocks of sorrow, being suffocated in the whirlpools of lust, wherever they put their heads up, the vultures of calamities peck at them.

मग दु:खाचेनि बरबटे बोंबले । पाठी मरणाचे रेवे रेवले । ऐसे कामाचिये कासे लागले । ते गेले वाया ॥88॥

आणि मग ते दुःखरूप चिखलात फसुन मरणरूप वाळुंत रुतले जातात! अशाप्रकारे जे विषयाच्या मागे लागले ते फुकट जातात. (त्यांचे जिणे व्यर्थ होते)

Then, being smeared by the mud of pain, they are, in the end, caught in the quicksand of death. Thus the men who are mad after sense objects are totally lost.

एकी यजनक्रियेची पेटी । बांधोनि घातली पोटी । ते स्वर्गसुखाचा कपाटी । शिरकोनि ठेले ॥89॥

कोणी यज्ञादिक क्रियारुपी पेटी बांधूंन पोटाखाली घेतात; ते स्वर्गसुखरूपी कपारींत अडकुन राहतात.

Some others took the raft of performance of 'sacrifices in fire' and tied it below their belly but they were thrown by the flow of life into the crevice of heavenly pleasures.

एकी मोक्षी लागावयाचिया आशा । केला कर्मबाह्यांचा भरवसा । परी ते पडिले वळसा । विधिनिषेधांचा ॥90॥

कोणी मोक्षप्राप्तीच्या आशेने कर्मरुप बाहुबलावर भरवसा ठेवतात; परंतु कर्तव्याकर्तव्यांच्या वळणात पडतात.

Some others took the help of their arms of Karma with a hope to attain liberation but they were caught directly in the vortex of doubt about what is to be done and what is not be done.

जेथ वैराग्याची नाव न रिगे । विवेकाचा तागा नलगे । वरी काही तरो ये योगे । तरी विपाये तो ॥91॥

त्या नदीमध्ये वैराग्यरूप नाव चालत नाही, व विवेकरूप काठी टेकत नाही. तथापि योगाने तरता येईल. परंतु असे क्वचित् घडून येते.

It is sometimes possible to float, on the plank of yoga to some extent, when the boat of desirelessness cannot float and the rope of discrimination cannot reach, but that is very rare.

ऐसे जीवाचिये आंगवणे । इये मायानदीचे उतरणे । हे कासयासारिखे बोलणे । म्हणावे पा ॥92॥

अशाप्रकारे, जीवाच्या अंगबळाने ह्या मायारुप नदीतून तरून जाता येते हे म्हणणे कशासारखे आहे म्हणावे, ते सांगतो.

When anybody says that it is possible for Jeeva to cross this river of Maya, what can we use as a simile to such a foolish statement? I shall explain.

जरी अपथ्यशीळा व्याधी । कळे साधूसि दुर्जनाची बुद्धी । की रागी सांडी रिद्धी । आली सांती ॥93॥

जर पथ्य न करणाराची व्याधि टळेल, साधूला दुर्जनाची बुद्धि कळेल, किंवा विषयासक्त पुरुष सिद्धि प्राप्त झाली असता तिला सोडील;

If the ailment of a patient who does not follow the rules of diet, will be cured; if a saint will know the evil thinking of a rogue, if a greedy man can give up great fortune which he has luckily achieved.

जरी चोरा सभा दाटे । अथवा मीना गळु घोटे । ना तरी भेडा उलटे । विवसी जरी ॥94॥

जर चोरांची सभा भरेल, अथवा माशाला गळ गिळिता येईल, किंवा भित्र्याला भिऊन पिशाच माघारे फिरेल.

If thieves will ever sit in a conference, or if a fish can eat the bait safely or if a coward will fight back bravely the female-ghost,

पाडस वागुर करांडी । जरी मुंगी मेरु वोलांडी । तरी मायेची पैलथडी । देखती जीव ॥95॥

जर हरणाचे पाडस जाळे कुरतुडील, किंवा मुंगी मेरु पर्वत ओलांडील, तरच जीवांना (आपल्या स्वतःच्या शहाणपणाने) मायानदी तरुन पलीकडल्या तीरी जाता येईल!

Or if a young one of deer will snap the net or an ant can easily climb and go beyond the mount Meru, then only the Jeeva can see the other shore of this river of Maya, with his own strength.

म्हणऊन गा पंडुसता । जैसी सकामा न जिणवेचि वनिता । तैसी मायामय हे सरिता । न तरवे जीवा ॥96॥

म्हणून, हे पंडुसुता, ज्याप्रमाणे विषयी पुरुषाला स्त्री जिंकवत नाही, त्याप्रमाणे ही मायारुप नदी जीवाला तरवत नाही.

Therefore O Arjuna, just as a hen-pecked husband cannot control his wife, so the Jeeva cannot cross this river of Maya, the great illusion.

येथ एकचि लीला तरले । जे सर्वभावे मज भजले । तया ऐलीच थडीये सरले । मायाजळ ॥97॥

येथे जे मला अनन्यभावाने शरण येतात, ते फक्त ह्या दुस्तर नदीतून सहज तरून जातात. इतकेच नव्हे, तर ते अलीकडच्या कांठी असतांनाच मायारुप जल पार नाहीसे होते.

Those who worship me with total devotion can only cross this river very easily. They have not to go to the other shore at all, because while they are on this shore, the waters of this river are suddenly dried up.

जया सद्गुरु तारू पुढे । जे अनुभवाचे कासे गाढे । जया आत्मनिवेदन तरांडे । आकळले ॥98॥

ज्यांना सद्गुरू हाच नावाडी असुन ज्यांनी ब्रह्माची कास बळकट धरली आहे, व ज्यांना आत्मनिवेदन हेच तारू सापडले आहे;

Those who have got an expert swimmer like Sadguru as guide and those who have tightly held the support of experience and those who have got the raft of self-knowledge,

जे अहंभावाचे ओझे सांडूनि । विकल्पाचिया झुळका चुकाऊनि । अनुरागाचा निरुता होऊनि । पाणिढाळु ॥99॥

जे अहंभावाचे ओझे टाकुन, विकल्परूपी वारा चुकवून, आणि बायकामुलांच्यावरील अनुरागरूपी पाण्याची धार टाळून,

Those who have thrown down the burden of ego, saved themselves from the wind of doubt, those who have escaped the central speedy flow of attachment to family;

जया ऐक्याचिया उतारा । बोधाचा जोडला तारा । मग निवृत्तीचिया पैलतीरा । झेपावले जे ॥100॥

ते जीवात्म्यांचे ऐक्य हाच उतार त्या उताराने बोधरूपी सांगडीच्या आश्रयाने निवृत्तीच्या पलीकडील काठाला जाऊन पोहोचतात,

Those who have selected the time and place of shallow waters and tied the log of self knowledge around them and then have crossed quickly to the other shore of freedom from hope,

ते उपरतीचा वांवी सेलत । सोहंभावाचेनि थावे पेलत । मग निघाले अनकळित । निवृत्तितटी ॥1॥

हात टाकीत ‘अहंब्रह्म ‘ या भावाच्या बळावर पोहून निवृत्तिरूपी तटावर निर्विघ्नपणे निघतात.

They use the front strokes of the hands of `ascetic desirelessness', float on the strength of the realisation viz. `I AM BRAHMAN', and go without much trouble to the shore of total withdrawal.

येणे उपाये मज भजले । ते हे माझी माया तरले । परी ऐसे भक्त विपाइले । बहुवस नाही ॥2॥

या उपायाने जे मला भजतात, तेच या मायारुप नदीतून तरून जातात; परंतू असे भक्त अगदी विरळा. फार नाहीत.

Those who have worshipped me in this manner have crossed my Maya in this way, but such devotees are not many; they are very rare.

जे बहुता एका अवांतर । अहंकाराचा भूतसंचार । जाहला म्हणोनि विसर । आत्मबोधाचा ॥103॥

कारण, त्या एकाशिवाय इतर सर्व प्राण्यांना अहंकाररूप भूताचा संचार झाल्यामुळे आत्मस्वरुपाचा विसर पडतो.

Many others who are not so devoted are influenced by pride and therefore forget self- knowledge.

ते वेळी नियमाचे वस्त्र नाठवे । पुढीले अधोगतीची लाज नेणवे । आणि करितात जे न करावे । वेदु म्हणे ॥104॥

त्या वेळी त्यास नियमरूपी वस्त्राचे भान रहात नाही, अधोगतीची लाज नाहींशी होते, आणि ते वेदबाह्य वर्तणूक करितात.

Vedas say that when the ego possesses a man, the self-control which is a garment to protect the virtue is forgotten and one is not ashamed of down-fall and such people do what should not be done.

पाहे पा शरीराचिया गावा । जयालागी आले पांडवा । तो कार्यार्थु आघवा । सांडूनिया ॥105॥

अर्जुना, असे पहा की, या शरीररुप गावात ज्या कार्याकरिता आले, तो सर्व कार्यभाग सोडुन,

O Arjuna, by giving up the very purpose for which they have come to the town of this body,

इंद्रियग्रामीचा राजबिदी । अहंममतेचिया जल्पवादी । विकारांतरांची मांदी । मेळवूनिया ॥106॥

या इंद्रियसमुदायरूप राजमार्गावर अहंममतेची बडबड करण्याकरिता कामक्रोधादिक विकारांचा समुदाय गोळा करितात;

the beings chattering out of their pride on the highway in the city of sense-organs, collect a mob of various vices, like desire and anger.

दु:खशोकाचा घार्इ । मारिलीयाची सेचि नाही । हे सांगावया कारण काई । जे ग्रासिले माया ॥107॥

आणि दुःख व शोक यांचे घाव पडत असतांही त्यांना त्यांची आठवण सुद्धा नसते. हे सांगावयाचे कारण काय म्हणशील, तर ते मायेने ग्रासलेले असतात.

and when the weapon of pain and sorrow continuously slashes at them, their memory about themselves is lost, the main cause of which is this Maya,

म्हणोनि ते माते चुकले । आइका चतुर्विध मज भजले । जिही आत्महित केले । वाढते गा ॥108॥

म्हणून ते मला मुकतात; परंतु फक्त चौघांनीच, ज्यांनी माझे भजन केले त्यांनी आत्महीत वृद्धिंगत केले.

and, therefore, they have missed me. Please listen. There are four categories of my devotees who have taken care of their own welfare; they are

तो पहिला आर्तु म्हणिजे । दुसरा जिज्ञासू बोलिजे । तिजा अर्थार्थी जाणिजे । ज्ञानिया चौथा ॥109॥

त्या चौघांपैकी पहिल्याला आर्त, दुसऱ्याला जिज्ञासु, तिसऱ्याला अर्थार्थी, व चौथ्याला ज्ञानी असे म्हणतात.

1. The afflicted, 2. The seeker of knowledge, 3. The seeker of worldly possessions, and 4. Man of wisdom.

तेथ आर्तु तो आर्तीचेनिव्याजे । जिज्ञासु तोजाणावयाचिलागी भजे । तिजेनि तेणे इच्छिजे । अर्थसिद्धि ॥110॥

आर्त हा दुःखनिवारणासाठी मला भजतो, जिज्ञासु ज्ञानप्राप्तीकरता भजतो, आणि तिसरा जो अर्थार्थी तो द्रव्यप्राप्तीचे इच्छेने मला भजतो.

Among these, the man who is suffering in his life becomes my devotee in order to be free from sorrow, the seeker of knowledge becomes my devotee with the hope of having knowledge while the third worships me with a hope to have more worldly possessions.

मग चौथियाचा ठायी । काहीचि करणे नाही । म्हणोनि भक्तु एकु पाही । ज्ञानिया जो ॥111॥

परंतु चौथा जो असतो, त्याला काहीच कर्तव्य नसतांही तो मला भजतो, म्हणून तो एक ज्ञानी पुरुषच माझा भक्त होय हे ध्यानांत ठेव.

The fourth type of devotee has no work to be done and, therefore, that man of wisdom is my real devotee.

जे तया ज्ञानाचेनि प्रकाशे । फिटले भेदाभेदाचे कडवसे । मग मीचि जाहला समरसे । आणि भक्तुही तेविचि ॥112॥

कारण, त्याच्या ज्ञानाच्या प्रकाशाने भेदाभेदरूप अहंकार नाहींसा होतो, व मग त्याचे माझ्याशी ऐक्य होऊन तो मद्रूप होऊन बसतो, व त्याची भक्तीही तशीच कायम असते.

For, in the light of that knowledge, the darkness of the sense of separateness is removed and he becomes one with me and still remains a devotee.

परी आणिकांचिये दिठी नावेक । जैसा स्फटिकुचि आभासे उदक । तैसा ज्ञानी नव्हे कौतुक । सांगता तो ॥113॥

परंतु स्फटिक मणि जसा उदकमय दिसतो, तसा हा ज्ञानी पुरुष इतरांच्या दृष्टीला दिसतो तसा नव्हे; त्याचे वर्णन करताना कौतुक वाटते.

When an ordinary person looks at a crystal stone on which water is flowing, he thinks for a moment that the crystal is water. This man of knowledge is not to be mistaken like that. There is no wonder about this.

जैसा वारा का गगनी विरे । मग वारेपण वेगळे नुरे । तेवि भक्त हे पैज न सरे । जरी ऐक्या आला ॥114॥

ज्याप्रमाणे वारा हा गगनांत शांत झाल्यावर मग त्याचे वारेपण वेगळे उरत नाही, त्याप्रमाणे हा जरी मद्रूप झाला, तरी त्याचा भक्ताचा बाणा जात नाही.

When the wind is still, it does not remain separate as wind, but only the sky is perceived. Similarly if that man of wisdom becomes one with me, there is no scope to say that he is a devotee, a separate entity.

जरी पवन हालवूनि पाहिजे । तरी गगनावेगळा देखिजे । येऱ्हवी गगन तो सहजे । असे जैसे ॥115॥

जर वारा हालवून पाहिला तर तो गगनाहून वेगळा भासतो, येऱ्हवी गगन आणि तो ज्याप्रमाणे एकच,

If the air is moved, the wind is felt separately but otherwise it is one with the sky.

तैसे शरीरे हन कर्मे । तो भक्त ऐसा गमे । परी अंतरे प्रतीतिधर्मे । मीचि जाहला ॥116॥

त्याचप्रमाणे शरीरासंबंधी सर्व कर्माच्या आचरणाने तो माझा भक्त वाटतो; परंतु स्वानुभवाच्या योगाने तो मद्रूपच असतो

Similarly people see the man of wisdom, while he is doing something with his body, and think that he is a devotee, but really he is one with me by his experiencing of the Atman.

आणि ज्ञानाचेनि उजिडलेपणे । मी आत्मा ऐसे तो जाणे । म्हणऊनि मीही तैसेचि म्हणे । उचंबळला सांता ॥117॥

आणि ज्ञानप्राप्तीच्या उजेडाने मीच त्याचा आत्मा आहे असे तो जाणतो, म्हणून मीही संतोष पावून त्याला आपला आत्मा असे म्हणतो.

He says, "I am Atman" and knows it in the light of his knowledge, and in turn I also, out of my upsurging love, call him "Atman."

हा गा जीवापैलीकडिलिये खुणे । जो पावोनि वावरोही जाणे । तो देहाचेनि वेगळेपणे । काय वेगळा होय ॥118॥

जो जीवपणाच्या पलीकडील खुण समजून घेऊन व्यवहारांत वागतो, तो देह धारण केल्यामुळे माझ्यापासून वेगळा होईल का पहा बरे!

My Dear, when he recognises the unity of Atman beyond the state of Jeeva and starts to act in that supreme state, does he really become separate from absolute principle of Atman only because he is having a body?

म्हणोनि आपुलालिया हिताचेनि लोभे । मज आवडे तोहि भक्त झोंबे । परी मीचि करी वालभे । ऐसा ज्ञानिया एकु ॥119॥

म्हणून आपल्या हिताकरिता हवा तो मनुष्य माझी भक्ति करतो, परंतु मी ज्याच्यावर प्रीति करतो असा एक भक्त ज्ञानीच होय.

Thus just to achieve their welfare many persons try to be attached to me, but only the man of wisdom is one whom I really love and who worships me only out of love.

पाहे पा दुभतेयाचिया आशा । जगचि धेनूसि करिताहे फासा । परी दोरेवीण कैंसा । वत्साचा बळी ॥120॥

हे पहा की, दुधाच्या आशेने सर्व लोक गाईला फासा घालतात, परंतु आपल्या वासराला फासा शिवाय ती कसे दूध पाजते ?

For example, for the selfish end of getting milk, everywhere people tie a rope around the legs of a cow or tie her to a pole but without doing all these things, just see how the calf gets what it wants.

का जे तनुमनुप्राणे । ते आणिक काहीचि नेणे । देखे तयाते म्हणे । हे माय माझी ॥121॥

का तर, त्याला दुसरी काही एक गोष्ट माहीत नसून आपल्या तनमनप्राणाने ते आईलाच ओळखत असतें; आणि जी वस्तु पाहील ती माझी आई आहे असे समजते,

This is because the calf does not know anything else physically or psychologically and whatever it sees, it thinks it to be its mother.

ते येणे माने अनन्यगती । म्हणूनि धेनूहि तैसीचि प्रीती । यालागी लक्ष्मीपति । बोलिले साच ॥122॥

अशा प्रकारे ते वासरू अनन्य भक्त असते म्हणून त्याच्यावर गायही तशीच प्रीति करते. यास्तव लक्ष्मीपति (कृष्ण) जे बोलले ते खरे.

The cow also, seeing that this young one is completely helpless and forlorn without its mother, loves it with the depth which only a mother knows - Saint Dnyaneshwar says - "Therefore what the Lord, the spouse of Goddess Laxmi, said about the man of wisdom is really a truism."

हे असो मग म्हणितले । जे का तुज सांगितले । तेही भक्त भले । पढियंते आम्हा ॥123॥

हे असो. मग म्हणतात :- ज्ञान्याशिवाय जे तुला इतर भक्त सांगितले, तेही माझे आवडते आहेत.

Let it be. The Lord said further, "O Arjuna, the three types of devotees to whom I referred just now are also more than ordinary people and I also like them.

परी जाणोनिया माते । जे पाहो विसरला माघौते । जैसे सागरा येऊनि सरिते । मुरडावे ठेले ॥124॥

त्यांना माझे ज्ञान झाले म्हणजे मग ते परत फिरणे विसरतात. ज्याप्रमाणे नदी सागराला मिळाल्यावर तिचे माघारी फिरणे खुंटते,

But those, after having realised me have forgotton to turn back just as a river which is on the verge of meeting the sea does not turn back, similarly the Ganges of realisation which is arisen in the mind of such a man has become one with the ocean of my reality. That devotee is surely undividedly one with me - Why should I dwell upon this more?

तैसी अंत:करणकुहरी जन्मली । जयाची प्रतीतिगंगा मज मीनली । तो मी हे काय बोली । फार करू ? ॥125॥

त्याचप्रमाणे ज्यांच्या अंतःकरणरूपी दरीतून अनुभवरूप गंगा निघून मला मिळाली तो मद्रूप झाला. हे वर्णन किती करू ?

But those, after having realised me have forgotton to turn back just as a river which is on the verge of meeting the sea does not turn back, similarly the Ganges of realisation which is arisen in the mind of such a man has become one with the ocean of my reality. That devotee is surely undividedly one with me - Why should I dwell upon this more?

येऱ्हवी ज्ञानिया जो म्हणिजे । तो चैतन्यचि केवळ माझे । हे न म्हणावे परी काय कीजे । न बोलणे बोलो ॥126॥

येऱ्हवी ज्ञानी ज्याला म्हणतात; तो केवळ माझा जीव की प्राण होय. हे सांगू नये, पण काय करावे ? ही न बोलण्याची गोष्ट तुला प्रसंगोपात सांगितली.

Really speaking the man of wisdom is the unqualified pure spirit, the pure Atman, which is myself. This is not a thing to be talked about, but I spoke! It cannot be helped.

जे तो विषयांची मोट झाडी । माजी कामक्रोधांची सांकडी । चुकावूनि आला पाडी । सद्वासनेचिया ॥127॥

जो विषयरूप दाट झाडीतून कामक्रोधादिक संकटे टाळून व सद्वासनेच्या पहाडावर चढून आला

From the beginning, this man of wisdom avoids the various vices like desire, anger, etc. which are rampant in the dense forest of various objects and slowly climbs the table-land of pure noble emotion.

मग साधुसंगे सुभटा । उजू सत्कर्माचिया वाटा । अप्रवृतीचा अव्हांटा । डावलूनि ॥128॥

नंतर, हे वीरश्रेष्ठा अर्जुना,साधूंच्या संगतीने, सत्कर्माच्या सरळ वाटेने; दुराचरणाच्या आडमार्गाला डावलून,,

O! The great warrior Arjuna, he gets the opportunity of being in the company of saints, avoids the bylanes of renunciation of Karma and comes upon the highway of the yoga of doing right action.

आणि जन्मशतांचा वाहतवणा । तेविचि आस्थेचिया न लेचि वाहणा । तेथ फलहेतूचा उगाणा । कवणु चाळी ॥129॥

आणि आस्थेच्या (फलाशेच्या) वाहणा पायात न घालता शेकडो जन्म भक्तीची वाट चालणारा जो ज्ञानी भक्त तो फलाच्या हेतूंचा का हिशेब करील ?

He then travels by the same path, for many births. In this journey, he does not use even the shoes of hope, then what of keeping a hope for fruit?

ऐसा शरीरसंयोगाचिये राती- । माजी धावता सडिया आयती । तव कर्मक्षयाची पाहती । पाहाट जाली ॥130॥

याप्रमाणे शरीसंबंधी अज्ञानरूप रात्रीत उपाधिरहीत वाट चालत असता सहज कर्मक्षय होऊन ज्ञानोदयाची पहाट होते.

In this way, while he is travelling throughout the night of Maya of bearing physical bodies in every birth for many births, he alone walks on the path of Kamayoga by giving up the desires, suddenly there is dawn of knowledge when his Karma comes to an end.

तैसीच गुरुकृपा उखा उजळली । ज्ञानाची ओतपली पडली । तेथ साम्याची ऋद्धि उघडली । तयाचिये दिठी ॥131॥

त्याच वेळेस गुरुकृपारूप उषःकाल होतो आणि मग ज्ञानरुप सुर्याची कोवळी किरणे पडून समदृष्टीचे ऐश्वर्य त्याच्या दृष्टीस पडते.

At the same time, it is the morning of receiving the grace of Guru and there is a shaft of light of knowledge in which, before his eyes, becomes manifest the great riches of unity, devoid of any sense of separateness.

ते वेळी जयाकडे वास पाहे । तेउता मीचि तया एकु आहे । अथवा निवांत जरी राहे । तऱ्ही मीचि तया ॥132 ।

त्या वेळी तो जिकडे जिकडे पाहातो, तिकडे तिकडे त्याला माझ्याशिवाय दुसरे काही दिसत नाही. अथवा तो जरी स्वस्थ बसला, तरी त्याला मीच दिसतो.

In this state, in whatever direction he sees, he sees me only and if he sits quiet, without looking anywhere, I am always visible to his inner consciousness.

हे असो आणिक काही । तया सर्वत्र मीवाचूनि नाही । जैसे सबाह्य जळ डोही । बुडालिया घटा ॥133 ।

फार काय सांगावे ? त्याला सर्व ठिकाणी माझ्यावाचून दुसरे काही दिसत नाही. ज्याप्रमाणे पाण्यात बुडालेल्या घटाच्या आत व बाहेर पाणीच असते,

Enough of this description. He sees nothing else anywhere except me. For a pot merged in the water, there is only water inside and out.

तैसा तो मजभीतरी । मी तया आंतु बाहेरी । हे सांगिजे बोलवरी । तैसे नव्हे ॥134 ॥

त्याप्रमाणे तो माझ्या आत व मी त्याच्या अंतर्बाह्य आहे; हे बोलून दाखविण्यासारखे नाही.

Similarly as he is merged in me, I am inside him as well as outside; but this state is not describable in words.

म्हणोनि असो हे इयापरी । तो देखे ज्ञानाची वाखारी । तेणे संसरलेनि करी । आपु विश्व ॥135 ॥

म्हणून ते असो. याप्रमाणे त्याला ज्ञानाची वखारच दृष्टीस पडते; आणि तो जिकडे जिकडे संचार करितो, तिकडे तिकडे त्याला आपणच विश्व आहो असे भासते.

Therefore, I simply tell that when the store-house of the riches of knowledge is thus open to him, he uses that knowledge in the daily transactions with others and thus he makes friends with all the universe.

हे समस्तही श्रीवासुदेवो । ऐसा प्रतीतिरसाचा वोतला भावो । म्हणोनि भक्तामाजी रावो । आणि ज्ञानिया तोचि ॥136 ॥

या सर्व विश्वांत वासुदेव भरला आहे असा त्याचा पुर्ण अनुभव असतो, म्हणून भक्तांमध्ये तोच सर्वश्रेष्ठ आणि तोच ज्ञानी होय.

As his consciousness is full of juice of experience that all the creation is God (Vasudeva), he is surely the great devotee as well as a truly wise person.

जयाचिये प्रतीतीचा वाखौरा । पवाडु होय चराचरा । तो महात्मा धनुर्धरा । दुर्लभु आथी ॥137 ॥

धनुर्धरा, ज्याच्या अनुभवाच्या वखारीत सर्व चराचर विश्व सांठविले आहे, असा हा महात्मा फार दुर्लभ आहे.

The store house of his self-realisation is so vast that all the animate and inanimate creation is contained in it. Dear Arjuna, rare is such a great personage.

येर बहु जोडती किरीटी । जयांची भजने भोगासाठी । जे आशातिमिरे दृष्टी- । मंद जाले ॥138 ॥

ज्याच्याशिवाय, अर्जुना, पुष्कळ मला भजतात, पण त्यांची भक्ती फक्त विषयसुखाशेने असते; कारण आशातिमिराने त्यांची दृष्टी विषयांध झालेली असते.

There are many many devotees who worship me with some expectation and who are blind in the darkness of hope and desire.

आणि फळाचिया हावा । हृदयी कामा झाला रिगावा । की तयाचिये घसणी दिवा । ज्ञानाचा गेला ॥139 ।

आणि फलाच्या इच्छेने त्याच्या ह्रदयात कामाचा रिघाव झाला की, त्याच्या संसर्गाने ज्ञानरुपी दिवा मालवतो.

When the desire enters his mind through the greed for fruit, lamp of knowledge is extinguished by its force.

ऐसे उभयता आंधारी पडले । म्हणोनि पासीचि माते चुकले । मग सर्वभावे अनुसरले । देवतांतरा ॥140॥

अशा रीतीने त्यांना अंतर्बाह्य अंधार होतो, म्हणून मी त्यांच्याजवळ असुनही ते मला अंतरतात, आणि मग सर्व भावाने इतर देवांना भजू लागतात.

When they are thus completely merged in the dense darkness, they miss me though I am near them touching them and they start worshipping other deities with all their mind and soul.

आधीच प्रकृतीचे पाईक । वरी भोगालागी तव रंक । मग तेणे लोलुप्ये कौतुक । कैसे भजती ॥141॥

अगोदर ते मायेच्या आधीन झालेले, आणि त्यात फलप्राप्तीकरिंता दीन झालेले, मग काय ? ते मोठ्या कौतुकाने लंपट होऊन देवांची कशी भक्ती करितात

Such people are already slaves to Maya, and over and above, being greedy of enjoyment of sense objects, they become very miserably ensnared, and they worship other deities with great show of love.

कवणी तिया नियमबुद्धि । कैसिया हन उपचारसमृद्धि । का अर्पण यथाविधि । विहित करणे ॥142 ॥

कोणत्या नियमाने व उपचारद्रव्याने, तसेच यधाविधि, त्याला काय वस्तु अर्पण केल्या पाहिजेत इकडे लक्ष देऊन, जे जे उपचार त्याला आवडत असतील ते ते करतात !

They themselves think about various rules and regulations to be followed for that worship and with extreme fuss, they collect various apparatus useful for their ceremony. Thus they really offer various articles to those deities with diligent care.

पै जो जिये देवतांतरी । भजावयाची चाड करी । तयाची ते चाड पुरी । पुरविता मी ॥143॥

परंतु जो जो ज्या ज्या देवतेची फलाकरिता उपासना करितो, त्याची ती इच्छा मीच पुरवितो.

He who has interest to worship the other deity for some fruit, is given by me his interest in that deity.

देवोदेवी मीचि पाही । हाही निश्चय त्यासि नाही । भाव ते ते ठायी । वेगळाला धरी ॥144॥

हे पहा की, देव-देवी मीच आहे; परंतु त्याचा तसाही निश्चय नसतो, म्हणून त्या त्या देवतांचे ठिकाणी त्याचा निरनिराळा भाव असतो.

He does not know that I am that God or Goddess and holds his separate faith in his heart.

मग श्रद्धायुक्त । तेथिचे आराधन जे उचित । ते सिद्धिवरी समस्त । वर्तो लागे ॥145 ॥

मग त्यांना ज्या ज्या देवतेची श्रद्धा असेल, त्या त्या देवतेचे, आपली कार्यसिद्धी होईपर्यंत, ते यथाविधि पूजन करितात.

Then being armed with that faith, he scientifically worships that particular deity continuously till he gets success in his undertaking.

ऐसे जेणे जे भाविजे । ते फळ तेणे पाविजे । परी तेही सकळ निपजे । मजचिस्तव ॥146॥

याप्रमाणे ज्याने जे फल इच्छावे ते त्याला प्राप्त होते, परंतु ते सर्व माझ्यापासूनच मिळते

Such a devotee gets that fruit which he has so long held dear to his heart, but that fruit is also created by me.

परी ते भक्त माते नेणती । जे कल्पनेबाहेरी न निघती । म्हणोनि कल्पित फळ पावती । अंतवंत ॥147 ॥

परंतु ते भक्त मला जाणत नाहीत, कारण ते आशापाशांतून मुक्त होत नाहीत, (त्यातच घोटाळतात) आणि म्हणूनच,नाशवंत अशी इच्छित फले प्राप्त होतात.

But those devotees do not come out of their narrow concept and thought and have absolutely no knowledge about me, and therefore whatever fruit they get is not eternal, it is destined to come to an end.

किंबहुना ऐसे जे भजन । ते संसाराचेचि साधन । येर फळभोग तो स्वप्न । नावभरी दिसे ॥148॥

किंबहुना अशा प्रकारचे हे भजन म्हणजे संसाराचे साधनच होय. बाकी त्याचा फलभोग म्हणजे स्वप्नांतील क्षणिक सुखाप्रमाणेंच होय.

Not only this! By such devotion, only the worldly life becomes stronger, because being devoid of self-knowledge, all these fruits and achievements are as momentary as the dream which one sees passingly.

हे असो परौते । मग हो का आवडे ते । परी यजी जो देवतांते । तो देवत्वासीचि ये ॥149॥

हे एकीकडे राहू द्या. त्यांचे आवडते दैवत का असेना ? त्याने त्या देवतांचे पूजन केले म्हणजे तो देवत्वच पावतो.

But if we keep this thought aside, it is true that the devotee reaches that deity's place of which he performs that worship, and becomes one with it.

येर तनुमनप्राणी । जे निरंतर माझेयाचि वाहणी । ते देहाचा निर्वाणी । मीचि होती ॥150॥

बाकी तनमन अर्पण करुन जे माझ्याच भक्तीमार्गाला लागले ते देहाती माझ्याकडे येतात.

But others, who follow my path with their mind, body and possessions are united with me after their bodily death.

परी तैसे ते न करिती प्राणिये । वाया आपुला हिती वाणिये । पै पोहताति पाणिये । तळहातिंचेनि ॥151 ॥

पण प्राणी तसे करीत नाहीत, आणि फुकट आपल्या हिताचे नुकसान करुन घेऊन (इतर देवतांच्या पूजनाने अल्प फलप्राप्ती करून घेऊन) तळहातावरच्या पाण्यात पोहल्याप्रमाणे करतात !

But ordinary beings do not know me and do like this. They, in vain, suffer the loss of their own benefit and try to swim in water held in their palms.

नाना अमृताचा सागरी बुडिजे । मग तोंडा का वज्रमिठी पाडिजे । आणि मनी तरी आठविजे । थिल्लरोदकाते ॥152 ॥

किंवा अमृताच्या समुद्रांत बुडाला असता मग तोंड दाबून का धरावे ? आणि मनामध्ये डबक्यातील पाण्याची आठवण का करावी ?

Why should we jump into the sea of nectar and shut our lips and longingly think of dirty water in a rotten pond?

हे ऐसे काइसेया करावे । जे अमृतीही रिगोनि मरावे । ते सुखे अमृत होऊनि का नसावे । अमृतामाजी ॥153 ॥

अमृतांत शिरून देखील मरावयाचे, हे असे तरी का करावे ? अमृतांत सुखाने अमृतरूप होऊन का राहू नये ?

Why should we enter into nectar and try to die forcefully? Why should we not become nectar and remain in it?

तैसा फळहेतूचा पांजरा । सांडूनिया धनुर्धरा । का प्रतीतिपाखी चिदंबरा । गोसाविया नोहावे ॥154 ॥

त्याचप्रमाणे धनुर्धरा, फलाशारूप पिंजरा टाकुन देऊन अनुभवरूप पंखांनी (संचार करुन) चिदाकाशाचे (भगवत्स्वरुपाने) धनी का न व्हावे ?

Similarly, O Arjuna, why should we not come out of the cage of desire for fruit and spread our wings of experience and take a flight in the sky of knowledge and be the rulers there?

जेथ उंचावतेनि पवाडे । सुखाचा पैसारु जोडे । आपुलेनि सुरवाडे । उडो ये ऐसा ॥155 ॥

ते चिदाकाश,आपण कितीही उंच उडण्याचे मनात आणले तरी सुखाने उडण्यास फैलावलेले आहे

We come up on such a vast space of happiness achieved by our adventure of flying so high that we may at our own sweet will take any flight anywhere.

तया उमपा माप का सुवावे । मज अव्यक्ता व्यक्त का मानावे । सिद्ध असता का निमावे । साधनवरी ॥156॥.

त्या मला, न मोजता येणाऱ्याला, मापांत का घालावे ? मज निराकाराला साकार का मानावे ? मी सिद्ध असता माझ्या प्राप्तीकरता साधनाने का शिणावे ?

Why should one try to measure that immeasurable bliss in the self? Why should one conceive a form for me who am invisible and abstract? Why should one try to invent various ways and means to reach me when I am self-evident in every creature; and thus why should one be `dead'?

परी हा बोल आघवा । जरी विचारिजतसे पांडवा । तरी विशेषे या जीवा । न चोजवे गा ॥157॥

पण अर्जुना, खरे विचारशील की नाही, तर बहुतकरुन हे बोलणे कोणाला आवडत नाही.

But O Arjuna, if such questions are asked, generally these souls do not like them.

का जे योगमायापडळे । हे जाले आहाती आंधळे । म्हणोनि प्रकाशाचेनिही देहबळे । न देखती माते ॥158 ॥

का की योगमायेच्या पडद्याने ते आंधळे झालेले असतात; म्हणून देहबुद्धीच्या बळाने, प्रकाशरूप जो मी त्या मला ते पहात नाहीत.

These souls are blinded by the influence of Prakruti and therefore they cannot see me in the day-light of knowledge.

येऱ्हवी मी नसे ऐसे । काही वस्तुजात असे । पाहे पा कवण जळ रसे- । रहित आहे ॥159 ॥

येऱ्हवी, मी जीत नाही अशी एक तरी वस्तु आहे का ? पहा की, कोणतेही पाणी रसविरहीत आहे का ?

Otherwise is there anything in which I am not? My Dear, which water is not liquid?

पवन कवणाते न शिवेचि । आकाश के न समायेचि । हे असो एक मीचि । विश्वी असे ॥160 ॥

वारा कोणाला स्पर्श करीत नाही ? आकाश कोठे सामावत नाही ? हे असो; अवघ्या विश्वात मीच एकटा भरलेला आहे.

Whom does the wind not touch? Or is there any place where there is no sky? But let it be. The truth is that I am alone pervading all the universe.

येथे भूते जिये अतीतली । तिये मीचि होऊन ठेली । आणि वर्तत आहाति जेतुली । तीही मीचि ॥161 ।

ह्या जगात जितके प्राणी होऊन गेले, त्यांचे ठिकाणी मीच होतो, आणी हल्ली आहेत त्यातही मीच आहे.

O Arjuna, whatever things and whoever had been in the past were myself and those who are existing at present are also myself.

भविष्यमाणे जिये ही । तीही मजवेगळी नाही । हा बोलचि येऱ्हवी काही । होय ना जाय ॥162 ॥

किंवा पुढे होणार आहेत, तेही मनापासुन भिन्न नाहीत, परंतु हे फक्त बोलणे आहे. बाकी काही होत नाही, आणी काही जात नाही.

And also the beings which will come into existence in future are also not separate from me. This is also a matter of false language. Really nothing comes and nothing goes.

दोराचिया सापासी । डोंबा बडि ना गव्हाळा ऐसी । संख्या न करवे कोण्हासी । तेवि भूतासि मिथ्यत्वे ॥163 ॥

ज्याप्रमाणे दोरीच्या सापाविषयी तो काळा, कवड्या,गव्हळा वैगेरे काहीच कल्पना करता येत नाही, त्याप्रमाणे, प्राणिमात्र मिथ्या असल्यामुळे तत्संबंधी कोणतीच कल्पना करता येत नाही;

Just as a serpent appearing by illusion on a rope, cannot be classified as black or patchy or reddish, similarly as the beings are themselves illusory, we cannot say anything about them.

ऐसा मी पंडुसुता । अनस्यूत सदा असता । या संसार जो भूता । तो आने बोले ॥164 ॥

हे पंडुसुता, अशा प्रकारे मी सदा अखंड आहे; प्राणिमात्राच्या मागे जो संसार लागला आहे, त्याचे कारण निराळे आहे.

In this way, O Arjuna, when I am so pervading every being, these souls are entangled in the worldly life, the nature of which is quite a different thing, (which will be presently described).

आता थोडी ऐसी । गोठी सांगिजेल परियेसी । जै अहंकारतनूंसी । वालभ पडिले ॥165 ॥

म्हणून त्याविषयी थोडीशी गोष्ट सांगतो, ती ऐक : अभिमान व तनु (शरीर) या दोहोंची प्रीती जडली.

Now I will tell something about this worldly life, which please listen. When the `ego' and the `body' fell in love with each other,

तै इच्छा हे कुमारी जाली । मग ते कामाचिया तारुण्या आली । तेथ द्वेषेसी मांडिली । वराडिक ॥166 ॥

त्या दोघांच्या प्रीतीपासुन इच्छारूप कन्या उत्पन्न झाली, व ती आपल्या पूर्ण तारुण्यात आल्यावर तिचे द्वेषाशी लग्न लागले.

Then the daughter by name `desire' was born. Then this daughter became young and she had physical relationship with `hatred.'

तया दोघास्तव जन्मला । ऐसा द्वंद्वमोह जाला । मग तो आजेयाने वाढविला । अहंकारे ॥167 ॥

त्या दोघांपासून (सुखदुःखरूप) द्वंदमोह हा पुत्र झाला. नंतर त्याच्या अहंकार आजोबाने त्याला वाढविले.

Then to this couple of `desire' and `hatred', the confusion called `duality' was born. Then it was brought-up carefully by the grandfather, namely the `ego.'

जो धृतीसि सदा प्रतिकूळु । नियमाही नागवे सळु । आशारसे दोंदिलु । जाला सांता ॥168 ॥

तो द्वंदमोह नेहमी धैर्याला व इंद्रियदमनालाही सदा प्रतिकूळ आणी आशारूप दुग्धाने पुष्ट झालेला आहे.

This son became enemy of mental courage and became such a rogue that he could not be tethered to the control of sense-organs. Then by being fattened by the milk viz. `Hope',

असंतुष्टीचिया मदिरा । मत्त होवोनि धनुर्धरा । विषयांचा वोवरा । विकृतीसी असे ॥169 ॥

हे धनुर्धरा, असंतोषरूप मद्याने उत्पन्न झाल्यामुळे तो विषयांच्या उपभोगाला विटत नाही.

He became drunk by the wine of `discontent' and started to live in the room of sense objects in the company of abnormalcy or vice.

तेणे भावशुद्धीचिया वाटे । विखुरले विकल्पाचे काटे । मग चिरिले अव्हांटे । अप्रवृत्तीचे ॥170 ॥

त्याने शुद्ध भक्तीच्या वाटेवर विकल्पाचे काटे पसरुन मग कुमार्गाच्या आडवाटा काढिल्या आहेत.

Then he spread the thorns of doubts and misgivings in the path of pure emotion and brought into use the crooked lanes of wrong action.

तेणे भूते भांबावली । म्हणोनि संसाराचिया आडवामाजी पडिली । मग महादु:खाचा घेतली । दांडेवरी ॥171 ॥

त्या योगाने प्राणिमात्र भ्रम पावून संसाररूप अरण्यात पडतात, व त्यांना महादुःखाचे सपाटे सोसावे लागतात.

All the souls have thus been confused and entangled because of this duality and therefore they have been stranded in the forest of worldly life, and are under the rod of great sorrow.

ऐसे विकल्पाचे वायाणे । काटे देखोनि सणाणे । जे मतिभ्रमाचे पासवणे । घेतीचिना ॥172॥

याप्रमाणे विकल्पाचे तीक्ष्ण परंतु निष्फल काटे पाहुन, ज्यापासून मतिभ्रम उत्पन्न होतो त्यांना जे मानीत नाहीत;

But those who see the thorns of false doubts and misgivings do not remain even for a moment near the confusion of duality.

उजू एकनिष्ठतेचा पाउली । रगडूनि विकल्पाचिया भाली । महापातकांची सांडिली । अटवी जिही ॥173 ॥

भक्तीच्या एकनिष्ठेच्या पावलांनी जे नीट जातांना विकल्पाचे काटे चिरडून टाकतात, ते महापातकांचे अरण्य टाकुन सरळ मार्गाने जातात.

Those who by firm steps, crush under their feet, all the thorns of thoughts and counter- thoughts, cross the forest of great sins and go beyond,

मग पुण्याचे धावा घेतले । आणि माजी जवळीक पातले । किंबहुना ते चुकले । वाटवधेया ॥174 ॥

नंतर, पुण्याच्या मार्गाने लौकर चालून माझे सान्नीध्य पावतात आणी अशा रीतीने वाटमाऱ्यांच्या (कामक्रोधादिकांच्या) हातून सुटतात!

and those by the strength of their merits run fast and quickly reach near me. What can I say about them? They escape from the robbers viz. the desire and anger.

येऱ्हवी तरी पार्था । जन्ममरणाची निमे कथा । ऐसिया प्रयत्नाते आस्था । विये जयाची ॥175॥

येऱ्हवी, पार्था, जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून सुटावे असे जे साधन आहे, त्याच्या प्राप्तीची ज्यांना इच्छा उत्पन्न होते,

Then O Arjuna, this whole matter of birth and death comes to an end as a result of the efforts made by them through their faith.

तया तो प्रयत्नुचि एके वेळे । मग समग्रे परब्रह्मे फळे । जया पिकलेला रसु गळे । पूर्णतेचा ॥176॥

त्यांना त्याचा तो प्रयत्न फलद्रूप होऊन ब्रह्मप्राप्ती होते, व पिकलेल्या फळांच्या रसाप्रमाणे ते पूर्णतेस पावतात.

Their effort becomes fruitful after a certain time and then they obtain the great ripe fruit of absolute Reality from which the sweet juice of fullness is continuously flowing.

ते वेळी कृतकृत्यता जग भरे । तेथ अध्यात्माचे नवलपण पुरे । कर्माचे काम सरे । विरमे मन ॥177॥

त्या वेळी,आम्ही धन्य आहो, असे त्यांना वाटून सर्व जगभर आनंद भरलेला दिसतो,

Then for them there is a sense of fulfillment and the whole world becomes impregnated by that feeling and the novelty of spirituality comes to its perfection; the necessity of doing any action comes to an end, and their mind is happily peaceful.

ऐसा अध्यात्मलाभ तया । होय गा धनंजया । भांडवल जया । उद्यमी मी ॥178 ॥

नंतर आत्मज्ञानाची हौस पुरी होऊन व कर्मे जागच्या जागी राहून त्याचे मन शांत होते.

O Dhananjaya, those who invest me as the capital in their efforts on this path gain this profit of self-realization.

तयाते साम्याचिये वाढी । ऐक्याची सांदे कुळवाडी । तेथ भेदाचिया दुबळवाडी । नेणिजे तया ॥179 ॥

हे धनंजया, अशा रीतीने त्यांना आत्मज्ञानाचा लाभ होतो; कारण त्यांच्या या परमार्थरूप व्यापारांत भांडवल मीच आहे. त्यांना समदृष्टी हेच व्याज मिळून ऐक्यरूप संपत्तीची समृद्धि होते, यामुळे भेदरूप दैन्याची ओळखही रहात नाही.

With the growth and development of their quality of equilibrium, the cultivation of unity also increases. There the poverty of separateness has no place.

जिही साधिभूता माते । प्रतीतीचेनि हाते । धरूनि अधिदैवाते । शिवतले गा ॥180॥

ज्यांनी अनुभवाच्या हातांनी मायावश जीवाला धरुन पांचभौतिकासह मला स्पर्श केला.

There are some who know by experience that I am also in the manifest creation and thus taking support of this understanding of my being in the created world (Sadhibhoota) they reach my nature which is higher and which is the support of all gods (Adhidaiva).

जया जाणिवेचेनि वेगे । मी अधियज्ञु दृष्टी रिगे । ते तनूचेनि वियोगे । विरहे नव्हती ॥181॥

ज्यांनी अनुभवाच्या हातांनी मायावश जीवाला धरुन पांचभौतिकासह मला स्पर्श केला, ज्यांच्या ज्ञानाच्या वेगाने मला अधियज्ञ या दृष्टीने पाहिले, त्यांना शरीराच्या वियोगाने (मरणसमयी) दुःख होत नाही

Then they, by the power of their full knowledge know me as the deity of all sacrifices which is absolute Brahman, and seeing it by their intellectual eye, do not be unhappy even at the death of their body.

येऱ्हवी आयुष्याचे सूत्र विघडता । भूतांची उमटे खडाडता । काय न मरतयाहि चित्ता । युगांतु नोहे ॥182॥

येऱ्हवी, आयुष्याची दोरी तुटावयाचे बतांत आली असता प्राण्यांची जी खळबळ उडून जाते, ती पाहून, न मरणारांच्या चित्ताला सुद्धा युगांत ओढवल्यासारखे नाही का होत ?

Otherwise ordinarily when the thread of life is about to be broken, the beings become so agitated that any other person who is near them also feels that the time of total annihilation has come, is it not so?

परी नेणो कैसे पै गा । जे जडोनि गेले माजिया आंगा । ते प्रयाणीचिया लगबगा । न सांडितीच माते ॥183 ।

परंतु जे मद्रूप झाले, ते प्राणांतीही मला सोडीत नाहीत. हे कसे होते ते मला सांगता येत नाही.

But whatever that may be, those who become united with me in the real sense do not forget me even at the critical hour of their death.

येऱ्हवी तरी जाण । ऐसे जे निपुण । तेचि अंत:करण- । युक्त योगी ॥184 ॥

येऱ्हवी असे पक्के समज की, जे अशा प्रकारे पूर्ण ज्ञानी आहेत, तेच अंतःकरणापासून माझे ऐक्य पावले आहेत.

You should know that generally those who have attained such completeness are the yogis with their minds truly merged into me.

तव इये शब्दकुपिकेतळी । नोडवेचि अवधानाची अंजुळी । जे नावेक अर्जुन तये वेळी । मागाचि होता ॥185॥

हे तत्व सांगते वेळी श्रीकृष्णाच्या मुखातील शब्दरूप कुपीच्या खाली अर्जुनाची अवधानरूप ओंजळ नव्हती. कारण त्याचे लक्ष क्षणभर दुसरीकडे होते.

In this way, the Lord Shrikrishna was as if pouring from the `bottle' of words, the `nectar' of speech but the cup of the palms of Arjuna was not exactly below the stream; because he was thinking of what was told earlier.

जेथ तद्ब्रह्मवाक्यफळे । जिये नानार्थरसे रसाळे । बहुकाते आहाति परिमळे । भावाचेनि ॥186॥

त्या ठिकाणी ती ब्रह्मप्रतिपादक वाक्ये हीच फले पुष्कळ अर्थरूपी रसाने भरलेली होती, व त्यांचा भक्तिरूप सुवास चोहींकडे पसरला होता.

There the fruits of the tree that was Krishna, which consisted of the description of Brahman, which were full of the juice of various meanings and were fragrant with the mood of affection.

सहज कृपामंदानिळे । कृष्णद्रुमाची वचनफळे । अर्जुनश्रवणाचिये खोळे । अवचित पडिली ॥187॥

त्या वेळी कृष्णकृपारूप मंद वाऱ्याच्या योगाने, श्रीकृष्णरूप वृक्षापासुन वचनरूप फळे अर्जुनाच्या श्रवणरूप ओटीत सहज येऊन पडली !

Suddenly fell in the hollow bag of Arjuna's ears by the delicate force of the wind of `grace'.

तिये प्रमेयाचीच हो का वळली । की ब्रह्मरसाचा सागरी चुबुकळिली । मग तैसीच का घोळिली । परमानंदे ॥188॥

ती फळे वेदांतसिद्धांतांचीच बनलेली, ब्रह्मरसाच्या सागरांत बुचकळलेली, व तशीत परमानंदरूप साखरेत घोळलेली होती.

Those fruits were as if made of the final doctrines of philosophy, or as if dipped in the ocean of bliss of Brahman, and then, smeared with the supreme joy.

तेणे बरवेपणे निर्मळे । अर्जुना उन्मेषाचे डोहळे । घेताति गळाळे । विस्मयामृताचे ॥189॥

अशा रीतीने बनलेली जी निर्मळ फळे, त्याच्या अर्थरूपी गर्भाचा लाभ व्हावा अशी अर्जुनास इच्छा उत्पन्न होऊन तो विस्मयरूप अमृताचे घोट घेऊ लागला.

By the attractiveness of those words, the eyes of Arjuna remained open and started to gulp down the nectar of `wonder'.

तिया सुखसंपत्ती जोडलिया । मग स्वर्गा वाती वांकुलिया । हृदयाचा जीवी गुतकुलिया । होत आहाती ॥190॥

अशा रीतीचे सुख झाल्यावर तो स्वर्गसुखाला वेडावून दाखवू लागला व त्याच्या अंतःकरणात गुदगुल्या होऊ लागल्या.

Having enjoyed that extra-ordinary happiness, Arjuna disregarded even the heavenly pleasures and his inner being, viz. Atman was having a tingling sensation out of joy.

ऐसे वरचिलीचि बरवा । सुख जावो लागले फावा । तंवरसस्वादाचिया हावा । लाहो केला ॥191॥

याप्रमाणे त्या फळाचे बाहेरील स्वरुप पाहुन त्याचा आनंद वाढू लागला. त्या वेळेस त्या फळांची चव घेण्याची जिभेला इच्छा उत्पन्न झाली.

When Arjuna experienced overflowing happiness by merely having a glimpse of exterior beauty, he had tremendous yearning to taste the sweetness of the fruits that were Krishna's words.

झाकरी अनुमानाचेनि करतळे । घेऊनि तिये वाक्यफळे । प्रतीतिमुखी एके वेळे । घालू पाहिली ॥192॥

म्हणून लवकर अनुमानरूप हस्तावर ती श्रीकृष्णवाक्यरूप फले घेऊन ती तो अनुभवरूप मुखांत एकदम घालू लागला.

He grasped those fruits in the hands of `logical thinking' and hastily started to push them in the mouth of 'experience'- the actual realization.

तव विचाराचिया रसना न दाटती । परी हेतूचांही दशनी न फुटती । ऐसे जाणोनि सुभद्रापती । चुंबीचिना ॥193 ॥

त्या वेळी विचाररूप जिभेने ती घेता येईनात, व हेतूरूप दातांनी फुटेनात असे जाणून, सुभद्रापती जो अर्जुन तो त्यांना तोंड लावीना.

But these teachings were not relished by the tongue of `dry thought', nor could be broken under the teeth of 'purpose.' Then that husband of Subhadra gave up his effort to touch them by his mouth.

मग चमत्कारला म्हणे । इये जळीची मा तारांगणे । कैसा झकविलो असलगपणे । अक्षरांचेनि ॥194 ॥

मग चमत्कार वाटून असे म्हणतो की, ” अहो, पाण्यात दिसणाऱ्या नक्षत्रांप्रमाणे या अक्षरांच्या सुदरपणाने अक्षरांना फळ समजुन मी कसा फसलो!

Then Arjuna, being astonished, started to exclaim in his mind - "O! These are only reflections of the stars in the water! How was I deceived by the decorative show of only the letters and thought them to be fruits!

मगइये पदे नव्हती फुडिया । गगनाचियाचि घडिया । येथ आमुची मती बुडलिया । थाव न निघे ॥195 ।

ही अक्षरांची पदे नसुन केवळ आकाशाच्या घड्या आहेत व यात आमच्या बुद्धीने कीती जरी बुड्या मारल्या, तरी काही थांग लागावयाचा नाही. “

"Are these really letters? I doubt. These are only the folds of the sky! How can my intellect touch them or realise them, however deep it may delve?

वाचूनि जाणावयाची के गोठी । ऐसे जीवी कल्पूनि किरीटी । तिये पुनरपि केली दृष्टी । यादवेंद्रा ॥196 ।

(तेव्हा ही फले घेता येत नाहीत तर) मग ती जाणता कशी येतील ? असे अर्जुनाने मनात आणून पुनः यादवेंद्र श्रीकृष्णाकडे पाहिले.

But unless I fathom deeper, I cannot understand their meaning.'' Thinking like this, Arjuna again turned towards Shri Krishna, the leader of Yadavas.

मग विनविले सुभटे । हा हो जी ये एकवाटे । सातही पदे अनुच्छिष्टे । नवले आहाती ॥197॥

मग अर्जुनाने देवास विनंति केली की, ” देवा, ही जी एकवटलेली सात पदे, त्यांचा कधीही कोणी स्वाद घेतला नाही, हे मोठे आश्चर्य आहे.

Then that great warrior requested, "O Lord, all these seven words which are together are so new that nobody has tasted them up to now!

येऱ्हवी अवधानाचेनि वहिलेपणे । नाना प्रमेयांचेउगाणे कायl श्रवणाचेनि आंगणे । बोलोलाहाति ॥198॥

एरवी, लक्षपूर्वक ऐकत नसता, केवळ श्रवणाच्या जोरावर (लक्ष नसता श्रवण केले तर) अनेक (साधारण) सिद्धांतांचे तात्पर्यार्थ तरी बोलून दाखविता येतील का ? (नाही. )

Otherwise, if we concentrate our attention on listening only is it possible to understand clearly any great doctrines?

परी तैसे हे नोहेचि देवा । देखिला अक्षरांचा मेळावा । आणि विस्मयाचिया जीवा । विस्मयो जाला ॥199॥

आणि त्यातूनही, देवा, आपले हे बोलणे काही साधारण नव्हे. ही अक्षरे नुसती पाहिल्यावर विस्मयाला देखील मोठे आश्चर्य वाटले.

But this is quite different. Your talk is not ordinary. I saw the whole group of these words and even the wonder itself began to wonder.

कानाचेनि गवाक्षद्वारे । बोलाचे रश्मी अभ्यंतरे । पाहेना तव चमत्कारे । अवधान ठकले ॥200॥

कानाच्या झरोक्यातुन बोलरुपी किरण आत शिरले नाहीत, तोंच चमत्कार वाटुन माझे लक्ष खुंटले (मति चालेना).

Before the rays of your talk had touched my mind, I was astonished and my attention was diverted.

तेविचि अर्थाची चाड मज आहे । ते सांगतांही वेळु न साहे । म्हणूनि निरूपण लवलाहे । किजो देवा ॥201॥

त्या शब्दांचा अर्थ समजण्याची मला फार इच्छा आहे असे म्हणण्यात जो वेळ चालला आहे, तोही मला सहन होत नाही. म्हणून, देवा लवकर सांगा

Now I have tremendous interest in learning the meaning of the words, but I am so eager that I have no time to express it. Therefore, O Lord, please explain it completely, without delay."

ऐसा मागील पडताळा घेऊनी । पुढा अभिप्रावो दृष्टी सूनी । तेविचि माजी शिरऊनि । आर्ती आपुली ॥202 ॥

याप्रमाणे, मागील प्रत्यंतर घेऊन, पुढल्या अभिप्रायावर दृष्टि ठेवून व मध्येच आपली ऐकण्याची इच्छा दर्शवून अर्जुनाने विचारले.

Saint Dnyaneshwar says - "In this way having referred to earlier experience, and keeping in view, future desire for knowledge, Arjuna has put his `eagerness' in front and asked the question tactfully.

कैसी पुसती पाहे पा जाणीव । भिडेची तरी लंघों नेदी शीव । येऱ्हवी कृष्णहृदयासी खेंव । देवो सरला ॥203 ॥

अर्जुनाची प्रश्न करण्याची काय शैली आहे पहा! की मर्यादेचे उल्लंघन न करिता श्रीकृष्णाच्या ह्रदयाला प्रेमालिंगन देण्यास तो तयार झाला!

He has not transgressed the limits of decorum, but he extended both of his hands as if to embrace Shrikrishna.

अगा गुरूते जै पुसावे । तै येणे माने सावध होआवे । हे एकचि जाणे आघवे । सव्यसाची ॥204 ।

अहो, श्रीगुरूंना ज्या वेळेस पुसावयाचे, त्या वेळेस अशाच मर्यादेने पुसावे लागते. त्यांची मर्यादा कायम ठेवून कसे पुसावे हे फक्त एक सव्यसाची अर्जुनच जाणतो.

Dear listeners, when one has to ask questions to one's Guru, one has to take this care. Arjuna, the ambidextrous warrior knew this very-well.

आता तयाचे ते प्रश्न करणे । वरी सर्वज्ञ हरीचे बोलणे । हे संजयो आवडलेपणे । सांगेल कैसे ॥205 ।

आता त्यांचे ते प्रश्न करणे, आणि त्यावर सर्वज्ञ श्रीहरिचे उत्तर देणे, हे संजय कशा प्रेमाने सांगेल ते पहा.

Now Sanjaya will tell with great love about the question of Arjuna and the reply of Shrikrishna.

तिये अवधान द्यावे गोठी । बोलिजेल नीट मऱ्हाटी । जैसी कानाचे आधी दृष्टी । उपेगा जाये ॥206॥

जी गोष्ट नीट मराठी भाषेत सांगितली जाईल, तिच्याकडे नीट लक्ष द्या. असे की, ज्या योगाने कानाच्या अगोदर दृष्टीला अर्थ दिसेल,

The listeners may please pay attention to it. I am telling this in straight Marathi language so that even before hearing the words, you will visualise the teaching by using your eyes.

बुद्धिचिया जिभा । बोलाचा न चाखता गाभा । अक्षरांचियाचि भांबा । इंद्रिये जिती ॥207॥

बुद्धिरूप जिभेने त्या शब्दांचा रस न चाखता अक्षरांच्या शोभेने इंद्रिये तगतील.

Before the tongues of your `intellect' will taste the juice of `meaning' in the core of the `letters' uttered by me, your senses will be very much refreshed by the outward appearance.

पाहा पा मालतीचे कळे । घ्राणासि कीर वाटले परिमळे । परी वरचिली बरवा काइ डोळे । सुखिये नव्हती ॥208॥

पहा की,मालती पुष्पाच्या कळ्यांचा स्वाद नाकाला खरोखर येईल, परंतु त्याच्या बाहेरील सुरेखपणाने डोळ्यांना सुख होणार नाही कां ?

For example, the buds of Malati flowers have a fragrance which pleases our nose, but are not our eyes also pleased to see the delicate shape of the buds of those flowers?

तैसे देशियेचिया हवावा । इंद्रिये करिती राणिवा । मग प्रमेयाचिया गावा । लेसा जाईजे ॥209॥

त्याचप्रमाणे, मराठी भाषेच्या शोभेने इंद्रिये सुखाचे राज्य करतील, व मग त्वरीत सिद्धांताच्या गावाला जातील.

Similarly, by the beauty of Marathi language, the senses are enriched and then they can go to the town of the `problem' correctly."

ऐसेनि नागरपणे । बोलु निमे ते बोलणे । ऐका ज्ञानदेव म्हणे । निवृत्तीचा ॥210॥

अशा सुंदरपणाने जे बोलणे ऐकल्यापासून बोलणे बंद होते, ते ऐका, असे निवृत्तिदास ज्ञानदेव म्हणतात.

Dnyandeva, the disciple of Nivrutti says - ``Therefore listen carefully, because I am going to explain that subject where words come to a stop.''