अध्याय 9: राजविद्याराजगुह्ययोग

तरि अवधान एकवेळे दीजे । मग सर्व सुखासि पात्र होईजे । हे प्रतिज्ञोत्तर माझे । उघड ऐका ॥1॥

श्री ज्ञानेश्वर म्हणतात, ” श्रोतेहो, ऐका. मी प्रतिज्ञापुर्वक हे स्पष्ट सांगतो की, तुम्ही एक लक्ष इकडे दिले तर सर्व सुखाला पात्र व्हाल.

(Saint Dnyaneshwar says), ``O Listeners, please give undivided attention to my speech, so that by that attention only, you will have all the happiness. This is my open declaration on oath.

परि प्रौढी न बोले हो जी । तुम्हा सर्वज्ञांचा समाजी । देयावे अवधान हे माझी । विनवणी सलगीची ॥2॥

पण तुम्हा सर्वज्ञांच्या सभेपुढे मी हे आढ्यतेने बोलत नाही हो! ‘तुम्ही लक्ष द्या ‘ ही माझी तुम्हाला लडिवाळपणाची विनंती आहे.

You are the assembly of omniscient people. I am not saying this with pride to you. It is only an humble request that you may please listen with attention.

का जे लळेयांचे लळे सरती । मनोरथाचे मनौरे पुरती । जरी माहेरे श्रीमंते होती । तुम्हा ऐसी ॥3॥

कारण, तुम्हासारखी संपन्न माहेरघरे असल्यावर, आवड म्हणुन जी एक वृत्ति आहे तिची देखील आवड पुर्ण होते, आणि मनोरथाची देखील इच्छा तृप्त होते!

This is because if there are such rich maternal homes like you, where I can take resort, then all my requests will be met and all my aspirations will be achieved.

तुमचेया दिठिवेचिया वोले । सासिन्नले प्रसन्नतेचे मळे । ते साऊली देखोनि लोळे । श्रांतु जी मी ॥4॥

तुमच्या कृपादृष्टीच्या ओलाव्याने भरांत आलेल्या प्रसन्नतेच्या मळ्याची थंडगार सावली पाहून, श्रमलेला असा जो मी, तो त्या ठिकाणी विश्रांति घेतो.

The plantations of pleasantness have blossomed under your kind glance, which is like a shower and I being much tired, have seen the cool shadow and I am just rolling over in it.

प्रभू तुम्ही सुखामृताचे डोहो । म्हणोनि आम्ही आपुलिया स्वेच्छावोलावो लाहो । येथ जरी सलगी करू बिहो । तरी निवो के पा ॥5॥

महाराज, तुम्ही सुखामृताचे डोहच आहां, म्हणुन आम्ही आपले इच्छेप्रमाणे त्यात बागडावे असे म्हणतो. येथेही जर तसे करून घेण्यास तुमच्याशी सलगी करण्यास भिऊ लागलो, तर आम्ही तृप्त तरी व्हावे कोठे ?

Sirs, you are the pools of nectar of happiness in which we can get much kindness. Now if I am afraid of being intimate, how can I get peace?

नातरी बालक बोबडा बोली । का वाकुडा विचुका पाऊली । ते चोज करूनि माऊली । रिझे जेवी ॥6॥

किंवा बालकाच्या बोबड्या बोलांनी व वेड्यावाकड्या चालण्याने ज्याप्रमाणे कौतुक मानून आई आनंद पावते, त्याप्रमाणे

When the child babbles innocently and walks unsteady steps, its mother takes extreme joy in it.

तेवी तुम्हा संतांचा पढियावो । कैसेनि तरि आम्हावरी हो । या बहुवा आळुकिया जी आहो । सलगी करीत ॥7॥

तुम्हा संतजनांची प्रीति कोणत्या तरी रितीने मजवर व्हावी, या पुर्ण इच्छेने मी तुमच्याशी सलगी करीत आहे.

Similarly I have talked with this intimacy and love with an eagerness to receive the love of saints in some way or other.

वाचूनि माझिये बोलतीये योग्यते । सर्वज्ञ भवादृश श्रोते । काय धड्यावरी सारस्वते । पढो सिकिजे ॥8॥

याशिवाय तुमच्यासारख्या सर्वज्ञ श्रोत्यांची माझ्या बोलण्याच्या नुसत्या योग्यतेवर प्रिती बसनार नाही. सरस्वतीपुत्राला धडे पाठ करून विद्या संपादन करावी लागते काय ?

Otherwise if compared to my worth as a speaker, listeners like you are simply all knowing and the action of my speaking before you and your listening to it is just like the son of Goddess Saraswati writing on a slate, the lesson to be learnt by him. Is it necessary to do so?

अवधारा आवडे तेसणा धुंधुरु । परि महातेजी न मिरवे काय करू । अमृताच्या ताटी वोगरू । ऐसी रससोय कैची ॥9॥

पहा की, पाहीजे तेवढा मोठा जरी काजवा असला तरी सूर्यप्रकाशापुढे त्याचे तेज पडेल काय ? तसेच अमृतरूप ताटांत वाढण्याजोगी पाकनिष्यत्ति कोणती आहे ?

Just see, how can a fire-fly, however bright it may be, try to challenge the brilliance of the sun? How can one easily procure food rich enough to be served in the plate made of nectar?

अहो हिमकरासी विंजणे । की नादापुढे आइकवणे । लेणियासी लेणे । हे कही आथी ॥10॥

अहो, ज्याचे थंड किरण आहे अशा चंद्राला पंख्याने वारा घालणे किंवा सुस्वराला गायन ऐकविणे, तसेच दागिन्याला अलंकार घालने असे कोठे होईल का ?

Sirs, is it possible to fan the cool Moon, to make the very principle of sound listen to a song and to decorate the ornament itself?

सांगा परिमळे काय तुरंबावे । सागरे कवणे ठायी नाहावे । हे गगनचि आडे आघवे । ऐसा पवाडु कैचा ॥11॥

परिमळाने कशाचा वास घ्यावा ? समुद्राने कशांत न्हावे ? आणि हे आकाश ज्यात मावेल अशी मोठी वस्तु कोणती आहे सांगा बरे!

Please tell! Can fragrance smell itself? In what pool will the sea bathe? What space is there in which all the expanse of the sky can be contained?

तैसे तुमचे अवधान धाये । आणि तुम्ही म्हणा हे होये । ऐसे वक्तृत्व कवणा आहे । जेणे रिझा तुम्ही ॥12॥

त्याचप्रमाणे, तुमचे अवधान तृप्त होईल, आणि तुम्ही असे म्हणाल की, ‘ ही गोष्ट खरी ‘, असे तुम्हाला तृप्त करण्याजोगे वक्तृत्व कोणाचे आहे ?

Similarly, where can such on efficient oratory be found, which will please your heart and by which you will spontaneously, out of ecstacy say- "O! This is the real oratory!"

तरि विश्वप्रगटतिया गभस्ती । हातिवेनि न कीजे आरती । का चुळोदके अपांपती । अर्घ्यु नेदिजे ॥13॥

म्हणुन, सर्व जग प्रकाशमय करणाऱ्या सुर्याला काडवातीने आरती करू नये की काय ? किंवा समुद्राला चुळकाभर पाण्याने अर्ध्य देऊ नये का ?

Or, is it wrong to wave the little lighted wick as worship in front of the sun who gives light to the universe? And should we not offer as worship a handful of water to the sea which is the greatest reservoir of water?

प्रभु तुम्ही महेशाचिया मूर्ती । आणि मी दुबळा अर्चितसे भक्ती । म्हणोनि बेल जऱ्ही गंगावती । तऱ्ही स्वीकाराल की ॥14॥

महाराज, तुम्ही केवळ शंकराची मुर्ति आहां, आणि मी गरीब तुमची भक्तीने पूजा करीत आहे. म्हणून बोलाच्या ऐवजी माझ्या बोलरूपी निर्गुडीचा तुम्ही स्वीकार करणार नाही का ?

Sirs, you listeners are the God Shankara incarnate. I am a very poor devotee offering with my words, leaves of the ordinary plant named Nigadi, but I am sure you will definitely accept them.

बाळक बापाचिये ताटी रिगे । रिगौनि बापातेच जेवऊ लागे । की तो संतोषलेनि वेगे । मुखचि वोडवी ॥15॥

लहान मुल बापाच्या ताटात जेवायला बसुन बापालाच जेवू घालते, तेव्हा तो संतोषभराने आपले तोंड घास घेण्याकरीता पुढे करतोच;

A child puts its hand in the plate from which its father is dinning, picks-up food and tries to feed him, and the father puts forward his mouth joyfully to take that morsel.

तैसा मी तुम्हाप्रती । चावटी करितसे बाळमती । तरी तुम्ही संतोषिजे ऐसी जाती । प्रेमाची या ॥16॥

त्याचप्रमाणे, मी जरी तुमच्याशी बालकाप्रमाणे विनोदाने वर्तन करितो, तरी तुम्हाला त्या माझ्या वर्तनापासून आनंदच झाला पाहीजे, असा प्रेमाचा गुण आहे;

Similarly, it is the normal nature of love that however childishly and frivolously I chatter becoming fresh with you, you will only be pleased.

आणि तेणे आपुलेपणाचेनि मोहे । तुम्ही संत घेतले असा बहुवे । म्हणोनि केलिये सलगीचा नोहे । आभारु तुम्हा 17

आणि त्या आपलेपणाच्या अभिमानाने तुम्ही संतजनांनी बहूत प्रकारांनी मला ‘ आपला ‘ असे म्हटले आहे; म्हणून माझ्या या सलगीचा आपणास विषाद होणार नाही.

And the saints like you are overwhelmed with affection towards a person whom you have given shelter, and, therefore, it will not be an awkward burden to you of whatever I say with this intimacy.

अहो तान्हेयाची लागता झटे । तरी अधिकचि पान्हा फुटे । रोषे प्रेम दुणवटे । पढियंतयाचेनि ॥18॥

अहो, वासराने दुशी दिल्यावर गाईला ज्याप्रमाणे अधिकच पान्हा फुटतो, त्याप्रमाणे अत्यंत प्रिय जो मनुष्य असतो त्याच्या रागावण्याने प्रेम दुप्पट होते.

Sirs, if a baby, while being breast-fed, accidently gives a push by its mouth to the breast of the mother, the mother gives more milk. It is but natural that anger about a dear one produces more love.

म्हणऊनि मज लेकुरवाचेनि बोले । तुमचे कृपाळूपण निदैले । ते चेइले हे जी जाणवले । यालागी बोलिलो मी ॥19॥

म्हणून, मज लेकराच्या बोबड्या बोलांनी तुमचे निजलेले कृपाळूपण जागे झाले, असे जाणून मी बोललो.

Therefore, I say that I know that by my childish babbling, your kindness which was asleep has been awakened and, therefore, I am talking.

एऱ्हवी चांदणे पिकविजत आहे चेपणी । की वारया धापत आहे वाहणी । हा हो गगनासी गंवसणी । घालिजे केवी ॥20॥

येऱ्हवी चंद्राचे चांदणे कोणी आठीत घालून पिकविले आहे काय ? किंवा वाऱ्याला वाहण्याकरीता कोणी गति दिली आहे का ? तसेच आकाशाला कोणी गवसणी घातली आहे का ?

In truth, does anybody put the moon-light nicely tucked in grass in order that it should be ripe? Similarly has anybody tried to tell wind- ``You must blow in this way only," and to control it? Or is it possible to cover the whole sky?

आइका पाणी वोथिजावे न लगे । नवनीती माथुला न रिगे । तेवि लाजिले व्याख्यान न निगे । देखोनि जयाते ॥21॥

ऐका : पाण्याला पातळ करावे लागत नाही; आणि लोणी तयार झाल्यावर ते रवीने कोणी घुसळीत नाही, त्याचप्रमाणे, ज्याला पाहून माझे व्याख्यान लाजल्यामुळे माघारी येते.

Sirs, water does not require anybody to make it liquid. Nobody puts the churning-rod in butter to churn it. Similarly my poor commentary finds it impossible to explain the meaning of Geeta and turns back being ashamed.

हे असो शब्दब्रह्म जिये बाजे । शब्द मावळलेया निवांतु निजे । तो गीतार्थु मऱ्हाटिया बोलिजे । हा पाडु काई ॥22॥

हे असो, ज्यापुढे वेदांचे शब्द कुंठित झाल्यामुळे तेही ज्याच्या शय्येवर गाढ निद्रा घेतात, (ज्यापुढे वेदांची मति कुंठित झाल्यामुळे तेही स्तब्ध राहातात, ) तो गीतार्थ मी मराठी भाषेत वर्णन करावा असा माझा अधिकार आहे का ?

Not only this, how can I have the capacity to bring the meaning of Geeta into Marathi where, making it as a bed to rest upon, even Veda which is Brahman in the form of words, becoming speechless, goes to sleep?

परि ऐसियाही मज धिंवसा । तो पुढतियाचि येकी आशा । जे धिटीवा करूनि भवादृश्या । पढियंता होआवे ॥23॥

परंतु अशी स्थिति असतांही मला पुढच्या आशेवर इच्छा उत्पन्न झाली, ती ही की, मन धीट करून तुमच्यासारख्यांची प्रीति संपादन करावी.

Even then my daring to venture into this difficult task is only with the hope of being very dear to you through my boldness.

परि आता चंद्रापासोनि निवविते । जे अमृताहूनि जीवविते । तेणे अवधान कीजो वाढते । मनोरथा माझिया ॥24॥

तर आता चंद्रापेक्षाही थंड करणाऱ्या व अमृताहूनही जीवन देणाऱ्या अशा अवधानाने माझ्या मनोरथाला पुष्टि द्या.

Now, therefore, please nourish my aspiration by giving your attention which is cooler than moonlight and abler than nectar, in the quality of saving life.

का जै दिठिवा तुमचा वरुषे । तै सकळार्थसिद्धि मती पिके । एऱ्हवी कोंभेला उन्मेषु सुके । जरी उदास तुम्ही ॥25॥

कारण, जर तुमची कृपादृष्टीरूप वृष्टि मजवर पूर्ण होईल, तर माझ्या बुद्धिरूप भूमींत सकलार्थरूप धान्य पिकेल. येरव्ही जर तुम्ही उदास असाल, तर अंकुर आलेले ज्ञान सुकून जाईल.

This is because when one glance of benediction is showered upon me, I immediately get the fullness of my intelligence and achievement, but if you remain disinterested and the humidity of your kindness does not bless me, then the sprout of knowledge dries up.

सहजे तरी अवधारा । वक्तृत्वा अवधानाचा होय चारा । तरी दोंदे पेलती अक्षरा । प्रमेयाची ॥26॥

वक्तृत्वरूप पांखराला अवधानरूपी चारा मिळाल्यावर त्याच्या प्रत्येक अक्षररूपी अवयवाला अर्थरूपी पुष्टि येईल.

Sirs, listening with attention is the right nourishing diet to the oratory of a speaker and when it is received, words pregnant with the meaningful statements about final doctrines are find expression.

अर्थु बोलाची वाट पाहे । तेथ अभिप्रावो अभिप्रायाते विये । भावाचा फुलौरा होत जाये । मतिवरी ॥27॥

अर्थ हा शब्द बाहेर पडण्याची वाट पहात असतो, शब्द बाहेर पडल्यावर त्यातून अर्थावर अर्थ निघतात आणि बुद्धीला नानाप्रकारचे श्लेष सुचू लागतात.

As soon as the words are expressed, the meaning becomes evident and there is a chain of implied, intended meanings becoming very clear, one after another, by which the intellect flowers.

म्हणूनि संवादाचा सुवावो ढळे । तरी हृदयाकाश सारस्वते वोळे । आणि श्रोता दुश्चिता तरि वितुळे । मांडला रसु ॥28॥

म्हणून, संवादरूपी अनुकूल वारा सुटला असता वक्त्याच्या ह्रदयाकाशांत ब्रह्मज्ञानाची वृष्टि होते; आणि जर ऐकणाराचे दुर्लक्ष असेल, तर वक्तृत्वाला आलेला रस वितळून जातो.

Therefore, if there is easy breeze of the dialogue between us, then the heart will have rich clouds of literature but, if the listener is inattentive, the sweet interest created will be withered, like clouds.

अहो चंद्रकांतु द्रवता कीर होये । परि ते हातवटी चंद्री की आहे । म्हणऊनि वक्ता तो वक्ताचि नव्हे । श्रोतेनि वीण ॥29॥

अहो, चंद्रकांत मण्याला पाझर सुटतो ही गोष्ट खरी आहे, परंतु ही शक्ति एका चंद्राचेच ठिकाणी आहे. म्हणून बोलणारास श्रोत्याशिवाय किंमत नाही;

Sirs, it is true that the moon-stone becomes liquid, but that power vests in the moon only. Therefore, the speaker is not a speaker without the listeners.

परी आता आमुते गोड करावे । ऐसे तांदुळी कायसा विनवावे । साइखडियाने काइ प्रार्थावे । सूत्रधाराते ॥30॥

परंतु आम्हास गोड करुन घ्या, अशी तांदुळांना विनंति करावी लागते का ? तसेच, कळसूत्री बाहुल्यांना, ‘आम्हाला नाचवा ‘ म्हणून सुत्रधाराची विनंती करावी लागते का ?

Now, are the rice grains required to request the diner to consider them sweet? Or are the puppets required to request the string-puller to make them dance properly?

काय तो बाहुलियांचिया काजा नाचवी । की आपुलिये जाणिवेची कळा वाढवी । म्हणऊनि आम्हा या ठेवाठेवी । काय काज ॥31॥

तो सुत्रधार बाहुल्यांच्या कामाकरिता त्यांना नाचवीत नाही, तर आपली कुशलता दाखविण्याकरिता नाचवितो; म्हणून आम्हाला या उठाठेवी करण्याचे काय कारण आहे ? त्या वेळी श्रीगुरु निवृत्तिराज म्हणतात,

Does the string-puller make the puppets dance to fulfill the wish of the puppets? He does it to show off his skill. So, why should we discuss this question end-lessly? I, therefore speak as you inspire me. There is no need for me to request you to make me talk like this.

तव गुरु म्हणती काइ जाहले । हे समस्तही आम्हा पावले । आता सांगे जे निरोपिले । नारायणे ॥32॥

तुला इतके उदास होण्याचे कारण काय झाले ? तुझे सर्व बोलणे आम्हाला मान्य आहे; तर आता श्रीकृष्णांनी जे अर्जुनास सांगीतले, ते सांग. “

Here (while the speaker spoke like this) the Guru said, "My dear, what new is there in this? We all know what you mean. Now narrate for us what the Lord Shri Krishna said."

येथ संतोषोनि निवृत्तिदासे । जी जी म्हणऊनि उल्हासे । अवधारा श्रीकृष्ण ऐसे । बोलते जाहले ॥33॥

तेव्हा निवृत्तिदासास ज्ञानदेव संतोष पावून मोठ्या उल्हासाने म्हणाले :- होय महाराज, ऐका. श्रीकृष्ण असे म्हणाले :-

Upon hearing this, the servant of Nivritti, with extreme joy, said," Yes! Yes! Please listen to what Shri Krishna said - (as follows)

नातरि अर्जुना हे बीज । पुढती सांगिजेल तुज । जे हे अंतःकरणीचे गुज । जीवचिये ॥34॥

अर्जुना, माझ्या अंतःकरणातील अति गुह्य असे जे ज्ञानाचे आदिकारण, ते पुनः तुला सांगतो.

O Arjuna, now you are going to be told the seed-like secret of the secrets which is deep in my consciousness.

येणे माने जीवाचे हिये फोडावे । मग तुज का पा मज सांगावे । ऐसे काही स्वभावे । कल्पिशी जरी ॥35॥

आता अशा प्रकारे हे जीवीचे गुह्य फोडुन ते तुला मी का सांगतो अशी जर तुझ्या मनात सहज शंका येईल,

You may ask, "What is such an important occasion that I should open the secret chamber of my heart and tell you the secret?"

तरी परियेसी प्राज्ञा । तू आस्थेचीच संज्ञा । बोलिलिये गोष्टीची अवज्ञा । नेणसी करु ॥36॥

तर बाबारे, ऐक, तू समजदार असून केवळ आस्थेची मूर्ति आहेस; आणि आम्ही जे तुला सांगतो, ते तू मनापासून ऐकतोस; म्हणून,

So, please listen. You are very intelligent. You are the second name of devotion and you do not know how to disregard anything which I tell you.

म्हणोनि गूढपण आपुले मोडो । वरि न बोलावेही बोलावे घडो । परि आमुचिचे जीवीचे पडो । तुझा जीवी ॥37॥

आमची गुह्य गोष्ट पडली तरी पडो, आणि न बोलावयाची गोष्ट बोलावी लागली तरी लागो, पण आमच्या ह्रदयातील गुह्य गोष्ट तुझ्या ह्रदयात पडो.

Therefore, let the secret of my heart be opened, and let even that which should not be told, be told; but I am very eager to see that what is in my heart goes into your heart.

अगा थानी कीर दूध गूढ । परि थानासीचि नव्हे की गोड । म्हणोनि सरो का सेवितयाची चाड । जरी अनन्य मिळे ॥38॥

अरे, स्तनांत जरी दूध साठविलेले असले तरी त्याची गोडी स्तनाला नसते; म्हणून, जर एकनिष्ठ सेवन करणारा वत्स मिळाला, तर त्याची इच्छा पूर्ण होवो.

You see, there is milk in the breast but the breast has no taste for it. Therefore it is felt that if there is a loyal person atleast his desire of enjoying the sweet milk should be satisfied.

मुडाहूनि बीज काढिले । मग निर्वाळलिये भूमी पेरिले । तरी ते सांडीविखुरी गेले । म्हणो ये कायी ॥39॥

मुढ्यातून पेरण्याचे बी काढून ते तयार केलेल्या जमिनीत पेरले, तर ते सांडलवंडीवरी गेले असे म्हणता येईल का ?

If seeds are taken out of the store and sown in a well-cultivated agricultural land, can we say that they are wasted?

यालागी सुमनु आणि शुद्धमती । जो अनिंदकु अनन्यगती । पै गा गौप्यही परि तयाप्रती । चावळिजे सुखे ॥40॥

याकरिता, प्रशस्त अंतःकरणाचा, शुद्ध बुद्धिचा, निंदा न करणारा व एकनिष्ठ असा जर भक्त असेल, तर त्याला आपली मनातील गुप्त गोष्टही आनंदाने सांगावी.

Therefore, one should freely open one's heart to a friend who has a good mind, a clear intellect and who is not a critic and is very loyal.

तरि प्रस्तुत आता गुणी इही । तू वाचूनि आणिक नाही । म्हणोनि गुज तरी तुझा ठायी । लपवू नये ॥41॥

तर ह्या गुणांनी संपन्न असा सांप्रत तुजवाचून कोणी नाहीं, म्हणून गुप्त अशी ही गोष्ट तुझ्यापासून चोरता येत नाही.

And just now there is nobody other than you who has such qualities, and therefore it is not proper to keep any secret from you.

आता किती नावानावा गुज । म्हणता कानडे वाटेल तुज । तरि ज्ञान सांगेन सहज । विज्ञानेसी ॥42॥

आता वारंवार गुप्त गुप्त म्हटल्यामुळे तुला कंटाळवाणे वाटेल; तर आता तुला प्रापंचिक ज्ञानासह ब्रह्मज्ञान सांगतो.

Perhaps you may ask, "Why the word 'secret' should be repeated so often? Therefore I will just express the self-knowledge and the worldly knowledge to you without delay.

परि तेचि ऐसेनि निवाडे । जैसे भेसळले खरे कुडे । मग काढिजे फाडोवाडे । पारखूनिया ॥43॥

परंतु खरे आणि खोटे नाणे एके ठिकाणी मिसळल्यावर ज्याप्रमाणे फाडी लावून निराळे करतात, त्याप्रमाणे ज्ञान व विज्ञान निराळे करुन दाखवितो.

When the good and bad coins are mixed-up, they are carefully separated, making separate heaps. Similarly I am going to separate these two kinds of knowledges.

का चांचूचेनि सांडसे । खांडिजे पय पाणी राजहंसे । तुज ज्ञान विज्ञान तैसे । वांटूनि देऊ ॥44॥

किंवा राजहंस आपल्या चोचीची सांडस करून दूध व पाणी निरनिराळे करतो, त्याप्रमाणे हे ज्ञान-विज्ञान तुला स्पष्ट करून सांगतो.

Or just as by its beak as a pincer, the swan separates milk from water, so I am separating the self-knowledge and the other worldly knowledge for you.

मग वारयाचिया धारसा । पडिला कोंडा का नुरेचि जैसा । आणि अन्नकणाचा आपैसा । राशि जोडे ॥45॥

म्हणजे मग कोंडा व धान्य उफणण्याकरिता वाऱ्यावर धरले असता धान्याची खाली सहज रास होऊन कोंडा निराळा होतो.

Or the husk is blown away by the force of the wind, and only the grains fall down in a heap.

तैसे जे जाणितलेयासाठी । संसार संसाराचिये गाठी । लाऊनि बैसवी पाटी । मोक्षश्रियेचां ॥46॥

त्याप्रमाणे ते जाणल्याबरोबर संसाराच्या पाठीमागेच संसार लावून साधकाला ते मोक्षश्रीच्या पाठीवर नेऊन बसविते!

Similarly when both these kinds of knowledges are wisely separated, the world is tied to the world itself and the self-knowledge leads one to the glorious seat of liberation.

जे जाणणेया सुविद्येच्या गावी । गुरुत्वाची आचार्यपदवी । जे सकळ गुह्यांचा गोसावी । पवित्रा रावो ॥47॥

ज्याला सर्व ज्ञानांच्या ठिकाणी मुख्य असे आचार्याचे स्थान मिळते, जे सर्व गुह्यांचा स्वामी, पवित्र वस्तुंचा राजा,

This knowledge is the greatest science, even the dignified principal of all the teachings and is enjoying the rulership of all the secret knowledge and is the king of all pure things.

आणि धर्माचे निजधाम । तेविचि उत्तमाचे उत्तम । पै जया येता नाही काम । जन्मांतराचे ॥48॥

आणि धर्माचे अधिष्ठान; तसेच उत्तमांत उत्तम, व ज्या ज्ञानाची प्राप्ति झाली असता दुसरा जन्म घेण्याचे कारण रहात नाही;

This knowledge is the maternal home of religion, it is the best of the best and when it is attained, the birth and death cycle has no scope.

मोटके गुरुमुखे उदैजत दिसे । आणि हृदयी स्वयंभचि असे । प्रत्यक्ष फावो लागे तैसे । आपैसयाचि ॥49॥

जे गुरूच्या मुखांतून थोडे बाहेर पडू लागले नाही तोच शिष्याच्या ह्रदयात स्वयमेव असलेले (ब्रह्म) त्यास सहज प्राप्त होते;

Sometimes it is somewhat expressed in the words spoken by the Guru, but really speaking it is already self-evident in the heart of everybody and can be easily realised by one who earnestly wishes for it.

तेविचि पै गा सुखाचा पाउटी । चढता येइजे जयाचिया भेटी । मग भेटल्या कीर मिठी । भोगणे याहि पडे ॥50॥

त्याचप्रमाणे, सुखाच्या पायरीने चढत गेले असता ज्याची भेट होते; आणि मग भेट झाल्यावर, भेटीपासून, होणाऱ्या सुखाचा ज्याच्या ठिकाणी लय होतो;

This knowledge is such that when we climb the step (state) of self-bliss, it is realised there; and suddenly the joy also merges into it.

परि भोगाचिये ऐलीकडिलिये मेरे । चित्त उभे ठेलेचि सुखा भरे । ऐसे सुलभ आणि सोपारे । वरि परब्रह्म ॥51॥

परंतु ज्याच्या प्राप्तीच्या सुखाच्या अलीकडील कांठावर उभे असतांही चित्त आनंदयुक्त होते, असे सुलभ आणि सोपे असून जे परब्रह्म होय.

But earlier than this merger, the consciousness is replete with the highest joy at the step of self- bliss, which is also caused by this pure knowledge which is itself the absolute Brahman.

पै गा आणिकही एक याचे । जे हाता आले तरी न वचे । आणि अनुभविता काही न वेचे । वरि विटेहि ना ॥52॥

खरोखर या ज्ञानांत आणखीही गुण आहेत, ते हे की, हे प्राप्त झाले असता नाहीसे होत नाही; हे अनुभव घेतल्याने कमी होत नाही, तसेच जवळ असते, परंतु विटतही नाही.

Another speciality of this knowledge is that once it is achieved, it is never lost by experiencing nor its sweetness is diminished.

येथ जरी तू तार्किका । ऐसी हन घेसी शंका । ना येवढी वस्तु हे लोका । उरली केवि पा ॥53॥

हे चतुर अर्जुना, आता, तू जर अशी शंका घेशील की, एवढी अप्रतिम वस्तु असता लोकांना मिळाल्याशिवाय कशी राहिली ?

Now, dear Arjuna, you may logically question as to why such a valuable knowledge was missed by people.

एकोत्तरेयाचिया वाढी । जे जळतिये आगी घालिती उडी । ते अनायासे स्वगोडी । सांडिती केवि ॥54॥

जे लोक एकोत्रा व्याजाकरिता जळत्या आगीतही उडी घालण्यास मागेपुढे पहात नाहीत, ते सहज आपल्या ठिकाणीच असलेली गोडी कशी टाकुन देतील ?

Those who jump into the fire just for the greed about getting a little more interest on their money - you may ask, how will they let go this self- bliss which can be had without so much trouble?

तरि पवित्र आणि रम्य । तेविचि सुखोपायेचि गम्य । आणि स्वसुख परि धर्म्य । वरि आपणपा जोडे ॥55॥

तरी पवित्र आणि रमणीय, तसेच सुख देणारे, जाणण्यास सुलभ, अति सुखकारक, धर्माला पूर्ण अनुकूल व आपले ठिकाणीच प्राप्त होणारे,

Which is sacred, most interesting, and easily available, which is in tune with religion and which affords unity with the Atman;

ऐसा अवघाचि सुरवाडु आहे । तरी जनाहाती केवि उरो लाहे । हा शंकेचा ठाव कीर होये । परि न धरावी तुवा ॥56॥

अर्जुना, याप्रमाणे सर्व गोष्टी अनुकूल असतांही लोकांच्या हाती लागल्याशिवाय हे कसे राहिले, ही शंका घेण्यास जागा आहे खरी; परंतु तू अशी शंका घेऊ नको.

When every kind of happiness is saturated in that bliss, how could people ever let it go without grasping?'' It is quite natural that you will have this doubt; but you should not have it.

पाहे पा दूध पवित्र आणि गोड । पासी त्वचेचिया पदराआड । परि ते अव्हेरुनि गोचिड । अशुद्ध काय नेघती ॥57॥

पहा, गाईचे दूध हे पवित्र असून गोड आहे; तसेच अगदी जवळ त्वचेच्या पडद्याच्या आंतच आहे; परंतु त्याचा त्याग करून गोचीड रक्तच सेवन करीत नाही का ?

Now consider this. Milk is pure and sweet and it is just behind the thin layer of the skin of the cow's udder, but instead of enjoying it, do not the cow-lice squeeze only the blood?

का कमलकंदा आणि दर्दुरी । नांदणुक एकेचि घरी । परि परागु सेविजे भ्रमरी । जवळिला चिखलुचि उरे ॥58॥

किंवा कमळाचा कांदा व बेडूक हे एकेच ठिकाणी वास्तव्य करतात, परंतु कमळांतील मकरंदाचे सेवन भ्रमर करतात व बेडकांच्या वांट्याला चिखलच राहतो!

The roots of lotus and the frogs are in the same water, but only the beetles enjoy the juice from the flowers and the frogs have only the mud in their lot.

नातरी निदैवाचा परिवरी । लोह्या रुतलिया आहाति सहस्त्रवरी । परि तेथ बैसोनि उपवासु करी । का दरिद्रे जिये ॥59॥

अथवा, दुर्दैव्याच्या घरी मोहरा वगैरे अगणित द्रव्य पुरलेले असूनही तो तेथे बसून उपास काढून दरिद्रावस्था भोगतो

Or in the house of some unlucky person, there is buried a treasure of thousands of gold coins, but he lives in that house, sometimes going without food and living in very poor condition.

तैसा हृदयामध्ये मी रामु । असता सर्वसुखाचा आरामु । की भ्रांतासी कामु । विषयावरी ॥60॥

त्याचप्रमाणे; मनुष्याच्या सर्व सुखाचे विश्रांतिस्थान असा मी ” राम ” मनुष्याच्या ह्रदयात असता त्या अज्ञानी पुरूषाची विषयावर वासना असते.

Similarly while I am Ram in his heart, the treasure of real happiness of every kind, a person in delusion desires outward objects.

बहु मृगजळ देखोनि डोळा । थुंकिजे अमृताचा गिळिता गळाळा । तोडिला परिसु बांधिला गळा । शुक्तिकालाभे ॥61॥

पुष्कळसे मृगजळ दृष्टीस पडून तोंडात असलेला अमृताचा घोट थुंकून टाकावा, किंवा शिंप मिळाली असता गळ्यात बांधलेला परीस तोडून टाकावा,

It is like a man who throws away the nectar held in his mouth when he sees a mirage or in order to get a little shell, one throws away the philosopher's stone tied around his neck.

तैसी अहंममतेचिये लवडसवडी । माते न पवतीचि बापुडी । म्हणोनि जन्ममरणाची दुथडी । डहुळिते ठेली ॥62॥

त्याचप्रमाणे ज्यांचे मनावर अहंममतेचा पगडा बसलेला आहे, ते बिचारे मला प्राप्त होत नाहीत. म्हणून जन्ममरणांच्या दोन्ही तिरांच्या मध्येंच बुचकळ्या खात बसतात

Similarly being caught in the network of the sense of `I' and `Mine', these poor souls do not reach me and keep moving from one shore to the other of birth and death respectively.

एऱ्हवी मी तरी कैसा । मुखाप्रती भानु का जैसा । कही नसे न दिसे ऐसा । वाणीचा नव्हे ॥63॥

येरव्ही मी कसा आहे म्हणशील, तर सुर्य ज्याप्रमाणे वाटेल तिकडून पाहणाराला तोंडासमोर दिसतो, त्याचप्रमाणे आहे, परंतु त्याच्यात जी एक उणीव आहे, की तो केव्हा दिसतो व केव्हा दिसत नाही, ती मात्र माझ्यात नाही.

Actually, I am always in front of everybody ever shining and pure, like the Sun, but the Sun is not sometimes visible due to night or clouds!

माझेया विस्तारलेपणाचेनि नांवे । हे जगचि नोहे आघवे । जैसे दूध मुराले स्वभावे । तरि तेचि दही ॥64॥

माझ्या निर्गुण स्वरूपाचा विस्तार कोणता म्हणशील, तर हे सर्व जगच नव्हे का ? ज्याप्रमाणे, दूध सहज जरी थिजले तरी तेच दही;

As regards my totality, is not the universe myself only? It is just like milk which though becoming curds, is still essentially milk itself.

का बीजचि जाहले तरु । अथवा भांगारचि अळंकारु । तैसा मज एकाचा विस्तारु । ते हे जग ॥65॥

किंवा बीजाचाच वृक्ष होतो, अथवा सुवर्णाचे अलंकार होतात, त्याचप्रमाणे, निर्गुण असा जो एकटा मी, त्या माझा जो विस्तार तेच हे जग होय.

Or it is the seed which becomes manifest in a larger form as a tree or it is the gold which becomes an ornament. Similarly the world is my own expanded form.

हे अव्यक्तपणे थिजले । तेचि मग विश्वाकारे वोथिजले । तैसे अमूर्तमूर्ति मिया विस्तारले । त्रैलोक्य जाणे ॥66॥

हे स्वरूप अव्यक्त असते. तेव्हा निराकार असते, तेच मग सृष्टीच्या रूपाने विस्तार पावून आकाराला येते. याप्रमाणे, निर्गुण असून साकार झालेला जो मी, त्यानेच हे त्रैलोक्य मांडले असे जाण.

My abstract existence was solidified and was poured into the mould of the universe of name and form and in that way I myself became, though one alone, this whole trinity of worlds.

महदादि देहाते । इये अशेषेही भूते । परि माझा ठायी बिंबते । जैसे जळी फेण ॥67॥

महात्तत्त्वापासून देहापर्यंत ही सर्व भूते खरोखर माझ्यापासूनच उत्पन्न होतात. ज्याप्रमाणे पाण्यापासून फेंस उत्पन्न होतो,

Just as the foam is visible on the surface of water, so the whole world of innumerable beings of names and forms, right from the Mahat principle to the bodies is apparent on my basic being.

परि तया फेणांआंतु पाहता । जेवी जळ न दिसे पंडुसुता । नातरी स्वप्नीची अनेकता । चेइलिया नोहिजे ॥68॥

परंतु त्या फेसाच्या आत पाहू गेले असता पाणी दिसत नाही, किंवा अर्जुना, स्वप्नांत जीवाचे अनेक रूपे धारण करणे ज्याप्रमाणे जागे झाल्यावर नाहीसे होते,

If we look into the foam, water is not visible there, and various forms also, perceived in the dream state are not seen in the walking state.

तैसी भूते इये माझा ठायी । बिंबती तयांमाजी मी नाही । इया उपपत्ती तुज पाही । सांगितलिया मागा ॥69॥

त्याप्रमाणे, ही भूते जरी माझ्या ठिकाणी भासली, तरी त्यांचे ठिकाणी मी नाही. हे उत्पादन तुला मागे सांगितलेंच आहे. (अध्याय 7 श्लोक 12)

Similarly these beings are reflected on my base, but I am not confined in them. I have already told you earlier this part of philosophy.

म्हणऊनि बोलिलिया बोलाचा आतिसो । न कीजे यालागी हे असो । तरी मजाआंत पैसो । दिठि तुझी ॥70॥

म्हणून, बोललेल्या गोष्टींचा पाल्हाळ करु नये. तेव्हा ते राहू दे. परंतु तुझ्या दृष्टीचा प्रवेश माझ्या अंतर्यामी होऊ दे.

Therefore, it is not good to dwell at large on the same thing again. So it be. Only your vision should be well-established in my real nature. | These beings do not abide in me, but behold the wonderful power of my divine yoga! Though I am the sustainer and the creater of all beings, I do not dwell within these beings. (Not limited by their limitations).

आमचा प्रकृतीपैलीकडील भावो । जरी कल्पनेवीण लागसी पाहो । तरी मजमाजि भूते हेही वावो । जे मी सर्व म्हणऊनि ॥71॥

मायेच्या पलीकडील माझे जे स्वरूप, ते जर कल्पनेशिवाय पाहू लागलास, तर माझे ठिकाणी सर्व भूते आहेत असे जे तुला सांगितले, ते सर्व मिथ्या आहे असे तुला भासेल; कारण सर्व मीच आहे.

If you discard your conceptual imagination, and then consider this existence beyond the Prakriti, you will find that it is false to say that these beings dwell in me, because I am myself everything and there is nothing other which can dwell in me.

एऱ्हवी संकल्पाचिये सांजवेळे । नावेक तिमिरेजती बुद्धीचे डोळे । म्हणोनि अखंडित परि झांवळे । भूतभिन्न ऐसे देखे ॥72॥

एरव्ही, संकल्परूप संध्याकाळचे वेळेस ज्ञानरूप डोळे अज्ञानरूप अंधकाराने काही वेळ ग्रासले जातात; म्हणून त्या झांजडीत, मी अखंड असता भूते मजहून निराळी दृष्टीस पडतात.

But when at the beginning of the creation, there was grey light of doubt about the "Knowable" quality of absolute Brahman, the clear vision of intellect was shrouded by slight darkness and, therefore, though the absolute Brahman is without form or distortion of any kind, there appeared the variety of beings as a thing separate from the Brahman.

तेचि संकल्पाची सांज जै लोपे । तै अखंडितचि आहे स्वरुपे । जैसे शंका जातखेंवो लोपे । सापपण माळेचे ॥73॥

त्याच संकल्परूपी संध्याकाळचे वेळेचा लोप झाला म्हणजे, ज्याप्रमाणे नीळमण्याच्या माळेवर कवड्या सापाचा झालेला सर्व भास, शंका दूर होण्याबरोबर नाहीसा होतो, त्याप्रमाणे मी अखंड आहे असा दिसतो.

But when that grey light of ignorance produced by projecting thought is over, the absolute Brahman remains alone, continuous, undistorted, in its purity, by elimination of the illusive existence of beings; just as, in clear light, the false concept of a serpent on a garland is nullified and the garland is clearly visible.

एऱ्हवी तरी भूमीआतूनि स्वयंभ । काय घडेया गाडगेयांचे निघती कोंभ । परि ते कुलालमतीचे गर्भ । उमटले की ॥74॥

येरव्ही जमिनीतून घागर, मडकी वैगेरेचे कोंब स्वतःसिद्ध निघतात काय ? परंतु कुंभाराच्या बुद्धीने ते सर्व तयार होतात.

For example, have the earthen pots or vessels come out of the earth as plants naturally growing or are they produced out of the womb of imagination of a potter?

नातरी सागरीचा पाणी । काय तंरगाचिया आहाती खाणी । ते अवांतर करणी । वारयाची नव्हे ॥75॥

किंवा समुद्राच्या पाण्यात लाटांच्या खाणी का आहेत ? तर ते कृत्य वाऱ्याशिवाय इतराचे नव्हें;

Or are there actual mines in the sea where waves are stored? Is it not the independent action of the wind?

पाहे पा कापसाचा पोटी । काय कापडाची होती पेटी । तो वेढितयाचिया दिठी । कापड जाहला ॥76॥

हे पहा, कापसाच्या पोटांत कापडाचे गठ्ठे असतात का ? वापरणाराच्या समजुतीने तो कापड बनला आहे!

Similarly was there a bundle of cloth already in the heap of cotton? Is not that created only out of the imagination of a person? Is that cloth not manufactured out of cotton?

जरी सोने लेणे होऊनि घडे । तरी तयाचे सोनेपण न मोडे । येर अळंकार हे वरचिलीकडे । लेतयाचेनि भावे ॥77॥

जर सोन्याचे दागिने बनविले तर सोनेपण नाहीसे होते का ? बाकी स्थुल दृष्टीने वापरणाराच्या कल्पनेने ते दागिने दिसतात;

Or the gold not cease to be gold even if an ornament is made out of it. The ornament is produced for the person who wants to use it.

सांगे पडिसादाची प्रत्युत्तरे । का आरिसा जे आविष्करे । ते आपले की साचोकारे । तेथेचि होते ॥78॥

आपल्या शब्दाचा जो प्रतिध्वनि ऐकू येतो, किंवा आरशांत जे आपले स्वरूप आपण पाहतो, तो खरोखर आपल्या बोलण्याचा किंवा पाहण्याचा परिणाम आहे, किंवा आपल्या पूर्वीच ते तेथे होते सांग बरे!

Please tell me, is echo existing itself or is the reflection existing within the mirror? Or are they not the creations of our own voice and face?

तैसी इये निर्मळे माझा स्वरुपी । जो भूतभावना आरोपी । तयासी तयाच्या संकल्पी । भूताभासु असे ॥79॥

त्याचप्रमाणे ह्या माझ्या निरुपाधिक स्वरूपावर जो भूतांच्या कल्पनेचा आरोप घेतो, त्याला त्याच्या कल्पनेमुळे माझ्या ठिकाणी भूतांचा भास होतो.

Similarly the creation is in the mind of the man, born out of his concept, who superimposes the universe on my original undistorted pure existence.

तेचि कल्पिती प्रकृती पुरे । आणि भूताभासु आधीच सरे । मग स्वरुप उरे एकसरे । निखळ माझे ॥80॥

तीच कल्पना करणारी माया संपली, म्हणजे माझ्या ठिकाणचा भूतांचा भास नाहीसा होतो. मग, माझे निरुपाधिक असे जे शुद्ध स्वरूप, तेच निखालस उरते.

When that original delusion comes to an end, (which is called Maya) then as the appearance of various beings is itself false, it also gets destroyed and the only one pure undistorted existence remains, which is myself.

हे असो आंगी भरलिया भवंडी । जैशा भोवत दिसती अरडीदरडी । तैशी आपुलिया कल्पना अखंडी । गमती भूते ॥81॥

हे असो; आपल्या भोवती गरगर फिरतांना भोवंड आल्यावर ज्याप्रमाणे डोंगर वैगेरे फिरतातसे दिसते,

In short, if we have vertigo, we see everything around us, like hills, revolving; similarly by our own imagination, all these beings seem to be true instead of my Reality, which is the absolute Brahman.

तेचि कल्पना सांडूनि पाही । तरि मी भूती भूते माझिया ठायी । हे स्वप्नीही परि नाही । कल्पावयाजोगे ॥82॥

त्याचप्रमाणे, आपल्या मनात कल्पना उत्पन्न झाल्यावर अखंड ब्रह्मस्वरूपात भूतांचा भास होतो. तीच कल्पना सोडून जर पाहीले, तर मी भूतांच्या ठिकाणी व भुते माझ्या ठिकाणी आहेत, अशी स्वप्नांत देखील कल्पना करण्यासारखी गोष्ट नाही.

But when the imagination is set aside, it is not true even in a dream to say that "I am in the beings" and "the beings are in me."

आता मीच एक भूताते धर्ता । अथवा भूतामाजि मी असता । या संकल्पसन्निपाता । आंतुलिया बोलिया ॥83॥

आता, ‘ मीच एक भूतांचा धारण करणारा अथवा भूतांत असणारा’ ह्या सर्व गोष्टी संकल्परूप सन्निपात वायुच्या लहरीतील बडबडी आहेत.

Therefore, it is just like a chattering of a man in delirium to say that "I alone sustain all the beings", or that "I dwell in all the beings."

म्हणोनि परियेसी गा प्रियोत्तमा । यापरी मी विश्वासी विश्वात्मा । जो इया लटकिया भूतग्रामा । भाव्यु सदा ॥84॥

म्हणून हे प्रियोत्तमा, ऐक की, अशा प्रकारे मी सृष्टीचा विश्वात्मा किंवा खोट्या सृष्टीचा आधार, ह्या कल्पना मिथ्या आहेत.

Therefore, please listen, my dear! It is a false imagination of the false beings to `consider' me as the universe or that the universe is my soul.

रश्मीचेनि आधारे जैसे । नव्ह तेचि मृगजळ आभासे । माझा ठायी भूतजात तैसे । आणि मातेही भावी ॥85॥

ज्याप्रमाणे सूर्याच्या प्रखर किरणांनी, पाणी नसता मृगजलाचा भास होतो, त्याप्रमाणे, सर्व भूते माझ्या ठिकाणी आहेत व मीही त्यांमध्ये आहे, अशी कल्पना उत्पन्न होते.

Just as the mirage which has no actual existence appears to be real because of the sun-rays, so all the beings though not actually existing, appear to be and they also create a false appearance of `me' within them.

मी ये परीचा भूतभावनु । परि सर्व भूतांसि अभिन्नु । जैसी प्रभा आणि भानु । एकचि ते ॥86॥

अशा प्रकारे, भूतांना उत्पन्न करणारा असुनही, सुर्य आणि त्याचे तेज ही ज्याप्रमाणे एकच आहेत, त्याप्रमाणे मी त्यापासून निराळा नाही.

Thus, please understand that, I am the base for the appearance of all beings but at the same time, I am alone everywhere, just as the Sun and its light are one.

हा आमचा ऐश्वर्ययोगु । तुवा देखिला की चांगु । आता सांगे काही एथ लागु । भूतभेदाचा असे ॥87॥

हा आमचा ऐश्वर्ययोग (अद्भूत कृत्य) तुला चांगला समजला ना ? तर आता सांग बरे, की मी व प्राणिमात्र यांच्यात काही तरी भेदाचा संबंध आहे काय ?

This is called the Yoga of my glory. Tell me, did you understand this clearly? Is there any scope for differences in me and various beings at all?

यालागी मजपासूनि भूते । आने नव्हती हे निरुते । आणि भूतावेगळिया माते । कहीच न मनी हो ॥88॥

याकरिता, माझ्याहून सर्व प्राणिमात्र खरोखर वेगळे नाहीत; आणि मीही त्यांच्यापासून वेगळा आहे असे कधी समजू नको.

Therefore, the doctrine that all the beings are not different from me is true. Never consider me as different from the beings.

पै गगन जेवढे जैसे । पवनु गगनी तेवढाचि असे । सहजे हालविलिया वेगळा दिसे । एऱ्हवी गगन तेचि ते ॥89॥

आकाशाचा जेवढा विस्तार आहे, तेवढा वारा भरून राहीलेला आहे; परंतु तो सहज हालवला तर आकाशापासुन निराळा भासतो. येरव्ही आकाश तेच तो आहे;

My dear, the expanse of the wind (air) is equal to the expanse of sky and only if the air is moved, it is felt as something separate; otherwise it is one with the sky.

तैसे भूतजात माझा ठायी । कल्पिजे तरी आभासे काही । निर्विकल्पी तरि नाही । तेथ मीच मी आघवे ॥90॥

त्याप्रमाणे, प्राणी माझ्या ठिकाणी आहेत अशी मनात कल्पना आली, म्हणजे थोडा भास होतो. तेच कल्पनेच्या अभावी पांहू गेले असता सर्वत्र मी एकच आहे.

Similarly if we imagine, the beings appear to be separate; otherwise in the state of totality where there is not a single thought, they disappear and I alone remain undistorted.

म्हणऊनि नाही आणि असे । हे कल्पनेचेनि सौरसे । जे कल्पनालोपे भ्रंशे । आणि कल्पनेसवे होय ॥91॥

म्हणून भूतांचे नसणे आणि असणे हे कल्पनेच्या संबंधाने भासते; व जे कल्पना नाहींशी झाल्यावर भासत नाही आणि कल्पनेबरोबर भासते, .

So, `is' and `is not' are both only the product of imagination. When it is gone, the world created by it is also gone and it appears only as soon as we imagine.

तेचि कल्पिते मुदल जाये । तै असे नाही हे के आहे । म्हणऊनि पुढती तू पाहे । हा ऐश्वर्ययोगु ॥92॥

तेच कल्पना उत्पन्न करणारे अज्ञान समूळ नाहीसे झाल्यावर भूतांचे असणे व नसणे कोठून भासणार ? म्हणून यापुढे माझी अद्भूत कृति तुला सांगतो ती पहा

But when the original "capital" of imagination is nullified, where is the base to say `is' or `is not'? Please understand this Yoga of glory of mine.

ऐसिया प्रतीतिबोधसागरी । तू आपणपेयाते कल्लोळु एक करी । मग जव पाहासी चराचरी । तव तूचि आहासी ॥93॥

अशा ह्या अनुभवरूपी समुद्रांत तू स्वतः एक लाट बनून रहा; मग तू या चराचरांकडे पांहू लागलास, म्हणजे सर्वत्र तूंच भरला आहेस असे तुझ्या दृष्टीस पडेल ऐस

You should become one wave of the ocean of self-knowledge. Then you will know that you are the whole world.

या जाणणेयाचा चेवो । तुज आला ना म्हणती देवो । तरी आता द्वैतस्वप्न वावो । जाले की ना ॥94॥

देव म्हणाले :- अर्जुना ! हे जे मी तुला ज्ञान सांगितले त्याचा तुझ्या मनात काही प्रकाश पडला का ? तर आता तुला जे मी व विश्व ही दोन आहेत असे स्वप्न पडले होते, ते खोटे ठरले नाही का ?

The Lord Shrikrishna said, `Arjuna, are you now awake due to this highest knowledge? Is the dream of duality over, once for all, because of this awakening?"

तरी पुढती जरी विपाये । बुद्धीसि कल्पनेची झोप ये । तरी अभेदबोधु जाये । जै स्वप्नी पडिजे ॥95॥

परंतू पुढे कदाचित् तुझ्या बुद्धीला जर कल्पनारूपी झोप लागली, तर मी व जग ही एकच आहेत असा जो बोध, तो जगद्रूपी स्वप्न पडू लागल्यावर नाहीसा होईल;

Perhaps in future, if your intellect will get asleep due to `imagination' and you will fall into the dream of duality, this realisation of unity will cease to be.

म्हणोनि ये निद्रेची वाट मोडे । निखळ उद्बोधाचेचि आपणपे घडे । ऐसे वर्म जे आहे फुडे । ते दावो आता ॥96॥

म्हणून या कल्पनारूप निद्रेची वाट मोडून, शुद्ध असे जे ब्रह्मज्ञान ते आपोआप तुला प्राप्त होईल असे जे एक खरे तत्त्व आहे ते तुला आता दाखवून देतो.

So, in order that even the slight sound of the foot-steps of this sleep should disappear and in order that your wakeful state of self- knowledge should always abide, we are going to tell you clearly the most secret knowledge.

तरी धनुर्धरा धैर्या । निके अवधान देई बा धनंजया । पै सर्व भूतांते माया । करि हरि गा ॥97॥

तर, हे धैर्यवान धनंजया, तू नीट लक्ष दे की, प्राणिमात्राची उत्पत्ति, स्थिति व लय यास एक मायाच कारण आहे.

Therefore, the great courageous wielder of bow, please listen steadily to my speech. My dear, the Maya, the Prakriti itself, creates all the beings and destroys them.

जिये नांव गा प्रकृती । जे द्विविध सांगितली तुजप्रती । एकी अष्टधा भेदव्यक्ती । दुजी जीवरुपा ॥98॥

त्या मायेला प्रकृति असे म्हणतात, व ती दोन प्रकारची आहे म्हणून तुला पूर्वी (अध्याय 7 श्लोक 4-5) सांगितलेंच आहे. पैकी एक आठ प्रकारच्या रूपाने भिन्न आहे व दुसरी जीवरूप अशी आहे.

The Prakriti which is of two kinds, is already explained to you. One is of eight parts and the other is of the Jeeva, or life principle.

हा प्रकृतीविखो आघवा । तुवा मागा परिसिलासे पांडवा । म्हणोनि असो काइ सांगावा । पुढतपुढती ॥99॥

हे पांडवा, हा प्रकृतीचा सर्व विषय तू पूर्वी ऐकलाच आहेस, म्हणून त्याजबद्दल पुनः पुनः सांगण्याचे कारण नाही.

This subject of Prakriti is, O, Pandawa, already heard by you earlier. Therefore, what is the purpose of repeating it?

तरी ये माझिये प्रकृती । महाकल्पाचां अंती । सर्व भूते अव्यक्ती । ऐक्यासी येती ॥100॥

तरी महाप्रलयाच्या शेवटी ही सर्व भूते माझ्या प्रकृतिरूप अव्यक्त स्वरूपात लय पावतात.

At the end of the Great Kalpa, all the beings return to a state of unity in this Prakriti.

ग्रीष्माचा अतिरसी । सबीजे तृणे जैसी । मागुती भूमीसी । सुलीने होती ॥101॥

ग्रीष्म ऋतूमध्ये कडक उन्हाच्या योगाने ज्याप्रमाणे गवत बीजासह जिरून जाते; किंवा वर्षाकालच्या मेघाचे अवडंबर संपल्यावर शरदऋतूचा अंकुर फुटतो,

In the summer, the grass with its seeds remains dormant in the ground.

का वार्षिये ढेंढे फिटे । जेव्हा शारदीयेचा अनुघडु फुटे । तेव्हा घनजात आटे । गगनीचे गगनी ॥102॥

तेव्हा सर्व आकाशांतील ढग आकाशातच जिरून जातात; अथवा आकाशाच्या पोकळीत ज्याप्रमाणे वायु उत्पन्न होऊन नाहीसा होतो

Or when the thundering clouds of the rainy season disappear from the sky and the clarity of post-rainy season comes into being.

नातरी आकाशाचिये खोपे । वायु निवांतुचि लोपे । का तरंगता हारपे । जळी जेवी ॥103॥

अथवा आकाशाच्या पोकळीत ज्याप्रमाणे वायु उत्पन्न होऊन नाहीसा होतो, किंवा पाण्यात उत्पन्न झालेल्या लाटा पाण्यातच नाहीतशा होतात,

Or in the vacuum of the sky the wind quietly subsides, or the state of wave-ness is merged into water;

अथवा जागिनलिये वेळे । स्वप्न मनीचे मनी मावळे । तैसे प्राकृत प्रकृती मिळे । कल्पक्षयी ॥104॥

नाही तर जागे झाल्यावर मनातले स्वप्न मनातच मावळते, त्याप्रमाणे महाप्रलयाच्या शेवटी प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेली सर्व भूते प्रकृतींतच मिळतात

Or when we are awake, the dream ceases to be in the mind only, so, at the time of the final dissolution, that which is created, merges into Prakriti.

मग कल्पादी पुढती । मीचि सृजी ऐसी वदंती । तरी इयेविषयी निरुती । उपपत्ती आइक ॥105॥

मग सृष्टीच्या आरंभी पुनः ती मीच निर्माण करितो अशी जी बोलवा आहे, ती विषयीची खरी खुबी तुला सांगतो, ती ऐक.

And it is said that at the beginning of the Great Kalpa, I myself create them. Therefore, listen to the true process of all this.

तरी हेचि प्रकृति किरिटी । मी स्वकीया सहजे अधिष्ठी । तेथ तंतुसमवायपटी । जेवि विणावणी दिसे ॥106॥

तर अर्जुना, ह्याच माझ्या प्रकृतीचा मी जेव्हा सहज अंगीकार करतो, तेव्हां, तंतूंच्या समुदायासंबंधाने ज्याप्रमाणे वस्त्रावर विणकर दिसते

Just at the web of various threads appears as a cloth, so, I easily create the world.

मग तिये विणावणीचेनि आधारे । लहाना चौकडिया पटत्व भरे । तैसी पंचात्मके आकारे । प्रकृतिचि होये ॥107॥

मग त्या विणकरीच्या आधाराने जशी लहान चौकड्यांची वस्त्रे तयार होतात, त्याप्रमाणे, पंचभूतात्मक आकाराने प्रकृति सृष्टिरूपाने चमकूं लागते.

Then just as by the cross- threads small squares are formed and then the shape of a cloth appears, so my Prakriti becomes the visible nature of five elements of names and forms.

जैसे विरजणियाचेनि संगे । दूधचि आटेजो लागे । तैशी प्रकृति आंगा रिगे । सृष्टिपणाचिया ॥108॥

ज्याप्रमाणे विरजण घातल्याच्या योगाने दूध विरजू लागते त्याप्रमाणे, प्रकृति ही सृष्टीतील आकार बनूं लागते.

Just as milk becomes curd and becomes somewhat solid, similarly the nature begins to appear on the back-drop of Prakriti.

बीज जळाचि जवळीक लाहे । आणि तेचि शाखोपशाखी होये । तैसे मज करणे आहे । भूतांचे हे ॥109॥

ज्याप्रमाणे पाण्याच्या सान्निध्याने बीजाला फांद्या वैगेरे फुटून त्याचे झाड होते, त्याप्रमाणे प्राणिमात्रासंबंधी सृष्टीतील पसारा माझ्यामुळे होतो.

Just as with the humidity of water, a seed sprouts and becomes a plant and a tree with many branches, similarly the nature consisting of various elements and beings which is born out of Prakriti is created from me.

अगा नगर हे राये केले । या म्हणणया साचपण कीर आले । परि निरुते पाहता काय शिणले । रायाचे हात ॥110॥

अरे, एखादे शहर राजाने वसविले हे म्हणणे जरी खरे असले, तरी खरोखर पाहू गेले असता राजाच्या हाताला काही शीण पडतो का ?

My dear Arjuna, it is said that a certain king built a city and that is true. But does the king himself gets tired in helping the actual construction of houses?

आणि मी प्रकृति अधिष्ठी ते कैसे । जैसा स्वप्नी जो असे । मग तोचि प्रवेशे । जागृतावस्थे ॥111॥

आणि मी प्रकृतीचा स्वीकार करतो तो कसा म्हणशील, तर जसा स्वप्नावस्थेंत असलेला मनुष्य जागृतावस्थेत येतो तसा

Similarly when I say that I become established in the Prakriti, it is like a man coming out of dream when he wakesup.

तरि स्वप्नौनि जागृती येता । काय पाय दुखती पंडुसुता । की स्वप्नामाजी असता । प्रवासु होय ॥112॥

हे पंडुसुता, स्वप्नावस्थेंतून जागृतावस्थेत येतांना त्या मनुष्याचे पाय दुखतात का ? किंवा स्वप्नावस्थेंत असतांना त्याला फिरण्याचे श्रम होतात का ?

Do the feet get tired while coming into waking condition or is it necessary to travel actually when in dream?

या आघवियाचा अभिप्रावो कायी । जे हे भूतसृष्टीचे काही । मज एकही करणे नाही । ऐसाचि अर्थु ॥113॥

या सर्वाचा अभिप्राय काय म्हणशील, तर ही भूतसृष्टि निर्माण करण्याला मला काही एक करावे लागत नाही, हाच अर्थ आहे.

The summary of this explanation is that, while this nature full of elements is being created, I am not required to do anything.

जैशी राये अधिष्ठिली प्रजा । व्यापारे आपुलालिया काजा । तैसा प्रकृतिसंगु माझा । येर करणे ते इयेचे ॥114॥

ज्याप्रमाणे राजाने आज्ञेत ठेवलेली प्रजा आपल्या प्राप्तीस्तव व्यापार करते, त्याप्रमाणे, प्रकृतीचा व माझा संबंध आहे. येरव्ही उत्पत्ति, स्थिती व लय हे सर्व व्यापार तिचेच आहेत.

Just as the citizens are under the control of the king, but everybody conducts his business independently as he likes, similarly the only relation with Prakriti is that it is my Prakriti, but all activities belong to her.

पाहे पा पूर्णचंद्राचिये भेटी । समुद्र भरते अपार दाटी । तेथ चंद्रासि काय किरीटी । उपखा पडे ॥115॥

हे पहा, पौर्णिमेच्या चंद्राची भेट होताच समुद्राला अपार भरती येते. पण अर्जुना येथे चंद्राला काही श्रम पडतात का ?

When it is full moon, there is a big tide in the sea, but is the moon required to pull the waters?

जड परि जवळिका । लोह चळे तरि चळो का । कवणु शीणु भ्रामका । सन्निधानाचा ॥116॥

लोखंड जड असूनही लोहचुंबक जवळ असल्याने जरी हालते, तरी लोहचुंबकाला लोखंड हालवण्याचे कोणते श्रम पडतात ?

When a piece of iron is near a magnet, the piece of iron moves. It may very well move. Is the magnet required to make any efforts because it is near?

किंबहुना यापरी । मी निजप्रकृति अंगीकारी । आणि भूतसृष्टी एकसरी । प्रसवोचि लागे ॥117॥

किंबहुना याप्रमाणे मी सृष्टि उत्पन्न होणाऱ्या इच्छेचा अंगीकार केल्यावर एकदम प्राणिमात्राचा विस्तार होऊ लागतो.

Just like this, I only accept that it is my Prakriti and then automatically the whole world of elements begins to take form.

जो हा भूतग्रामु आघवा । असे प्रकृतिआधीन पांडवा । जैसी बीजाचिया वेलपालवा । समर्थ भूमि ॥118॥

पांडवा, हा सर्व प्राणिसमुदाय प्रकृतीच्या आधीन आहे. ज्याप्रमाणे बीजाला वेली, पाने वैगेरे उत्पन्न करण्यास भूमि समर्थ आहे,

Dear Pandava, just as the ground is the supporter of the seed while it grows, becomes a creeper, bears leaves, etc., so this world of elements comes into existence by the support of Prakriti.

नातरि बाळादिका वयसा । गोसावी देहसंगु जैसा । अथवा घनावळी आकाशा । वार्षिये जेवी ॥119॥

अथवा बाळपण, तारुण्य व वृद्धपण या अवस्थाना ज्याप्रमाणे देहसंग हे मुख्य कारण आहे, किंवा आकाशांत मेघपंक्ति उत्पन्न होण्यास जसा वर्षाकाल कारण आहे,

Or it is like the fact that on the physical body all the states of childhood, youth etc. appear; Or the rainy season is the cause of the clouds appearing in the sky.

का स्वप्नासि कारण निद्रा । तैसी प्रकृति हे नरेंद्रा । या अशेषाहि भूतसमुद्रा । गोसाविणी गा ॥120॥

किंवा स्वप्नाला जशी निद्रा कारण आहे, त्याचप्रमाणे हे नरेंद्रा, या सर्व प्राणिसमुदायाला प्रकृति मुख्य कारण होय.

Or as sleep is the cause of dream, similarly O the greatest among men! It is Prakriti which is responsible and capable for the world to come into being.

स्थावरा आणि जंगमा । स्थूळा अथवा सूक्ष्मा । हे असो भूतग्रामा । प्रकृतिचि मूळ ॥121॥

स्थावरजंगमाला, स्थुलसूक्ष्माला, फार काय सांगावे ? या जगाला प्रकृतिच मूळ कारण होय.

The beings and the elements may be either innert or moving, visible or subtle; for all of them, Prakriti is the root.

म्हणोनि भूते हन सृजावी । का सृजिली प्रतिपाळावी । इये करणी न येती आघवी । आमुचिया आंगा ॥122॥

म्हणून, प्राणी उत्पन्न करावे किंवा उत्पन्न झालेल्यांचा प्रतिपाळ करावा, या सर्व कृतीचे कर्तुत्व मजकडे येत नाही.

Therefore, I have no concern about creating of the elements or to maintain them, etc.

जळी चंद्रिकेचिया पसरती वेली । ते वाढी चंद्रे नाही वाढविली । तेवि माते पावोनि ठेली । दुरी कर्मे ॥123॥

पाण्यात चंद्राला प्रकाश वेल पसरल्याप्रमाणे दिसतो, त्याची उत्पत्ति चंद्राने केली नाही, त्याप्रमाणे, ही कर्मे मजपासून उत्पन्न झालेली असुनही मजपासून दुरच असतात.

The moon-light seems to be spread long like a creeper on the surface of water but that enlargement of the light is not done by the moon. Similarly though all the actions finally reach up to me they remain far away and not related.

आणि सुटलिया सिंधुजळाचा लोटु । न शके धरु सैंधवाचा घाटु । तेवि सकळ कर्मा मीच शेवटु । ती काइ बांधती माते ॥124॥

ज्याप्रमाणे, समुद्राच्या पाण्याचा लोट वाहू लागल्यावर त्याला मिठाचा बांध आडवू शकत नाही, त्याप्रमाणे, माझ्यात लय पावणारी सर्व कर्मे मला कशी बांधू शकतील ?

When a great wave of water of the sea rises speedily a bund wall of salt cannot stop it. Similarly, when I am the end of all actions, how can they bind me?

धूम्ररजांची पिंजरी । वाजतिया वायुते जरी होकारी । का सूर्यबिंबामाझारी । आंधारे रिगे ॥125॥

धूराचे छत जर वाहणाऱ्या वायुस हाक मारुन अडथळा करील, किंवा सुर्यकिरणात अंधार शिरेल, फार काय सांगावे ?

It will be like a very small cage of flying particles saying to wind, "Just stop!" Or like darkness entering into the disc of the Sun.

हे असो पर्वताचिये हृदयीचे । जेवि पर्जन्यधारास्तव न खोंचे । तेवि कर्मजात प्रकृतीचे । न लगे मज ॥126॥

ज्याप्रमाणे पर्वताच्या पोटांतील द्रव्यांना पर्जन्याच्या अतिवृष्टीनेही काही बाधा होत नाही, त्याप्रमाणे, प्रकृतीच्या कर्मापासून मला काही एक बाधा होत नाही.

More than that, just as the internal firmness of a mountain is not affected by the heavy rains, likewise the actions performed by the Prakriti do not affect me.

एऱ्हवी इये प्राकृती विकारी । एकु मीचि आहे अवधारी । परि उदासीनाचिया परि । करी ना करवी ॥127॥

त्याप्रमाणे, प्रकृतीच्या कर्मापासून मला काही एक बाधा होत नाही. एरव्ही त्या प्रकृतीच्या कार्याला एक कारण आहे असे समज; परंतु उदासीनाप्रमाणे मी काही करीत नाही.

Really, if you see, all the disturbances in the Prakriti, such as name and shape, etc., are supported by me only, but as I am disinterested I do not myself act or cause actions to be performed.

दीपु ठेविला परिवरी । कवणाते नियमी ना निवारी । आणि कवण कवणिये व्यापारी । राहाटे तेहि नेणे ॥128॥

ज्याप्रमाणे घरात ठेवलेला दिवा अमुक कर किंवा करू नको असे कोणाला सांगत नाही, आणि कोण काय व्यापार करतो हेही जाणत नाही

When a lamp is lighted and kept in the house, it does not prevent or control anybody nor does it know what is done and by whom in its light.

तो जैसा का साक्षिभूतु । गृहव्यापारप्रवृत्तिहेतु । तैसा भूतकर्मी अनासक्तु । मी भूती असे ॥129॥

तो साक्षिभूत असून गृहकृत्यांची प्रवृत्ति होण्यास कारणीभूत होतो त्याप्रमाणे, सृष्टीची उत्पत्ति, स्थिति व लय या कर्मात मी उदासीन असून भूतांच्या ठिकाणी आहे.

Just as that lamp is a witness and indirect cause of the activities in the house, so I am in each and every being, but I am not attached to the actions of those beings.

हा एकचि अभिप्रावो पुढतपुढती । काय सांगो बहुता उपपत्ती । येथ एकवेळा सुभद्रापती । येतुले जाण पा ॥130॥

हा एकच अभिप्राय खरा आहे. पुनः पुनः पुष्कळ पर्यायांनी काय सांगू ? तर हे सुभद्रापति, एकदां एवढे लक्षात ठेव.

O, the husband of Subhadra, how many times should this fact be repeated? You may once for all remember one fact.

जे लोकचेष्टा समस्ता । जैसा निमित्तमात्र का सविता । तैसा जगत्प्रभवी पंडुसुता । हेतु मी जाणे ॥131॥

अर्जुना, सर्व सृष्टीतील लोकांच्या व्यापारास ज्याप्रमाणे सूर्य कारणीभूत आहे, त्याप्रमाणे, जगाच्या उत्पत्तीला मी कारण आहे असे जाण.

O, son of Pandu, just as the Sun is only an indirect cause for the functions of all beings in the world, so, I also become a cause of the creation of the world, as a witness only.

का जे मिया अधिष्ठिलिया प्रकृती । होती चराचराचिया संभूती । म्हणोनि मी हेतु हे उपपत्ती । घडे यया ॥132॥

का कीं, मायेचा अंगीकार मी केला आहे, व तिच्या योगाने प्राणिमात्राची उत्पत्ति होते. म्हणून या जगाच्या उत्पत्तीचे कारण मी अशी लोकांची समजूत आहे.

Because I am accepting prakriti and abiding in it, the creation of this world takes place and, therefore, in a way I am the cause of this world.

आता येणे उजिवडे निरुते । न्याहाळी पा ऐश्वर्ययोगाते । जे माझा ठायी भूते । परी भूती मी नसे ॥133॥

तेव्हा माझ्यापासून भूतांची उत्पत्ति जरी होते, तरी भूतांत मी नाही, ही माझी अद्भूत करणी या ज्ञानाच्या उजेडाने नीट न्याहाळून पहा.

So, please see my glory of Yoga, by the help of this knowledge, - which is the fact that ``Though all beings are in me, I am not in them.''

अथवा भूते ना माझा ठायी । आणि भूतांमाजि मी नाही । या खुणा तु कही । चुको नको ॥134॥

अथवा प्राणी माझ्या ठिकाणी नाहीत व मी त्यांच्या ठिकाणी नाही हे वर्म तू कधी विसरू नकोस.

Or, seen from another point of view, the beings are not in me and I am not in the beings. This key of real knowledge, you should never miss.

हे सर्वस्व आमुचे गूढ । परि दाविले तुज उघड । आता इंद्रिया देऊनि कवाड । हृदयी भोगी ॥135॥

हे माझे मुख्य वर्म असुनही तुला उघड करुन दाखविले आहे. तर आता तू आपल्या इंद्रियांची दारे बंद करून त्यांना कळू न देता आपल्या ह्रदयात याचा उपभोग घे.

This is the most secret of my nature, which I have opened up for you. Now, you should enjoy it in your heart, by shutting off the doors of your senses.

हा दंशु जव नये हाता । तव माझे साचोकारेपण पार्था । न संपडे गा सर्वथा । जेवि भुसी कणु ॥136॥

पार्था, हे वेदांतसिद्धांतांचे वर्म जोपर्यत हाती लागले नाही, तोपर्यंत माझे खरे स्वरूप कधीही कळणार नाही. ज्याप्रमाणे कोड्यात शोधूं लागले असता दाण्याचा एक कण सुद्दा सांपडत नाही.

O Partha, so long as this crux of the doctrine is not realized, my real nature cannot be understood, just as there is no grain in the heap of husk.

एऱ्हवी अनुमानाचेनि पैसे । आवडे कीर कळले ऐसे । परि मृगजळाचेनि वोलांशे । काय भूमि तिमे ॥137॥

एरव्ही, अनुमानाच्या साह्याने माझे खरे स्वरूप कळले असे वाटते. पण मृगजलाच्या ओलाव्याने जमीन कधी भिजली आहे का ?

Otherwise, a man may imagine that he has understood, but does the earth become wet by the waters of the mirage?

जे जाळ जळी पांगिले । तेथ चंद्रबिंब दिसे आंतुडले । परि थडिये काढूनि झाडिले । तेव्हा बिंब के सांगे ॥138॥

माशाला धरण्याकरिंता जे जाळे पसरतात त्यात चंद्राचे बिंब सापडल्यासारखे दिसते, परंतु ते जाळे नदीच्या कांठावर काढून झाडल्यावर चंद्रबिंब कोठे असते का सांग बरे ?

If we throw a net on the surface of water and there is moon in the sky, her reflection in the water seems to be caught in the net, but if we pull the net ashore, tell me, where is the moon?

तैसे बोलवरि वाचाबळे । वायाचि झकविजती प्रतीतीचे डोळे । मग साचोकारे बोधावेळे । आथि ना होईजे ॥139॥

त्याचप्रमाणे ‘ आम्हाला अनुभव आला ‘ असे शब्दाच्या व वाणीच्या योगाने कितीएक लोक वरकरणी दाखवितात; पण मग खऱ्या बोधाच्या परिक्षेची वेळ आली म्हणजे त्या वेळेस खरोखर त्यांना ज्ञान झालेले नाही (असे अनुभवास येते), व दुसऱ्यास ते करूनही देता येत नाही.

Likewise people chatter off their experiences when actually they do no have the Reality, but when the occasion of actual realization comes, their boasting proves to be false.

किंबहुना भवा बिहा या । आणि साचे चाड आथि जरी मिया । तरि तुम्ही गा उपपत्ती इया । जतन कीजे ॥140॥

किंबहुना या संसाराला भिऊन माझ्या प्राप्तीची जर खरी इच्छा असली तर तुला हे जे मी वर्म सांगितले, ते आपल्या लक्षात पूर्ण वागीव.

If you are really afraid of this worldly life of birth and death and if at all you are really interested in knowing me, you must hold this thought carefully in your mind and heart.

एऱ्हवी वेधली दिठी कवळे । ते चांदणियाते म्हणे पिवळे । तेवि माझा स्वरुपी निर्मळे । देखाल दोष ॥141॥

एरवी, काविळीच्या योगाने दृष्टी ग्रासल्यावर तो मनुष्य चांदण्याला पिवळे म्हणतो, त्याप्रमाणे, निर्दोष असे जे माझे शुद्ध स्वरूप, त्या स्वरूपावर त्याला दोष दिसतात.

Otherwise a person, whose eyesight is affected by jaundice, calls the moonlight as yellow. Similarly for an ignorant man, my pure nature seems to be with various defects.

नातरी ज्वरे विटाळले मुख । ते दुधाते म्हणे कडू विख । तेवि अमानुषा मानुष । मानाल माते ॥142॥

किंवा तापाने कडू तोंड झाल्यावर त्याला ज्याप्रमाणे दूध विषासारखे कडू लागते, त्याचप्रमाणे मी मनुष्य नसूनही मनुष्य आहे असे ते मला मानतात.

Or a man whose taste is disturbed by fever, says milk to be bitter. Similarly though I am not merely a human being, people consider me to be a human being only.

म्हणऊनि पुढती तू धनंजया । झणे विसंबसी या अभिप्राया । जे इया स्थूलदृष्टी वाया । जाइजेल गा ॥143॥

म्हणून, हे धनंजया, वारंवार या अभिप्रायाला विसरू नको. जर नुसत्या स्थुल दृष्टीने पाहू लागलास, तर तुझे पाहणे व्यर्थ होईल.

Therefore, dear Dhananjaya, you may perhaps forget this secret fact; but do not forget it because a cursory looking at me, without this knowledge, is useless.

पै स्थूलदृष्टी देखती माते । तेचि न देखणे जाण निरुते । जैसे स्वप्नीचेनि अमृते । अमरा नोहिजे ॥144॥

ज्याप्रमाणे स्वप्नांतील अमृताने कोणी अमर होत नाही, त्याप्रमाणे जे मला स्थूल दृष्टीने पाहतात, ते खरोखर मला पहात नाहीत.

Actually to see me superficially is really not seeing rightly, because one will never become deathless by the nectar taken in the dream.

एऱ्हवी स्थूलदृष्टी मूढ । माते जाणती कीर दृढ । परि ते जाणणेचि जाणणेया आड । रिगोनि ठाके ॥145॥

एरवी अज्ञानी लोक स्थूल दृष्टीने मला जाणले असे म्हणतात, परंतु त्यांचा समज त्यांच्या खऱ्या समजाच्या आड येतो.

Generally people know me superficially, but it is like the swans who think that the reflections of stars in water are jewels and are deceived. Similarly this very superficial looking prevents the right knowledge.

जैसा नक्षत्राचिया आभासा- । साठी घातु झाला तया हंसा । माजी रत्नबुद्धीचिया आशा । रिगोनिया ॥146॥

ज्याप्रमाणे नक्षत्राचे प्रतिबिंब पाण्यात पाहून ते मोतीच आहे असे समजून ते प्राप्त करून घेण्याकरीता हंस पक्षी आकाशातून उडी टाकून प्राणास मुकतो;

Generally people know me superficially, but it is like the swans who think that the reflections of stars in water are jewels and are deceived. Similarly this very superficial looking prevents the right knowledge.

सांगे गंगा या बुद्धी मृगजळ । ठाकोनि आलियाचे कवण फळ । काय सुरतरु म्हणोनि बाबुळ । सेविली करी ॥147॥

गंगा आहे असे समजून मृगजळाजवळ जर कोणी गेला, तर त्याला त्या ठिकाणी काय प्राप्त होईल सांग बरे ? त्याचप्रमाणे, कल्पवृक्ष समजून बाभूळ हाती धरल्यावर त्याचा काय उपयोग होणार ?

If we think the mirage to be Ganges and go ahead to be near it, what fruit will we get? Similarly if we think a thorny bush to be divine wish-tree, and hold it, what benefit will we get?

हा निळयाचा दुसरा । या बुद्धी हातु घातला विखारा । का रत्ने म्हणोनि गारा । वेची जेवि ॥148॥

नीलमण्याचा दोन सरांचा हार समजून जर कवड्या सर्पाला हाती धरले; किंवा रत्न समजून गारा वेचून घेतल्या,

If thinking that it is a double threaded garland of blue jewels, we take in our hands deadly cobra or thinking that they are gems we pick-up hailstones;

अथवा निधान हे प्रगटले । म्हणोनि खदिरांगार खोळे भरिले । का साउली नेणता घातले । कुहा सिंहे ॥149॥

अथवा द्रव्याचा ठेवा जमिनीतून वर येऊन उजेड पडला आहे असे समजून खैराचे निखारे पदरांत घेतले, अथवा आपलीच पडछाया पाण्यात पाडली आहे असे न जाणता सिंह विहीरीत उडी टाकून ज्याप्रमाणे प्राणास मुकला,

Or thinking that it is treasure, if we put burning coals in our bag, or if a lion jumps into the well, thinking that his reflection is another lion, what will be the result?

तेवि मी म्हणोनि प्रपंची । जिही बुडी दिधली कृतनिश्चयाची । तिही चंद्रासाठी जेवि जळीची । प्रतिमा धरिली ॥150॥

त्याप्रमाणे, प्रपंचात मी खास आहे, अशा कृतनिश्चयाने जे प्रपंचातच गुंग होतात, ते चंद्राच्या ऐवजी त्याचे पाण्यात पडलेले प्रतिबिंब धरण्याकरिंता प्रयत्न करणाऱ्याप्रमाणे फसतात.

Similarly, those who have convinced themselves that I take up a form and incarnate in the world, and who thus jump headlong into the mundane life, can be said to have embraced the reflection of moon in the water, thinking that it is moon.

तैसा कृतनिश्चय वाया गेला । जैसा कोण्ही एकु कांजी प्याला । मग परिणाम पाहो लागला । अमृताचा ॥151॥

त्याचप्रमाणे संसारात मी आहे असा जो त्यांचा कृतनिश्चय, तो वाया जातो. असा कोणी एखादा कांजी पिऊन अमृतापासून होणाऱ्या सुखाचा लाभ इच्छितो,

Such a conviction is a futile thing. It is like a person drinking soup of rice, and trying to see the effect of nectar. Similarly people have deep trust in their mind on the outward crude manifestation of the world of name and form and try to find in it my eternal nature. How can they so see me in my real nature?

तैसे स्थूलाकारी नाशिवंते । भरवसा बांधोनि चित्ते । पाहती मज अविनाशाते । तरी कैचा दिसे ॥152॥

त्याप्रमाणे, अंतःकरणपूर्वक भरंवशाने नाशवंत अशा देहाचे ठिकाणी अविनाशी अशा मला पाहतात, तर मी त्यांना कसा दिसेन ?

Such a conviction is a futile thing. It is like a person drinking soup of rice, and trying to see the effect of nectar. Similarly people have deep trust in their mind on the outward crude manifestation of the world of name and form and try to find in it my eternal nature. How can they so see me in my real nature?

काइ पश्चिमसमुद्राचिया तटा । निघिजत आहे पूर्विलिया वाटा । का कोंडा कांडता सुभटा । कणु आतुडे ॥153॥

हे पहा कोणी पश्चिमसमुद्राकडे जाण्याचा हेतूने पूर्वसमुद्राच्या वाटेला जाऊ लागला, तर त्याला पश्चिमसमुद्र प्राप्त होईल का ? किंवा हे महाविरा, कोंडा कांडू लागले असता त्यात धान्य प्राप्त होईल का ?

My dear, is it possible to reach the western sea by going towards east? Or my dear Arjuna, is it possible to get grains by beating the husk?

तैसे विकारले हे स्थूळ । जाणितलेया मी जाणवतसे केवळ । काइ फेण पिता जळ । सेविले होय ॥154॥

त्याचप्रमाणे, हे विस्तार पावलेले जग जाणल्याने निर्दोष अशा मला जाणता येईल का ? फेस प्याल्याने पाणी प्याल्याप्रमाणे होते का

Similarly, how can my one abstract Reality which is absolute and without any qualities, be understood by having knowledge of this visible, perishable universe? How can one say that it is water, by drinking only the foam?

म्हणोनि मोहिलेनि मनोधर्मे । हेचि मी मानूनि संभ्रमे । मग येथिची जिये जन्मकर्मे । तिये मजचि म्हणती ॥155॥

म्हणून मायामोहीत मनोवृत्तीने संसारांतच मी आहे असे भ्रांतीने मानून तेथील जन्ममरणादि सर्व स्थिति मलाही आहेत असे समजतात.

Similarly, people being deluded think that this universe is myself, the Paramatman and then try to impose upon me the various happenings like birth, death etc. which are part of this world.

येतुलेनि अनामा नाम । मज अक्रियासि कर्म । विदेहासि देहधर्म । आरोपिती ॥156॥

याप्रमाणे नामरहित, क्रियारहित व देहरहित असा जो मी, त्या मला नामधारी, कर्मकारी व देहधर्मानी युक्त असणारा असे समजतात,

In this way they accuse me of having name when I have no name, of action when I am without action and to have body, when I am beyond body.

मज आकारशून्या आकारु । निरुपाधिका उपचारु । मज विधिविवर्जिता व्यवहारु । आचारादिक ॥157॥

मला निराकाराला आकार, निरुपाधिकाला उपचार, कर्तव्यरहिताला व्यवहार,

Though I am having no form, they think that I am having form, though I have no attributes they think that I have them; when I am not bound by any rules of right or wrong action, they impose upon me the quality of wisdom in right action, like rituals, etc.

मज वर्णहीना वर्णु । गुणातीतासि गुणु । मज अचरणा चरणु । अपाणिया पाणी ॥158॥

मला जातिरहिताला जात, गुणातीताला गुण, चरणहिताला चरण, हस्तरहिताला हस्त,

Though I am having no caste, they consider me to belong to a caste. When I am without qualities, they give me qualities. When I am having no feet, they give me feet. And when I am having no hands, they give me hands.

मज अमेया मान । सर्वगतासी स्थान । जैसे सेजेमाजी वन । निदेला देखे 159॥

मज परिमाणातीताला परिमाण, सर्वव्यापकाला ठिकाण; ज्याप्रमाणे अंथरुणात निजलेला वनाची शोभा स्वप्नांत पाहतो.

When I am immeasurable, they think that I am having some measure. When I am everywhere, they think that I am at a particular place. Just as a man who is asleep, sees a forest even though he is in bed.

तैसे अश्रवणा श्रोत्र । मज अचक्षूसी नेत्र । अगोत्रा गोत्र । अरुपा रुप ॥160॥

त्याप्रमाणे कर्णरहिताला कान, नेत्ररहिताला नेत्र, गोत्ररहीताला गोत्र, निराकाराला रूप,

Similarly they see ears, when I have no ears, eyes when I have no eyes, ancestral lineage when I have none and a form when I am formless.

मज अव्यक्तासि व्यक्ती । अनार्तासी आर्ती । स्वयंतृप्ता तृप्ती । भाविती गा ॥161॥

अव्यक्त असा जो मी त्या मला व्यक्ती, निरिच्छास इच्छा व जो मी स्वयमेव तृप्त आहे, त्यास तृप्ति अशा कल्पना करतात.

They think that I am manifest when I am not, unhappy when I have no sorrow, satisfaction when I am always self-satisfied.

मज अनावरणा प्रावरण । भूषणातीतासि भूषण । मज सकळकारणा कारण । देखती ते ॥162॥

मी वस्त्ररहित म्हणजे सर्व जगाला पांघरूण घालणारा, त्या मला पांघरूण घालतात; भूषणातीत म्हणजे निराकार असा जो मी, त्या मला दागिने घालतात;

When I have no cover, they clothe me, when I am beyond ornaments, they give me ornaments and they see some cause for me, when I an the cause of everything.

मज सहजाते करिती । स्वंयभाते प्रतिष्ठिती । निरंतराते आव्हानिती । विसर्जिती गा ॥163॥

मी सर्व जगाला उत्पन्न करणारा असून मला दुसऱ्यांनी उत्पन्न केला आहे असे मानतात; मी स्वयमेव असून माझ्या मूर्ति करतात; मी स्वतःसिद्ध असून माझी प्राणप्रतिष्ठा करतात, व ओतप्रोत भरलेला असून माझे आव्हानविसर्जन करतात.

I am eternally born but they celebrate my birth. When I am eternally established, they try to establish me in an image. When I am all the time existing, they invoke me and return me!

मी सर्वदा स्वतःसिद्धु । तो की बाळ तरुण वृद्धु । मज एकरुपा संबंधु । जाणती ऐसे ॥164॥

मी नेहमी स्वयमेव व निराकार असून मला बाल्य, तारुण्य व वार्धक्य अशा अवस्था आहेत असे मानतात.

When I am always existing, changeless, eternal, they think of me as a child, a youth, or an old person. In this way, when I am always uniform, they apply some relationship to me.

मज अद्वैतासि दुजे । मज अकर्तायासि काजे । मी अभोक्ता की भुंजे । ऐसे म्हणती ॥165॥

मी अद्वैत असून माझ्या ठिकाणी द्वैत मानतात; मी काहीएक न करणारा असून कर्मे करतो व काही न खाणारा असून खातो, असे म्हणतात;

When I am non-dual, alone, they call me the other. When I do not do anything, they suppose that I am the doer . When I do not enjoy anything, they think that I am pleased or I am joyful.

मज अकुळाचे कुळ वानिती । मज नित्याचेनि निधने शिणती । मज सर्वातराते कल्पिती । अरि मित्र गा ॥166॥

मला कुळगोत नसून माझ्या कुळाचे वर्णन करतात, मी नित्य असून मी मरतो असे मानून माझ्या मरणाने शोक करतात; तसेच मी सर्वाच्या अंतर्यामी राहणारा असून अमक्याचा शत्रु व अमक्याचा मित्र अशी माझ्या ठिकाणी कल्पना करतात.

They praise my family, when I do not belong to any family. When I am deathless, eternal, they lament about my death, and when I am in the heart of every being, they think that I am somebody's enemy or somebody's friend.

मी स्वानंदाभिरामु । तया मज अनेका सुखांचा कामु । अवघाची मी असे समु । की म्हणती एकदेशी ॥167॥

मी निजानंदांत निमग्न असणारा, त्या मला इतर सुखांची इच्छा करणारा असे मानतात, व सर्व ठिकाणी माझी समदृष्टि असुन मला एकदेशी म्हणजे एका स्थळी राहणारा म्हणतात.

I am the essence of self-bliss, but they think that I have desire of many comforts and enjoyments. I am the totality of equilibrium, existing universally everywhere, but they call me to belong to a particular place.

मी आत्मा एक चराचरी । म्हणती एकाचा कैपक्ष करी । आणि कोपोनि एकाते मारी । हेचि वाढविती ॥168॥

मी सर्व स्थावरजंगमांचा आत्मा असून एकाचा कैवारी व एकावर रागावून त्यास मारणारा अशी माझी सर्वत्र प्रसिद्धि करतात.

I am the nucleus, the Atman in every created thing, but they think that I am partial to somebody and I kill somebody else. They spread this concept in the world.

किंबहुना ऐसे समस्त । जे हे मनुष्यधर्म प्राकृत । तयाचि नांव मी ऐसे विपरीत । ज्ञान तयांचे ॥169॥

किंबहुना जे जे मनुष्यधर्म, ते ते सर्व मला लागू आहेत असे त्यांचे विपरीत ज्ञान असते.

In short whatever are the ordinary qualities of human beings, they say that I have them. Such is their perverted knowledge.

जव आकारु एक पुढा देखती । तव हा देव येणे भावे भजती । मग तोचि बिघडलिया टाकिती । नाही म्हणोनि ॥170॥

ज्या वेळेस ते दृष्टीसमोर एखादी मूर्ति पाहतात, त्या वेळेस ती देवच आहे या भावाने तिला भजतात; ; मग तीच भंगल्यावर तिच्यातील देवपण नाहीसे झाले असे मानून तिचा त्याग करतात.

When they see a certain form in front of them, they say that it is god and when that form becomes damaged they throw it away saying that it is not god.

माते येणे येणे प्रकारे । जाणती मनुष्य ऐसेनि आकारे । म्हणऊनि ज्ञानचि ते आंधारे । ज्ञानासि करी ॥171॥

अशा प्रकाराने मी मनुष्याचा देह धारण करणारा आहे असे समजतात, म्हणून त्यांचे हे ज्ञानच खऱ्या ज्ञानाच्या आड येते.

In this way, these people think that I am a human being, having a certain form and in this way, this so-called knowledge covers up and hides knowledge of Reality.

यालागी जन्मलेचि ते मोघ । जैसे वार्षियेवीण मेघ । का मृगजळाचे तरंग । दुरुनीचि पाहावे ॥172॥

सारांश, ज्याची मजविषयी अशा प्रकारची समजूत असते, त्यांचा जन्म व्यर्थच होय. ज्याप्रमाणे, पर्जन्यकालावाचून मेघ व्यर्थ आहेत किंवा मृगजलाच्या लाटा जशा दुरूनच पाहण्यास योग्य होत,

Therefore, such people are born in vain, just like clouds in off seasons or the waves of the mirage which are worth looking at from a distance only.

अथवा कोल्हेरीचे असिवार । नातरी वोडंबरीचे अळंकार । की गंधर्वनगरीचे आवार । आभासती का ॥173॥

अथवा मातीच्या चित्रांतले घोडेस्वार, कपटविद्येचे अलंकार किंवा संध्याकाळी ढगांत दृष्टीस पडणाऱ्या गावाचे कुसू भासते,

Or the toy-horse-riders in the game of tribes-men, kolhaties, or ornaments produced by a juggler or the castles and buildings which appear in the clouds, though they are not real.

सांवरी वाढिन्नल्या सरळा । वरि फळ ना आंतु पोकळा । का स्तन जाले गळा । शेळिये जैसे ॥174॥

शेर जरी सरळ वाढला तरी तो जसा आत पोकळ असून वर फलही येत नाही, किंवा शेळीच्या गळ्याला उत्पन्न झालेल्या स्तनांतून जसे दूध निघत नाही,

It is just like silk-cotton trees which grow very tall and straight, but have no fruits, and their trunks are hollow; or just like the teats hanging near the throat of sheep.

तैसे मूर्खाचे तया जियाले । आणि धिक् कर्म तयांचे निपजले । जैसे सांवरी फळ आले । घेपे ना दीजे ॥175॥

किंवा सांवरीच्या झाडाला फळ झाले असता ते जसे कोणाला घेता किंवा देता येत नाही, त्याप्रमाणे त्या मूर्खांचे जिणे होय, आणि त्यांच्या कार्यालाही धिक्कार असो!

Similarly the very life of such fools is futile and their actions are worthless, just as fruits of silk-cotton tree.

मग जे काही ते पढिन्नले । ते मर्कटे नारळ तोडिले । का आंधळ्या हाती पडिले । मोती जैसे ॥176॥

मग त्या मूर्खांनी जे काही शास्त्राध्ययन केले असेल, ते म्हणजे माकडाने नारळ तोडल्याप्रमाणे किंवा अंधळ्याला मोती सांपडावे त्याप्रमाणे होय.

There, whatever they have learnt becomes as futile as a coconut plucked by a monkey or a pearl found by a blind man.

किंबहुना तयांची शास्त्रे । जैशी कुमारी हाती दिधली शस्त्रे । का अशौच्या मंत्रे । बीजे कथिली ॥177॥

किंबहुना त्यांनी म्हटलेली ती शास्त्रे लहान मुलीच्या हातात दिलेल्या शस्त्राप्रमाणे, अथवा अशुचिर्भूताला बीजांसह शिकवलेल्या मंत्राप्रमाणे निरर्थक होत.

The scriptures are as useless as weapons in the hands of a young girl, or the sacred Mantra with its spiritual `seeds' told to an unworthy dirty man.

तैसे ज्ञानजात तया । आणि जे काही आचरले गा धनंजया । ते आघवेचि गेले वाया । जे चित्तहीन ॥178॥

धनंजया, त्याचप्रमाणे, ज्यांचे चित्त स्वाधीन नाही, त्यांचे सर्व ज्ञान व आचरण ही व्यर्थ होत.

O Dhananjaya, and whatever knowledge they have gained and actions they have performed, are all futile because they are devoid of any right thinking.

पै तमोगुणाची राक्षसी । जे सद्बुद्धीते ग्रासी । विवेकाचा ठावोचि पुसी । निशाचरी ॥179॥

याप्रमाणे तमोगुणरूप राक्षसी सद्बुद्धीला ग्रासून ज्ञानाचा ठाव-ठिकाण नाहीसा करणारी आहे. .

The wicked monstress of Tamas quality destroys good intellect and banishes the discrimination from its place and wanders in the darkness of ignorance.

तिये प्रकृती वरपडे जाले । म्हणऊनि चिंतेचेनि कपोले गेले । वरि तामसीयेचिये पडिले । मुखामाजी ॥180॥

त्या प्रकृतीने जे ग्रस्त होतात, ते सदोदित चिंताक्रांत असून शिवाय तामस प्रकृतीच्या आयतेच घशात उतरतात.

They are caught in her claws, and their mind is shattered and they fall into her jaws.

जेथ आशेचिये लाळे । आंतु हिंसा जीभ लोळे । तेवीचि संतोषाचे चाकळे । अखंड चघळी ॥181॥

जी राक्षसी प्रकृति आशारूप लाळेत हिंसारूप जीभ लोळवून असंतोषरूप मांसाचे गोळे निरंतर चघळते;

In the jaws of this monstress, there is saliva of desire and the tongue of violence is moving and it is chewing the lumps of discontent.

जे अनर्थाचे कानवेरी । आवाळुवे चाटीत निघे बाहेरी । जे प्रमादपर्वतीचि दरी । सदाचि मातली ॥182॥

जी अनर्थरूप कानापर्यंत ओठ चाटीत बाहेर निघते; जी प्रमादरूपी म्हणजे भूलरूपी पर्वताची मोठी माजलेली दरी आहे;

This tongue, lapping the lips, comes out up to the ears of disasters and is really roaming about in the valley of the mountain of blunder, always riotous.

जेथ द्वेषाचिया दाढा । खसखसा ज्ञानाचा करिती रगडा । जेअगस्ती गवसणी मूढा । स्थूलबुद्धी ॥183॥

जिच्या द्वेषरूप दाढा खसखसा चावून ज्ञानाचा चुराडा करतात, व जी अगस्ति ऋषीला असलेल्या कुंभाच्या आवरणाप्रमाणे स्थूलबुद्धि लोकांना आसुरी मायेची गवसणी आहे;

Hatred is the molar teeth in her mouth, which pulverise the real knowledge and make a pulp of it, and she is just like skin and bones covering the ignorant fools who give importance to outward forms.

ऐसे आसुरिये प्रकृतीचा तोंडी । जे जाले गा भूतोंडी । ते बुडोनि गेले कुंडी । व्यामोहाचा ॥184॥

अशा प्रकारच्या त्या आसुरी प्रकृतीच्या तोंडात जे बळी होऊन पडतात, ते भ्रांतिरूप कुंडांत बुडून जातात.

Those who fall in the mouth of this monstress of Tamas, become like offerings given to ghosts and are totally drowned in the pool of confusion.

एवं तमाचिये पडिले गर्ते । न पविजतीचि विचाराचेनि हाते । हे असो ते गेले जेथे । ते शुद्धीचि नाही ॥185॥

याप्रमाणे जे अज्ञानाच्या खळग्यात पडतात, ते विचाररूपी हाताला सांपडत नाहीत; इतकेच नव्हें, तर ते कोठे जातात त्याचा देखील पत्ता लागत नाही.

Those who have thus fallen into the abyss of Tamas, are not reached by any discrimination, and it is beyond description as to what dirty depths they have fallen!

म्हणोनि असोतु इये वायाणी । कायशी मूर्खाची बोलणी । वाया वाढविता वाणी । शिणेल हन ॥186॥

म्हणून ही निष्फल कथा राहू दे. कारण, मूर्खांचे व्यर्थ वर्णन केले असता वाणीला शीण मात्र होईल.

Enough, therefore, of this description of the fools. Only the tongue will in vain be tired by this useless talk.

ऐसे बोलिले देवे । तेथ जी म्हणितले पांडवे । आइके जेथ वाचा विसवे । ते साधुकथा ॥187॥

असे श्रीकृष्ण बोलल्यावर अर्जुन ‘ हो हो !’ असे म्हणाला. नंतर भगवान फिरून म्हणतात :- जिचे वर्णन केले असता सुख होते, ती साधूंची कथा ऐक

(Saint Dnyaneshwar says) - The God thus said to Arjuna, and Pandava said, ``Yes, yes!'' (Upon this, the Lord said). ``Please listen to the description of saints, where speech really gets satisfaction.'' O! Partha! On the other hand, great souls who have realized the divine Prakriti, knowing me as the prime source of all beings and eternal and imperishable, worship me constantly with one-pointed minds. (13).

तरी जयाचिये चोखटे मानसी । मी होऊनि असे क्षेत्रसंन्यासी । जया निजेलियाते उपासी । वैराग्य गा 188॥

ज्या साधूंच्या निर्मळ अंतकरणात मी क्षेत्रसंन्यासी होऊन वास करितो; व जे निजले असतांही वैराग्य हे ज्यांची सेवा करिते, म्हणून ज्यांना स्वप्नांत सुद्धां विषयवासना होत नाही;

They are having such a pure heart that I make it my permanent abode and from them the quality of austerity does not go away even in their dream.

जयाचिया आस्थेचिया सद्भावा । आंतु धर्म करि राणिवा । जयांचे मन ओलावा । विवेकासी ॥189॥

ज्यांच्या सद्वासनेत धर्म राज्य करतो, (ज्यांना अधर्माची इच्छा सुद्धां होत नाही) व ज्यांचे मन नेहमी सद्विचाराला पुष्टि देते;

They are such that because of their faithful pure devotional feelings, religion reigns supreme in their heart, and there is the softness of discrimination between right and wrong.

जे ज्ञानगंगे नाहाले । पूर्णता जेऊनि धाले । जे शांतीसि आले । पालव नवे ॥190॥

जे ज्ञानरूप गंगेत स्नान करुन अंतर्बाह्य शुद्ध झाले, पूर्णब्रह्मस्वरूपाच्या प्राप्तीने तृप्त झाले, व शांतीला नवीन पालवी फुटल्याप्रमाणे शांत झाले,

They are such that they have bathed in the Ganges of knowledge, and have become satisfied by taking the dinner of "Totality" and their bodies are like the new delicate leaves on the creeper of peace.

जे परिणामा निघाले कोंभ । जे धैर्यमंडपाचे स्तंभ । जे आंनदसमुद्री कुंभ । चुबकळोनि भरिले ॥191॥

जे ब्रह्माच्या रूपांतराला कोंब निघाल्याप्रमाणे आहेत, व जे धैर्यरूप मंडलाचे खांबच होत; त्याचप्रमाणे, जे आनंदसमुद्रांत बुडवून काढलेल्या कुंभाप्रमाणे ओतप्रोत भरलेले असून,

They are like new offshoots of Brahman which is the finality of all things or the pillars of the canopy of courage or like the pots dipped in the ocean of joy and filled with it.

जया भक्तीची येतुली प्राप्ती । जे कैवल्याते परौते सर म्हणती । जयांचिये लीलेमाजी नीति । जियाली दिसे ॥192॥

ज्यांना भक्तीची इतकी योग्यता वाटते की, ते मोक्षालाही मागे सर असे म्हणतात, व ज्यांच्या सहज लीलेंत नीति जागृत दिसते,

Their devotion is of such an extreme degree that they tell the state of liberation to move away from them. The good morality is alive due to-and in-their natural actions.

जे आघवाचि करणी । लेइले शांतीची लेणी । जयांचे चित्त गवसणी । व्यापका मज ॥193॥

ज्यांनी आपल्या सर्व अवयवांत शांतिरूप अलंकार घातले आहेत (ज्यांच्या इंद्रियांची विषयावर कधीही वासना जात नाही), व ज्यांनी आपल्या चित्ताची मज सर्वव्यापकाला गवसणी केली आहे;

Their organs of senses and action are decorated by peace and their mind envelops my universal all-pervading form.

ऐसे जे महानुभाव । जे दैविये प्रकृतीचे दैव । जे जाणोनिया सर्व । स्वरुप माझे ॥194॥

असे जे महात्मे, ते भगवद्भक्तीला अनुकूल असणाऱ्या सात्त्विक प्रकृतीचे भाग्यच होत. ते माझ्या सर्व स्वरूपाला जाणतात

Such souls of very high grade of self-realization, who are the very good fortune of divine Prakriti, know the totality of my Being.

मग वाढतेनि प्रेमे । माते भजती जे महात्मे । परि दुजेपण मनोधर्मे । शिवतले नाही ॥195॥

आणि मग वाढत्या प्रेमाने ते महात्मे मला भजतात पण त्यांच्या मनोधर्माने द्वैताला स्पर्श सुद्धा केलेला नसतो.

And with increasing love, worship me, but these great souls are such that their minds have never touched by any sense of duality.

ऐसे मीच होऊनि पांडवा । करिती माझी सेवा । परि नवलावो तो सांगावा । असे आइक ॥196॥

अर्जुना, अशा प्रकारे जे मद्रूप होऊन माझी सेवा करतात, त्यांच्या सेवेची आश्चर्यकारक गोष्ट सांगावयाची राहिली आहे ती ऐक.

O Pandava, they being myself in essence, serve me outwardly, but there is something more surprising about them. Please listen.

तरी कीर्तनाचेनि नटनाचे । नाशिले व्यवसाय प्रायश्चित्तांचे । जे नामचि नाही पापाचे । ऐसे केले ॥197॥

तरी हरिकीर्तनाच्या प्रेमाने ते नाचतात, त्यामुळे प्रायश्चित्ताचे सर्व व्यापार नाश पावले आहेत, व त्या किर्तनाने पापाचे नाव देखील राहू दिले नाही.

These devotees dance with ecstacy in my Keertan, (praise) thus the very business of purificatory rites is destroyed, as the very name of sin is wiped out by them.

यमदमा अवकळा आणिली । तीर्थे ठायावरुनि उठविली । यमलोकी खुंटिली । राहाटी आघवी ॥198॥

यम म्हणजे मनोनिग्रह व दम म्हणजे इंद्रियनिग्रह यांना निकृष्ट दशा आणिली, तीर्थे आपापल्या जाग्यांवरून उठवून लावली, व यमलोकचे सर्व व्यापार बंद पाडले!

They have made the condition of self-control of mind and body, very miserable, the sacred places of pilgrimage have been moved away from their established places and importance, and the whole traffic towards the region of the God of Death has been thwarted by them.

यमु म्हणे काय यमावे । दमु म्हणे कवणाते दमावे । तीर्थे म्हणती काय खावे । दोष ओखदासि नाही ॥199॥

यम म्हणू लागला की; कोणाचे नियमन करावे ? दम म्हणाला कोणाला जिंकावे ? व तीर्थे म्हणू लागली, ” आम्ही कशाचे क्षालन करावे ? कारण दोष औषधासही उरले नाहीत! “

The self control as to action asks- What should I control? (There is no work for me.) The self control as to mind and senses says- What should I control and subdue? (There is no work for me.) And the places of pilgrimage ask - What should we eat? There is no sin anywhere, even as a medicine! (as a sample.)

ऐसे माझेनि नामघोषे । नाही करिती विश्वाची दुःखे । अवघे जगचि महासुखे । दुमदुमित भरले ॥200॥

याप्रमाणे माझ्या नामघोषाने जगांतील सर्व प्राण्यांची दुःखे नाहीतशी होतात, व सर्व जग ब्रह्मसुखाने दुमदुमून जाते.

In this way these devotees have completely eliminated the sorrows of the universe, by continuous loud repetition of my name and have filled the universe with the greatest happiness.

ते पाहाटेवीण पाहावित । अमृतेवीण जीववित । योगेवीण दावित । कैवल्य डोळा ॥201॥

ते साधू पहांट झाल्याशिवाय जीवांना प्रकाश म्हणजे आत्मज्ञान करून देतात; अमृताशिवाय प्राण्यांच्या जीवाचे रक्षण करतात; व योगसाधनाशिवाय धडधडीत डोळ्यांसमोर मोक्ष दाखवितात.

They make the day of knowledge dawn without dawn ( without slow process of developments); they give new life without the help of nectar, and they show the liberation actually to be seen by eyes, without the help of yoga.

परि राया रंका पाड धरु । नेणती सानेया थोरा कडसणी करु । एकसरे आंनदाचे आवारु । होत जगा ॥202॥

परंतु राजात व रंकात अंतर मानीत नाहीत, व लहान थोर जाणीत नाहीत. याप्रमाणे जगाला सरसकट आनंदाचे माहेरघर होतात.

They do not differentiate between the king and the poor, or the great and the small but they create a home of great joy which is equally open to all people in the world.

कही एकाधेनि वैकुंठा जावे । ते तिही वैकुंठचि केले आघवे । ऐसे नामघोषगौरवे । धवळले विश्व ॥203॥

वैकुंठास जाणारा क्वचितच आढळतो; परंतु ह्या साधूंनी सर्व जगच वैकुंठ केले. अशा माझ्या नामभजनाच्या योग्यतेने सर्व जग पवित्र केले.

Normally seldom one goes to Vaikuntha, but they have made every place as Vaikuntha! In this way, the whole universe has been made bright by the recitation of my name loudly and collectively.

तेजे सूर्य तैसे सोज्वळ । परि तोहि अस्तवे हे किडाळ । चंद्र संपूर्ण एखादे वेळ । हे सदा पुरते ॥204॥

त्या साधूंचे तेज सूर्याप्रमाणे निर्मल आहे. परंतु त्या सूर्यातही तो अस्तास जातो हा दोष आहे, चंद्रासारखे म्हणावे, तर तो एखादे वेळेसच पूर्ण असतो.

They are as bright as the Sun, but there is one lacunae in the Sun and that is, the Sun sets. Moon is also full only at one time; but these are always complete!

मेघ उदार परि वोसरे । म्हणऊनि उपमेसी न पुरे । हे निःशंकपणे सपांखरे । पंचानन ॥205॥

परंतु हे साधू नेहमी पूर्णत्वास पावलेले आहेत. यांचे औदार्य मेघाप्रमाणे म्हणावे, तर तो ओसरतो; म्हणून उपमा देण्यास योग्य होत नाही. तर हे साधू निःशंकपणे पंख असणाऱ्या सिंहाप्रमाणे होत.

The cloud is very generous but it also becomes weak and withers away. But these people are always as kind as the Lord Shiva.

जयांचे वाचेपुढा भोजे । नाम नाचत असे माझे । जे जन्मसहस्त्री वोळगिजे । एकवेळ मुखासि यावया ॥206॥

ज्या माझ्या नांवाचा मुखाने एकदा उच्चार होण्याकरिंता सहस्त्र जन्म माझी सेवा करावी लागते, ते माझे नांव ज्यांच्या वाचेपुढे कौतुकाने नाचत असते, (ज्या माझ्या नांवाचा असा महिमा आहे, )

My name is seldom uttered even once, with full faith, after thousands of births; but that name is always dancing with love on their tongue.

तो मी वैकुंठी नसे । एक वेळ भानुबिंबीही न दिसे । वरी योगियांचीही मानसे । उमरडोनि जाय ॥207॥

तो मी वैकुंठलोकीही नसतो, एखादे वेळी सूर्यमंडळातही दिसत नाही; इतकेच नव्हे तर, योग्यांच्याही मनाचे उल्लंघन करून जातो,

I may not be in Vaikuntha and at some times I may not be seen in the disc of the Sun, and I may also go beyond the scope of the minds of Yogis.

परि तयापाशी पांडवा । मी हारपला गिंवसावा । जेथ नामघोषु बरवा । करिती ते माझे ॥208॥

परंतु, हे पांडवा; जरी मी कोठे सापडलो नाही, तरी जे माझ्या नांवाचा सतत घोष करतात, त्यांच्याजवळ सापडायचाच.

But Pandava! If I am not found at these places, I will be definitely found near these devotees, where my name is loudly being recited collectively.

कैसे माझा गुणी धाले । देशकाळाते विसरले । कीर्तनसुखे झाले । आपणपाचि ॥209॥

ते माझ्या गुणांनी इतके तृप्त झालेले असतात की, ते देशकालाला विसरून नामसंकीर्तनाच्या योगे आपल्या ठिकाणीच सुखी झालेले असतात.

It is wonder how they are very happy in thinking about my divine qualities and forget the place and time, being happy in Keertana, of their own accord.

कृष्ण विष्णु हरि गोविंद । या नामाचे निखळ प्रबंध । माजी आत्मचर्चा विशद । उदंड गाती ॥210॥

कृष्ण, विष्णु, हरि, गोविंद या शुद्ध नांवांच्या कवितेने आत्मानात्मविचार करुन ते सतत नामस्मरण करतात.

They are continuously reciting the names Krishna, Hari, Govind, etc. in their poetry, and they are freely discussing the spiritual and devotional subjects, singing songs of my devotion and praise my good qualities.

हे बहु असो यापरी । कीर्तित माते अवधारी । एक विचरती चराचरी । पांडुकुमरा ॥211॥

हे पंडुकुमरा, अशा प्रकारे आणखी पुष्कळ तऱ्हांनी माझे गुणानुवाद वर्णन करीत कोणी जगतांत हिंडतात.

Moreover, some are propagating my goodness and are travelling throughout the world, O, son of Pandu!

मग आणिक ते अर्जुना । साविया बहुवा जतना । पंचप्राणा मना । पाढाऊ घेउनी ॥212॥

अर्जुना, मग दुसरे कित्येक पंचप्राण व मन यांना अंतर्यामी जिंकून जयपत्र मिळवितात.

Some devotees control with extreme efforts the five (Pranas) vital winds in the body and the mind also.

बाहेरी यमनियमांची कांटी लाविली । आंतु वज्रासनाची पौळी पन्नासिली । वरी प्राणायामांची मांडिली । वाहाती यंत्रे ॥213॥

बाहेरून यमनियमांचे कुंपण लावून, आत मूळबंधाचा कोट तयार करतात, व त्यावर प्राणायामरूप सतत चालू असणाऱ्या तोफा ठेवतात.

Some protect the Yogic endeavour by control of mind and actions from outside, build the castle's walls by Vajrasana and remain alertly ready with the guns of breath-control.

तेथ उल्हाट शक्तीचेनि उजिवडे । मन पवनाचेनि सुरवाडे । सतरावियेचे पाणियांडे । बळियाविले ॥214॥

मग कुंडलिनी ऊर्ध्वमुख होऊन, तिच्या प्रकाशाने मन व प्राण यांच्या अनुकूलतेने चंद्रामृताचे – सतराव्या कलेचे तळे स्वाधीन करुन घेतात.

Then they experience the oozing of nectar from the seventeenth nerve, when by the light of the brilliant "serpent power", the mind and the vital breath are very helpful for this higher stage of the pool of nectar being slightly bent.

तेव्हा प्रत्याहारे ख्याति केली । विकारांची संपिली बोहेरिली । इंद्रिये बांधोनि आणिली । हृदयाआंतु ॥215॥

त्या वेळी प्रत्यहार हा मोठ्या पराक्रमाने कामक्रोधादि विकारांचा, परिवारासह फडशा करतो ? आणि इंद्रिये बांधून ह्रदयात आणतो.

Then the introvert senses are highly concentrated, the vices or disturbances of the mind and body subside completely, becoming dumb; and the senses are driven inside in the heart centre.

तव धारणावारु दाटिले । महाभूतांते एकवटिले । मग चतुरंग सैन्य निवटिले । संकल्पाचे ॥216॥

इतक्यात धारणारूप घोडेस्वार हल्ला करून पंचमहाभूतांचे ऐक्य करतात, व संकल्पाचे चतुरंग सैन्य (मन, बुद्धि, चित्त व अहंकार) नाहीसे करतात.

At that time the horses of firm meditation gather together all the great elements are united into the sky and the four-faceted army of decisions and counter-decisions is defeated and destroyed. Mind, intellect, consciouness and Ego are the four facts.

तयावरी जैत रे जैत । म्हणोनि ध्यानाचे निसाण वाजत । दिसे तन्मयाचे झळकत । एकछत्र ॥217॥

नंतर जयजयकार शब्द होतो; ध्यानरूपी नौबद वाजू लागून एकरूपतेचे छत्र चमकूं लागते.

Then the drums of victory start echoing with the slogans of ``Victory! Victory!'' and the brilliant umbrella of unity with Brahman begins to shine forth.

पाठी समाधिश्रियेचा अशेखा । आत्मानुभवराज्यसुखा । पट्टाभिषेकु देखा । समरसे जाहला ॥218॥

मागाहून समाधिरूप लक्ष्मीचा अखंड -आत्मानुभवरुपी राज्यसुखाच्या ब्रह्मरूप ऐक्यतेने पट्टाभिषेक होतो.

Then the Queen called Samadhi (Trance) is benedicted at the enthroning ceremony on the empire of the self-experience!

ऐसे हे गहन । अर्जुना माझे भजन । आता ऐके सांगेन । जे करिती एक ॥219॥

हे अर्जुना, असे जे माझे कठीन भजन, ते कोण करतात हे तुला सांगितले. आता याशिवाय दुसरे भजन करणारे कोण आहेत ते ऐक.

My dear Arjuna! This is the most secret way of my worship. Now I will tell you further about those who worship me in this way.

तरी दोन्ही पालववेरी । जैसा एक तंतु अंबरी । तैसा मीवाचूनि चराचरी । जाणती ना ॥220॥

वस्त्राच्या दोन्ही पदरांपर्यंत जसा आडवा व उभा भरलेला तंतुच असतो, त्याप्रमाणे माझ्याशिवाय हे जगत् दुसरे कशानेही व्यापलेले नाही, अशी त्यांची समजूत आहे.

Just as from one end to another end of a cloth, there is one thread, similarly I am myself knitted in this cloth of this universe. They do not know anyone other than me, like this.

आदि ब्रह्मा करुनी । शेवटी मशक धरुनी । माजी समस्त हे जाणोनी । स्वरुप माझे ॥221॥

ब्रह्मदेव एका बाजूस व दुसरे बाजूस चिलीट धरून मध्ये माझ्या स्वरूपाशिवाय दुसरे काही नाही असे ते समजतात.

They know that everything right from the God Brahma at the biginning, to the smallest being like an insect, is my own reality.

मग वाड धाकुटे न म्हणती । सजीव निर्जीव नेणती । देखिलिये वस्तू उजू लुंटिती । मीचि म्हणोनि ॥222॥

मग लहान व मोठे, सजीव व निर्जीव असा भेद न धरता जी जी वस्तु दृष्टीस पडेल ती मद्रूपच आहेत.

They do not differentiate between the bigger and the smaller, or living or inanimate, and bow before whatever they see in front of them, with the conviction that it is to me that they are saluting.

आपुले उत्तमत्व नाठवे । पुढील योग्यायोग्य नेणवे । एकसरे व्यक्तिमात्राचेनि नांवे । नमूचि आवडे ॥223॥

अशा सरळ भावाने ते जीवमात्राला नमस्कार करतात. आपला मोठेपणा विसरून, पुढे येणारी वस्तु योग्य आहे किंवा अयोग्य आहे हे न जाणता सरसकट सर्व वस्तूंला नमस्कार करणे हेच त्यांना आवडते.

They are not aware of their greatness, they do not know who is worthy or not worthy when people are before them, but they like only to be lenient to bow down before every individual.

जैसे उंची उदक पडिले । ते तळवटवरी ये उगेले । तैसे नमिजे भूतजात देखिले । ऐसा स्वभावोचि तयांचा ॥224॥

ज्याप्रमाणे पुष्कळ उंचीवरून पडणारे पाणी एकदम सहज तळाशी येते, त्याप्रमाणे, जो प्राणी दृष्टीस पडेल त्यास नमस्कार करणे असा त्यांचा स्वभावच बनतो.

Their nature is such that they automatically bow before any being whom they see. It is as natural as water falling on a high place runs fast towards lower places.

का फळलिया तरुची शाखा । सहजे भूमीसी उतरे देखा । तैसे जीवमात्रा अशेखा । खालावती ते ॥225॥

किंवा फळाने भरलेल्या झाडाची खांदी जशी सहज भुईला लावल्याप्रमाणे दिसते, त्याप्रमाणे प्राणीमात्रापुढे ते नमस्कार घालतात.

Just as the branches of a tree which is full of fruits, naturally bend towards the ground, they become humble before all beings without exception.

अखंड अगर्वता होऊनि असती । तयाते विनयो हेचि संपत्ती । जे जयजयमंत्रे अर्पिती । माझाचि ठायी ॥226॥

ते नेहमी गर्वरहित असतात व नम्रता हीच त्यांची संपत्ति असते; व ते जयजयमंत्राने माझ्या ठिकाणी आपली सर्व कर्मे अर्पण करतात.

They are always without any pride; and humility is their only property, which they offer to me by uttering the words "Victory! Victory to you!" just like sacred mantras!

नमिता मानापमान गळाले । म्हणोनि अवचिते ते मीचि जहाले । ऐसे निरंतर मिसळले । उपासिती ॥227॥

नम्र होता होता त्यांना मानापमानाचा विचार राहात नाही, म्हणून ते मीच होऊन राहतात; व अशा प्रकारे मद्रूप होऊनही निरंतर माझीच उपासना करतात.

By this humility, there is end to the feeling of respect or insult and, therefore, they become me only very easily! Being thus eternally united with me, they worship me.

अर्जुना हे गुरुवी भक्ती । सांगितली तुजप्रती । आता ज्ञानयज्ञे यजिती । ते भक्त आइके ॥228॥

अर्जुना, अशा प्रकारे ही श्रेष्ठ भक्ति तुला सांगितली. आता जे माझी ज्ञानयज्ञाने भक्ति करतात, ते कोणते भक्त ते ऐक.

O Arjuna, I have told you all this about the highest devotion. Now listen about the devotees who worship me through Sacrifice by way of self knowledge.

परि भजन करिती हातवटी । तू जाणत आहासि किरीटी । जे मागा इया गोष्टी । केलिया आम्ही ॥229॥

परंतू हे किरीटी, त्यांची भजन करण्याची शैली तुला माहीत आहेच, व त्याबद्दल आम्ही पूर्वी (अ. 4 श्लो 33-42) वर्णन केलेच आहे.

But O, the crowned one! They are very skillful in my worship, about which you already know, as I have earlier told you about this.

तव आथि जी अर्जुन म्हणे । ते दैविकिया प्रसादाचे करणे । तरि काय अमृताचे आरोगणे । पुरे म्हणावे ? 230॥

तेव्हा अर्जुन म्हणाला, ” होय, हा ईश्वरी प्रसादच आहे. तथापि अमृताचे सेवन करणाराच्याने कधी पुरे म्हणवते का ? “

(Saint Dnyaneshwar says)- When the Lord Shrikrishna said this, Arjuna said - "Yes! My Lord! Yes! I have once been lucky enough to receive this blessing, but if nectar is being served in my dish, should I say "Enough"?

या बोला श्रीअनंते । लागटा देखिले तयाते । की सुखावलेनि चित्ते । डोलतु असे ॥231॥

तेव्हा अर्जुनाचे हे बोलणे ऐकुन, हा कार्यसाधु आहे असे पाहून श्रीअनंत चित्तांत संतोष मानून डोलू लागले.

At this, Shri Ananta saw him to be very keenly interested in the subject and nodding with the internal joy of knowing

म्हणे भले केले पार्था । एऱ्हवी हा अनवसरु सर्वथा । परि बोलवीतसे आस्था । तुझी माते ॥232॥

आणि म्हणाले, ” पार्था शाबास! बाकी सांगितलेली गोष्ट पुनः सांगणे हे अप्रासंगिकच, पण तुझी ऐकण्याची उत्कंठा पाहून मला सांगणे भाग पडते.

The Lord Shrikrishna said, "Well! Well! Arjuna! You have rightly spoken. Otherwise, actually this was not the right place and time to broach this subject, but my affection for you provokes me to talk.

तव अर्जुन म्हणे हे कायी । चकोरेवीण चांदिणेचि नाही । जग निवविजे हा तयाच्या ठायी । स्वभावो की जी ॥233॥

तेव्हा अर्जुन म्हणाला, ” तुम्ही म्हणता अशी गोष्ट नाही. पहा की, चकोर पक्ष्याची तहान भागविण्याशिवाय चंद्राला इतर काही कर्तव्य नाही की काय ? जगाला शांत करणे हा त्याचा स्वभावच आहे;

Upon this, Arjuna said, "My Lord, how is it? Is not moonlight there even in the absence of the bird Chakora? Is it not the natural quality of moonlight to give coolness to the world, and relieve it from the heat?

येरे चकोरे तिये आपुलिये चाडे । चांचु करिती चंद्राकडे । तेवि आम्ही विनवु ते थोकडे । देवो कृपासिंधु ॥234॥

एरव्ही, चकोर पक्ष्याने आपल्या गरजेकरता ज्याप्रमाणे चंद्राकडे चोच करावी, त्याप्रमाणे आम्ही आपली जेवढी विनंति करावी तेवढी थोडीच आहे. कारण, देवा आपण दयेचे सागर आहांत.

The poor Chakora birds turn their beak towards the moon. Similarly my request is but very small. His Holiness the Lord is, however, the ocean of kindness.

जी मेघ आपुलिये प्रौढी । जगाची आर्ति दवडी । वाचूनि चातकाची ताहान केवढी । तो वर्षावो पाहुनी ॥235॥

मेघ आपल्या थोरपणाने जगाचे दुःख निवारण करतो, त्या त्याच्या मोठ्या वर्षावाच्या मानाने पाहिले असता चातकाची तहान ती केवढी असणार!

The cloud in its own power, quenches the thirst of the whole world. Compared to that, the thirst of the Chatak bird is so very little.

परि चुळा एकाचिया चाडे । जेवि गंगेतेचि ठाकावे पडे । तेवि आर्त का बहु का थोडे । तरि सांगावे देवा ॥236॥

परंतु एकच चूळ भरण्याची इच्छा झाली तरी ज्याप्रमाणे गंगेतच जावे लागते, त्याप्रमाणे, आम्हाला ऐकण्याची इच्छा थोडी किंवा बहुत असली, तरी देवा, आता सांगण्यास सुरवात करावी.

But just for a handful of water of Ganges, we have to go to the bank of the Ganges. Similarly, though my request may be very big or small, you may please tell me in detail.

तेथे देवे म्हणितले राहे । जो संतोषु आम्हा जाहला आहे । तयावरी स्तुति साहे । ऐसे उरले नाही ॥237॥

त्या वेळेस देव म्हणाले :- अर्जुना, आता तुझे बोलणे राहू दे. आम्हाला जो संतोष झाला आहे, त्यापेक्षा तू स्तुति करुन तो वाढेल असे नाही;

Saint Dnyaneshwar says- "Upon this, the Lord said-" Enough, my dear! We are already so pleased, that further praise from you is too much for me!"

पै परिसतु आम्हासि निकियापरी । तेचि वक्तृत्वा वऱ्हाडीक करी । ऐसे पुरस्करोनि श्रीहरी । आदरिले बोलो ॥238॥

परंतु तू ज्याप्रमाणे लक्ष देऊन एवढा वेळ ऐकलेस, तसेच लक्ष देऊन आमच्या बोलण्यास मेजवानी कर (व पुढेही तसेच ऐक). अशा रीतीने श्रीहरिंनी अर्जुनास मान देऊन बोलण्यास सुरवात केली.

The fact that you are listening with real interest, is encouraging me to talk." So saying, the Lord Shri Hari began to speak further.

तरी ज्ञानयज्ञु तो एवंरुपु । तेथ आदिसंकल्पु हा यूपु । महाभूते मंडपु । भेदु तो पशु ॥239॥

ज्ञानयज्ञाचे लक्षण कोणते म्हणशील, तर ज्या ठिकाणी ‘ ब्रह्माचे बहुत प्रकारचे होणे ‘ म्हणजे आदिसंकल्प हाच पशु;

Of their way of worship through offering of their knowledge, these are the details- The original primordial will is the pillar Yoopa of the sacrificial lamb, the five elements make the Tent, and divisive point of view is the animal to be sacrificed.

मग पांचांचे जे विशेष गुण । अथवा इंद्रिये आणि प्राण । हेचि यज्ञोपचारभरण । अज्ञान धृत ॥240॥

मग पंचमहाभूतांचे जे विशेष गुण ते, अथवा पांच इंद्रिये आणि पंचप्राण हेच यज्ञाचे साहीत्य, व ब्रह्माविषयी जे अज्ञान तेच घृत.

Then there are various articles required for performance of the sacrifice; they are composed of the various qualities of the five elements, or the sense-organs and Prana the vital breath. The ignorance is the Ghee which is put in the fire by the ladle.

तेथ मनबुद्धीचिया कुंडा- । आंतु ज्ञानाग्नि धडफुडा । साम्य तेचि सुहाडा । वेदि जाणे ॥241॥

हे बलाढ्य अर्जुना, त्या यज्ञांत मन व बुद्धि ही दोन कुंडे असुन या दोन कुंडांत ज्ञानरूप अग्नि प्रदीप्त केला जातो; सुख व दुःख यांचे ठिकाणी जी समता तीच वेदिका म्हणजे यज्ञकुंडाच्या सभोवती असलेला परिघ होय;

The pit of the sacrificial fire is made of the mind and the intellect; and in the pit the fire is of the knowledge and the state of equilibrium is the Vedika (place where the gods are worshipped).

सविवेकमतिपाटव । तेचि मंत्रविद्यागौरव । शांति स्त्रुकस्त्रुव । जीव यज्वा ॥242॥

आत्मानात्मविचार करण्याविषयी जी बुद्धीची कुशलता, तेच यज्ञांतील मंत्र होत; शांति हीच स्त्रुक व स्त्रुवा नांवाची हवनपात्रे व जीव हा यज्ञ करणारा होय.

The cleverness of the intellect endowed with discrimination is the glory of the knowledge of mantras, peace makes the two pouring ladles, while Jeeva is the one who performs the actual sacrifice.

तो प्रतीतीचेनि पात्रे । विवेकमहामंत्रे । ज्ञानाग्निहोत्रे । भेदु नाशी ॥243॥

तो यज्ञ करणारा जीव अनुभवरूप पात्रांनी, ब्रह्माच्या विचाररूप महामंत्रांनी, ज्ञानरूप अग्निहोस्त्र कर्माने, जीव व ईश्वर यांच्या भिन्नपणाची आहुति देऊन तो भेद नाहीसा करतो,

He holds in his hand the pot of actual experience, saying the mantra of discrimination, and using the fire as the means, he destroys (sacrifices) the divisive attitude.

तेथ अज्ञान सरोनि जाये । आणि यजिता यजन हे ठाये । आत्मसमरसी न्हाये । अवभृथी जेव्हा ॥244॥

त्या वेळेस अज्ञान नाहीसे होऊन यज्ञ करणारा व यज्ञक्रिया ही जागचे जागीच राहतात. नंतर आत्मानंदरसात जीव यजमानाचे अवभृथस्नान होते.

There, ignorance is finished and the difference between the one who performs the sacrifice and the act of offering does not remain, and when the Jeeva becomes united with the Atman in all its essence that becomes the last bath of completion of the sacrifice.

तेव्हा भूते विषय करणे । हे वेगळाले काही न म्हणे । आघवे एकचि ऐसे जाणे । आत्मबुद्धी ॥245॥

तेव्हा पंचमहाभूते, शब्द, स्पर्श इत्यादि विषय व इंद्रिये ही वेगळाली आहेत असे म्हणत नाही व ब्रह्माशी तादात्म्य झाल्यामुळे सर्व एक आहे असे तो जाणतो.

Then he does not say that the elements, the objects and the means or sense organs are separate things, because, being one with Atman, he sees that all these are one only.

जैसा चेइला तो अर्जुना । म्हणे स्वप्नीची हे विचित्र सेना । मीचि जाहालो होतो ना । निद्रावशे ॥246॥

अर्जुना, ज्याप्रमाणे झोपेतून जागा झालेला मनुष्य म्हणतो की, ‘ स्वप्नांत पाहिलेली चित्रविचित्र सेना झोप लागल्यामुळे मीच झालो होतो ना

Dear Arjuna, this is like a man who is awakened, says- "I myself had become all the things in my dream because I was asleep!"

आता सेना ते सेना नव्हे । हे मीच एक आघवे । ऐसे एकत्वे मानवे । विश्व तया ॥247॥

आता जी सेना पाहिली होती, ती सेना नव्हती; ती मीच झालो होतो; ‘ अर्जुना, अशा प्रकारे त्या पुरुषाला जग एकरूप भासते.

"Now that whole army of various things was not actual army. I was myself that army." -In the same way the man of knowledge feels the universe as one only.

मग तो जीवु हे भाष सरे । आब्रह्म परमात्मबोधे भरे । ऐसे भजती ज्ञानाध्वरे । एकत्वे येणे ॥248॥

मग तो जीव ‘मी आहे ‘ अशी आठवण विसरतो, व ब्रह्मदेवापासून तृणापर्यंत आत्माच भरलेला आहे असे मानतो. अशा प्रकारे ज्ञानयज्ञाने ऐक्य पावून कितीएक मला भजतात.

Then the term that he is Jeeva is not applicable, and the universe right from the Brahman is full of self-knowledge. They worship me in this manner, on the path of knowledge.

अथवा अनादि हे अनेक । जे आनासारिखे एका एक । आणि नामरुपादिक । तेही विषम ॥249॥

दुसरा, माझे भजन करणारा असे समजतो की, जगांतील जे सर्व पदार्थ दिसतात, ते अनादि आहेत. एकासारखे एक असुनही निराळे आहेत, आणी त्यांची नांवे व रूपे ही निराळी आहेत, म्हणून, जग हे जरी भिन्न वस्तूंनी भरलेले आहे,

There are some other devotees who presume that the universe is beginningless; in this universe one thing is just like the other but there is difference in the name and form.

म्हणोनि विश्व भिन्न । परि न भेदे तयांचे ज्ञान । जैसे अवयव तरी आन आन । परि एकेचि देहीचे ॥250॥

तरी त्या वस्तुचे जे अधिष्ठान त्याच्या ज्ञानाबद्दल त्यांचे मनात भेद नसतो. ज्याप्रमाणे, अवयव जरी निरनिराळे आहेत, तरी ते एकाच देहाचे आहेत.

Thus there is variety in this universe, but knowledge is only one, it is not having varieties just as, though the limbs are many, they belong to only one body.

का शाखा सानिया थोरा । परि आहाति एकाचिये तरुवरा । बहु रश्मि परि दिनकरा । एकाचे जेवी ॥251॥

किंवा फांद्या जरी लहानमोठ्या असल्या तरी त्या एकाच झाडाच्या असतात, अथवा पुष्कळ किरणे दृष्टीस पडली तरी ती जशी एकाच सुर्यापासून निघालेली असतात;

This is like branches which are many, some small and some large, but all belong to one tree; and rays are many but they are of the one Sun only.

तेवि नानाविधा व्यक्ती । आनाने नामे आनाना वृत्ती । ऐसे जाणती भेदला भूती । अभेदा माते ॥252॥

त्याप्रमाणे अनेक व्यक्ति असून जरी त्यांची नावे व स्वभाव पुष्कळ आहेत, तरी भूतांमध्ये माझे ऐक्य आहे असे जाणतात.

Similarly there are many persons and they have got many names and many natures but they, the devotees, know me to be one only, in all the different beings.

येणे वेगळालेपणे पांडवा । करिती ज्ञानयज्ञु बरवा । जे न भेदती जाणिवा । जाणते म्हणउनि ॥253॥

हे पांडवा, अशा रीतीने सर्व भूते वेगळी आहेत असे जाणून जे उत्तम असा ज्ञानयज्ञ करतात, व जे जाणते असल्यामुळे त्यांच्या ज्ञानाच्या ठिकाणी भिन्न भाव उरत नाही;

O, Pandava, these men of knowledge do not make any difference in the various consciousnesses. They know that the "Knowing" is one and worship me in many such ways.

ना तरी जेधवा जिये ठायी । देखती का जे जे काही । ते मीवाचूनि नाही । ऐसाचि बोधु ॥254॥

किंवा जेव्हा ज्या ठिकाणी ते जी जी वस्तु पाहतात, त्यात माझ्यावाचून दुसरे काही नाही असा ज्यांच्या मनाचा निश्चय असतो;

Or we can say that whatever they see in whatever place, they know me to be "that". This is their understanding.

पाहे पा बुडबुडा जेउता जाये । तेउते जळचि एक तया आहे । मग विरे अथवा राहे । तऱ्ही जळाचिमाजि ॥255॥

हे पहा, पाण्यावरील बुडबुडा जिकडे जातो, तिकडे पाणी म्हणून त्याला एकच आहे, मग तो नाहीसा झाला अथवा राहिला तरी तो पाण्यातच असतो; .

Just see for an example. Whatever distance a bubble may travel, it has nothing but only water in it and even if it breaks up, there is water again in which it perishes.

का पवने परमाणु उचलले । ते पृथ्वीपणावेगळे नाही गेले । आणि माघौते जरी पडले । तरी पृथ्वीचिवरी ॥256॥

किंवा वाऱ्याने मातीचे कण उंच उडाले, तरी त्यांना काही पृथ्वीपणावेगळे केले नाही, आणि पुनः जरी ते खाली पडले, तरी ते पृथ्वीवरच;

Or little particles raised up from the ground by the wind are not different from the earth and even if they fall to the ground, they fall on earth only.

तैसे भलतेथ भलतेणे भावे । भलतेही न हो अथवा होआवे । परि ते मी ऐसे आघवे । होऊनि ठेले ॥257॥

त्याचप्रमाणे, पाहिजे तेथे पाहिजे त्या भावनेने पाहिजेल ते होवो, परंतु ते सर्व ‘ मीच आहे ‘ अशी ज्यांचे मनाची वृत्ति होऊन गेली आहे;

Similarly any thing or any being may be anywhere in any form or nature, or may be not there, everything is me only. This is the conviction of such devotees.

अगा हे जेव्हडी माझी व्याप्ति । तेव्हडीचि तयांचि प्रतीति । ऐसे बहुधाकारी वर्तती । बहुचि होउनि 258॥

अर्जुना, माझी जेवढी व्याप्ति आहे तेवढा त्यांचा अनुभव आहे; आणि याप्रमाणे पुष्कळ व्यक्तींत जरी ते वागले, तरी ते मद्रूपच झालेले असतात.

Whatever and however little or great is my expanse, it is their expanse, equally little or great, of understanding. In this way, though they perceive many, they become the variety of beings in various forms and live in that fullness.

हे भानुबिंब आवडे तया । सन्मुख जैसे धनंजया । तैसे ते विश्वा इया । समोर सदा ॥259॥

हे धनंजया, सुर्यबिंब पाहिजे त्याने पाहिले असता त्याच्यासमोरच ते दिसते, त्याप्रमाणे ते ज्ञानी नेहमी जगाच्या समोरच असतात;

O Dhananjaya, whoever sees the Sun, he finds that the Sun is always facing that person. Similarly these devotees are always facing the whole universe directly, because they are complete with understanding.

अगा तयांचिया ज्ञाना । पाठी पोट नाही अर्जुना । वायु जैसा गगना । सर्वागी असे ॥260॥

अर्जुना, त्यांच्या ज्ञानाला आंतबाहेर असा भेद नाही. ज्याप्रमाणे वायु हा आकाशांत सर्वत्र भरलेला आहे;

O Arjuna, just as the wind is totally contained in the sky, similarly, there is no division as front or back side, for their knowledge; because it is all-embracing in a peculiar unity.

तैसा मी जेतुला आघवा । तेचि तुक तयांचिया सद्भावा । तरी न करिता पांडवा । भजन जहाले ॥261॥

त्याप्रमाणे; मी जेवढा संपुर्ण आहे, तेवढा त्यांच्या सद्भावाच्या मापास उतरतो, म्हणून हे पांडवा, त्यांनी भजन न करिता माझे भजन केल्याप्रमाणे होते.

O Pandava, their devotional faith is exactly measurable, or commensurate with my all- pervading nature and therefore, though they may not actually perform worship, their existence is itself my worship.

एऱ्हवी तरी सकळ मीचि आहे । तरी कवणी के उपासिला नोहे । एथ एके जाणणेवीण ठाये । अप्राप्तासी ॥262॥

एरव्ही तरी मी सर्वत्र भरलेला आहे; परंतु माझी कोण व कोठे उपासना करीत नाहीत ? परंतु एक पूर्ण ज्ञानाशिवाय अज्ञानी जनाला माझी प्राप्ति होत नाही. .

In another sense, since I am myself everywhere, is there anybody who does not worship me by his existence only? But only because of their ignorance I remain "unattained" in their case.

परि ते असो येणे उचिते । ज्ञानयज्ञे यजितसांते । उपासिती माते । ते सांगितले ॥263॥

परंतु हे असो; या योग्य ज्ञानयज्ञाने यज्ञ करून जे माझी उपासना करतात; ते भक्त तुला सांगितले. .

But this is enough. These devotees worship me as said above, by way of sacrifice by knowledge, and thus I have explained to you about them.

अखंड सकळ हे सकळा मुखी । सहज अर्पत असे मज एकी । की नेणणेयासाठी मूर्खी । पविजेचि माते ॥264॥

सदासर्वकाली जी जी कर्मे होतात, ती सर्व बाजूंनी मला सहज पावतात, परंतू हे मुर्खांना समजत नसल्यामुळे मी त्यांना प्राप्त होत नाही.

They continuously offer to me only whatever they put in the mouth of everyone (give everyone), but they, being unaware of this fact, do not reach me.

तोचि जाणिवेचा जरी उदय होये । तरी मुदल वेदु मीचि आहे । आणि तो विधानाते जया विये । तो क्रतुही मीचि ॥265॥

तेच ज्ञान झाले असता, मुख्य वेद मीच आहे, त्यात विधि-अनुष्ठान जे सांगितले आहे तो ऋतुही मीच.

If they become aware of this all-pervading nature of mine, then for them, I am the Veda which is the basic knowledge and I am also the detailed act of sacrifice which the Veda lays down.

मग तया कर्मापासूनि बरवा । जो सांगोपांगु आघवा । यज्ञु प्रगटे पांडवा । तोही मी गा ॥266॥

मग हे पांडवा, त्या यज्ञविधानापासून प्रकट होणारा जो यथाविधि यज्ञ, तोही मीच आहे

O Pandava, I am also the benevolent sacrifice which is evident, by that act of offering as per the rules, with all its various concommitant actions.

स्वाहा मी स्वधा । सोमादि औषधी विविधा । आज्य मी समिधा । मंत्रु मी हवि ॥267॥

देवांस हवि देण्याचा मंत्र मी, पितरांसही हवि देण्याचा मंत्र मी, सोमवल्ली वैगेरे नानाप्रकारच्या औषधि मी,

I am the offering to Gods as well as to the departed Pitrus, I am the various herbs like "Soma"; I am the specially prepared clarified butter, I am the wooden sticks to be offered, I am the Mantra and I am all the materials offered in the sacrificial fire.

होता मी हवन कीजे । तेथ अग्नि तो स्वरुप माझे । आणि हुतके वस्तू जे जे । तेही मीचि ॥268॥

धृत मी, समिधा मी, मंत्र मी, होमद्रव्य मी, ऋत्विज मी, ज्यात हवन करावयाचे तो अग्निही माझे स्वरुप आहे, आणि अग्नीत हवन करण्याचा ज्या ज्या वस्तु, त्याही मीच आहे.

I am the performer of sacrifice; I am the act of the offering, I am the fire in that pit, I am everything that is sacrificed.

पै जयाचेनि अंगेसंगे । इये प्रकृतीस्तव अष्टांगे । जन्म पाविजत असे जगे । तो पिता मी गा ॥269॥

हे पहा, ज्याच्या अंगसंगाने अष्टांग-प्रकृति ही जगास प्रसवते, तो जगत्पिता मी

I am the father, by conjugation with whom the Prakriti becomes manifest as the world, by her own eightfold body.

अर्धनारीनटेश्वरी । जो पुरुष तोचि नारी । तेवि मी चराचरी । माताही होय ॥270॥

अर्धनारीनटेश्वर स्वरूपात ज्याप्रमाणे पुरुष तोच स्त्री व स्त्री तोच पुरुष असतो, त्याप्रमाणे स्थावरजंगमाची माताही मी;

In the image of Male-Female God, the Male is himself the Female. So, I am also the mother of all the sentient and insentient world.

आणि जाहाले जग जेथ राहे । जेणे जीवित वाढत आहे । ते मीचि वाचूनि नोहे । आन निरुते ॥271॥

आणि उत्पन्न झालेले जग ज्या ठिकाणी राहते, व ज्याच्या योगाने प्राणिमात्राचे रक्षण होते ते निःसंशय माझ्याशिवाय होत नाही.

And that base on which the created world lives and grows is nothing other than I myself.

इये प्रकृतिपुरुषे दोन्ही । उपजली जयाचिया अमनमनी । तो पितामह त्रिभुवनी । विश्वाचा मी ॥272॥

प्रकृति व पुरुष ही दोन्ही ज्याच्या अंतःकरपाधिरहित स्वरूपात म्हणजे निर्गुणात उत्पन्न होतात, तो या विश्वाचा आजा त्रिभुवनांत मीच.

I am also the grandfather of this whole universe, by whose will the Father and the Mother- both are born in his abstract Nature.

आणि आघवेया जाणणेयाचिया वाटाणो । जया गावा येती गा सुभटा । वेदांचिया चोहटा । वेद्य जे म्हणिजे ॥273॥

अर्जुना, सर्व ज्ञानाच्या वाटा ज्या गावात येऊन मिळतात, व चारी वेदांच्या चव्हाट्यावर ज्याला वेद्य असे म्हणतात.

And I am the knowable principle, to which all the paths of knowledge lead, and come to the city-square of Vedas for that purpose.

जेथ नाना मता बुझावणी आली । एकमेका शास्त्रांची अनोळखी फिटली । चुकली ज्ञाने जेथ मिळो जाहली । जे पवित्र म्हणिजे ॥274॥

ज्या ठिकाणी पुष्कळ प्रकारची मते ऐक्यतेस आली, शास्त्रांची एकमेकांशी ओळख झाली; व चुकलेली ज्ञाने जेथे एकत्र मिळाली, असे जे स्थान, त्याला पवित्र असे म्हणतात.

Where many opinions are reconciled, where various sciences and systems of philosophy are mutually recognized and where the separate cults come together on the right path, and which is called the purifier,

पै ब्रह्मबीजा जाहला अंकुरु । घोषध्वनी नादाकारु । तयांचे गा भवन जो ॐकारु । तोही मी गा ॥275॥

हे पहा, ब्रह्मबीजाला परा, पश्यंती, मध्यमा आणी वैखरी या चार वाचा हेच अंकुर फुटल्यावर, त्यांचे मंदीर जो ॐकार, तोही मीच होय.

That OM I am, which is the sprout of the seed of Brahman, and which is the sound uttered with inner resonance, and which is the home of that sound.

जया ॐकाराचिये कुशी । अक्षरे होती अउमकारेसी । जिये उपजत वेदेसी । उठली तिन्ही ॥276॥

ज्या ॐकाराच्या पोटी अ, उ व म् अशी अक्षरे उत्पन्न होतात, व जी उपजल्याबरोबर तीन वेद उत्पन्न झाले,

That OM I am, in the Womb of which the three syllables of A, U and M are born together with the three Vedas respectively.

म्हणोनि ऋग्यजुःसामु । हे तिन्ही म्हणे मी आत्मारामु । एंव मीचि कुलक्रमू । शब्दब्रह्माचा ॥277॥

ज्या ॐकाराच्या पोटी अ, उ व म् अशी अक्षरे उत्पन्न होतात, व जी उपजल्याबरोबर तीन वेद उत्पन्न झाले, म्हणून ऋक्, यजु व साम हे तिन्ही वेदही मीच, व ज्याप्रमाणे वेदांची वंशपरंपराही मीच होय, असे श्रीकृष्ण म्हणाले.

And I am those three Vedas also!" Thus said Lord Shrikrishna the ``Atmarama'', ``Thus I am the whole successive manifestations of the Veda.''

हे चराचर आघवे । जिये प्रकृती आत साठवे । ते शिणली जेथ विसवे । ते परमगती मी ॥278॥

हे सर्व स्थावर जंगम विश्व ज्या प्रकृतीच्या आत भरलेले आहे, ती प्रकृति श्रमली असता ज्या ठिकाणी विश्रांती पावते ते उत्तम स्थान मी;

I am the highest and the supreme place where Prakriti which contains all the creation, comes to take rest.

आणि जयाचेनि प्रकृति जिये । जेणे अधिष्ठिली विश्व विये । जो येऊनि प्रकृती इये । गुणाते भोगी ॥279॥

आणि ज्याच्यामुळे ही प्रकृति वांचते ज्याच्या आश्रयाने विश्व प्रसवते व जो प्रकृतीच्या निमीत्ताने सत्व, रज, तम या गुणांचा उपभोग घेतो,

And O the son of Pandu, I am the Husband of Laxmi, the riches of all the universe, whose support is taken by Prakriti to create the universe, and by whose power Prakriti remains alive and I am He, who, wearing the garment which is Prakriti enjoys the three qualities of Sattwa, Rajas and Tamas. I am the Lord of all the three worlds.

तो विश्वश्रियेचा भर्ता । मीचि गा पंडुसुता । मी गोसावी समस्ता । त्रैलोक्याचा ॥280॥

तो विश्वलक्ष्मीचा पति मीच; आणि अर्जुना, सर्व त्रैलोक्याचा स्वामी मीच.

And O the son of Pandu, I am the Husband of Laxmi, the riches of all the universe, whose support is taken by Prakriti to create the universe, and by whose power Prakriti remains alive and I am He, who, wearing the garment which is Prakriti enjoys the three qualities of Sattwa, Rajas and Tamas. I am the Lord of all the three worlds.

आकाशे सर्वत्र वसावे । वायूने नावभरी उगे नसावे । पावके दहावे । वर्षावे जळे ॥२८१॥

आकाशाने सर्व ठिकाणी असावे, वायुने क्षणभर देखील स्वस्थ राहू नये, अग्नीने जाळावे, मेघाने वृष्टि करावी,

That the sky should be everywhere, that the wind should blow without a moment's rest, that the fire should burn and that there should be rain;

पर्वती बैसका न संडावी । समुद्री रेखा नोलांडावी । पृथ्वीया भूते वाहावी । हे आज्ञा माझी ॥२८२॥

पर्वतांनी आपली जागा सोडु नये, समुद्राने आपली मर्यादा ओलांडु नये व पृथ्वीने सर्व भूतांचा भार वहावा, ही आज्ञा माझी आहे.

That the mountains should not leave their seat, that the sea should not transgress its shoreline and that the earth should bear the burden of all beings is my order!

म्या बोलविल्या वेदु बोले । म्या चालविल्या सूर्यु चाले । म्या हालविल्या प्राणु हाले । जो जगाते चाळिता ॥२८३॥

मी बोलविल्याने वेद बोलतात मी चालविल्याने सुर्य चालतो, सर्व जगाचा मालक जो प्राण, तोही मी हालविल्याने हालतो;

When I tell, Veda talks, when I make the Sun move, He moves, when I provoke, the vital breath, which makes all the beings move, functions properly.

मियाचि नियमिलासांता । काळु ग्रासितसे भूता । इये म्हणियागते पंडुसुता । सकळे जयाची ॥२८४॥

आणि मीच आज्ञा दिली असता भुतांना काळ ग्रासतो. अर्जुना, याप्रमाणे हाच सर्व ज्यांची आज्ञाधारक असून

O son of Pandu! By my control it is that the "Time" eats all beings, whose express orders all the beings obey.

ऐसा जो समर्थु । तो मी जगाचा नाथु । आणि गगनाऐसा साक्षिभूतु । तोहि मीचि ॥२८५॥

आपापली कामे करतात असा जो समर्थ, तो जगाचा नाथ मी; व आकाशाप्रमाणे सर्व ठिकाणी असुन साक्षीभूत असणारा तोही मीच.

I am the Lord of this world, having such powers, and I am also the witness for all, just like the sky.

इही नामरुपी आघवा । जो भरला असे पांडवा । आणि नामरुपाहि वोल्हावा । आपणचि जो ॥२८६॥

हे पांडवा, याप्रमाणे या नामरूपांनी जो सर्वत्र भरलेला आहे, आणि जो आपणच नामरूपांचाही जिव्हाळा आहे,

I am that, who is, O, Pandava, permeating all the names and forms and I am myself also the basic support of all the names and forms.

जैसे जळाचे कल्लोळ । आणि कल्लोळ आथी जळ । ऐसेनि वसवितसे सकळ । तो निवासु मी ॥२८७॥

ज्याप्रमाणे लाटा पाण्यातच उत्पन्न होतात आणि लाटांतही पाणी असते, त्याप्रमाणे जग माझ्यात व मी जगात आहे.

Just as the waves are made of water and in the waves also there is water, thus I am the abode in which I hold all beings, where they reside.

जो मज होय अनन्य शरण । त्याचे निवारी मी जन्म मरण । यालागी शरणागता शरण्य । मीचि एकु ॥२८८॥

जो मला एकनिष्ठपणे शरण येतो, त्याला जन्ममरणापासून मी मुक्त करतो. म्हणून शरणागताचे रक्षण करणारा एकटा मीच आहे.

I obviate the birth and death of him who comes to me and take refuge in me and, therefore, I am the only place of surrendering himself.

मीचि एक अनेकपणे । वेगळालेनि प्रकृतीगुणे । जीत जगाचेनि प्राणे । वर्तत असे ॥२८९॥

प्रकृतीच्या वेगळाल्या गुणांनी मी एक असून अनेकपणाने जगांतील प्राणिमात्रांत प्राणरूपाने असतो.

I assume forms and with the various qualities of the Prakriti, function as Vital breath and live in the living beings.

जैसा समुद्र थिल्लर न म्हणता । भलतेथ बिंबे सविता । तैसा ब्रह्मादि सर्वा भूता । सुहृद तो मी ॥२९०॥

ज्याप्रमाणे, हा समुद्र किंवा हा नाला असे न म्हणता सुर्य सर्व ठिकाणी प्रकाशित होतो, त्याप्रमाणे ब्रह्मापासून चिलटापर्यंत प्राणिमात्राला आवडता म्हणून जो आहे तो मीच.

Just as the Sun shines upon and throws its refections in every body of water without making any distinction between sea and a small pit, so, I am the friendly well-wisher to all beings right from the god Brahma.

मीचि गा पांडवा । या त्रिभुवनासी वोलावा । सृष्टिक्षयप्रभावा । मूळ ते मी ॥291॥

हे पांडवा, या त्रिभुवनाचे जिवन, आणि उत्पत्ति, स्थिति, लय ह्या तिन्ही अवस्थांस जो मुळ तो मीच

Dear Pandava, I am the anchor for this trinity of the worlds and I am the cause for its beginning and existence and end.

बीज शाखाते प्रसवे । मग ते रुखपण बीजी सामावे । तैसे संकल्पे होय आघवे । पाठी संकल्पी मिळे ॥292॥

बीजापासुन वृक्ष व शाखा उत्पन्न होतात, पुढे ती झाडेच बीजांत समावेश पावतात; त्याप्रमाणे, आदिसंकल्पापासून सर्व जगाची उत्पत्ति होऊंन पुनः ते जग आदिसंकल्पातच लय पावते.

The seed grows and bears branches and again the 'treeness' is contained in the 'seed'. Similarly everything is born from the will and in the end merges into that will.

ऐसे जगाचे बीज जो संकल्पु । अव्यक्त वासनारुपु । तया कल्पांती जेथ निक्षेपु । होय ते मी ॥293॥

असे अव्यक्त वासनारूप जगाचे बिज जो संकल्प, त्याला कल्पांती जेथे राहण्यास ठिकाण मिळते, ते मीच.

So, that "will" which is the seed of the world, as desire at the abstract level, merges again in the "will"; and that place of final merger is myself.

इये नामरुपे लोटती । वर्णव्यक्ती आटती । जातीचे भेद फिटती । जै आकाश नाही ॥294॥

जेंव्हा निराकार स्वरूप प्रकट होते, तेंव्हा ही सर्व नाना रूपे लय पावतात, वर्णव्यक्ति नाहीतशा होतात, व जातीचे भेदही राहत नाहीत;

These names and forms end, the manifestations get dried up, the distinctions of various types are destroyed, when there is no form at all.

तै संकल्पु वासनासंस्कार । माघौते रचावया आकार । जेथ राहोनि असती अमर । ते निधान मी ॥295॥

तेव्हा पुनः जग निर्माण करण्याकरिता संस्काररूप वासनाशक्ति धारण करून ज्या ठिकाणी देव राहातात, ते ठिकाणही मीच.

I am that place where all the dormant tendencies remain resting with desires and conditionings, ready to reconstruct the sentient and insentient world.

मी सूर्याचेनि वेषे । तपे तै हे शोषे । पाठी इंद्र होऊनि वर्षे । तै पुढती भरे ॥296॥

मी सुर्याच्या रुपाने ज्या वेळेस तापतो, त्या वेळेस हे जग कोरडे होते, आणि पुनः इंद्राच्या रूपाने पाऊस पाडतो,

As the Sun, I produce heat by which water is dried up, but afterwards as Indra I give rain and water is again filled up.

अग्नि काष्ठे खाये । ते काष्ठचि अग्नि होये । तेवि मरते मारिते पाहे । स्वरुप माझे ॥297॥

तेव्हा पुनः समृद्धि होते. ज्याप्रमाणे अग्नीने काष्ठ भक्षण केल्यावर तेच काष्ठ पुनः अग्नी होते,

When fire eats (burns) wood, the wood becomes fire. Similarly I am one who dies and one who kills.

यालागी मृत्यूचा भागी जे जे । तेही पै रुप माझे । आणि न मरते तव सहजे । अविनाशु मी ॥298॥

त्याचप्रमाणेच मरणारे स्वरुप माझेच आहे. यावरुन, मृत्युच्या भागातील जी जी रूपे आहेत, ती ती माझीच आहे, आणि न मरणारीही रुपे सहज माझीच आहेत.

Thus, that whichever is the object of Death and that which does not die, is my own nature.

आता बहु बोलोनि सांगावे । ते एकिहेळा घे पा आघवे । तरी सतासतही जाणावे । मीचि पै गा ॥299॥

आता फार बोलून काय सांगावे ? सर्व तुला एकदाच सांगतो की, व्यक्त आणि अव्यक्त रुपे ही माझीच आहेत असे जाण

Now, you take it in summary, whatever we wish to talk in detail. The fact is I am both the existence and non- existence.

म्हणोनि अर्जुना मी नसे । ऐसा कवणु ठाव असे । परि प्राणियांचे दैव कैसे । जे न देखती माते ॥300॥

म्हणून अर्जुना, मी नाही असे कोणते ठिकाण आहे ? परंतु प्राणिमात्राचे दैव काय चमत्कारिक आहे, की ते मला पहात नाहीत.

Therefore, Arjuna! Is there any place where I am not? But see the twisted destiny of the beings! They do not see me.

तरंग पाणियेवीण सुकती । रश्मि वातीवीण न देखती । तैसे मीचि ते मी नव्हती । विस्मो देखे ॥301॥

ज्याप्रमाणे लाटा पाण्याशिवाय आटाव्या किंवा सुर्यकिरण दिव्याच्या उजेडाशिवाय दिंसू नयेत, त्याप्रमाणे सर्व जीव मीच बनलेला असून, ते मला ओळखत नाहीत, हे केवढे आश्चर्य आहे

For examples, it is like waves being thirsty of water or rays not being able to see, if there is no lamp and wick. So, see the wonder! They themselves are myself, but become deluded that I am not existing.

हे आतबाहेर मिया कोंदले । जग निखिल माझेचि वोतिले । की कैसे कर्म तया आले । जे मीचि नाही म्हणती 302॥

पहा. या सकल विश्वांत अंतर्बाह्य मीच भरलेला आहे, व हे जग मद्रूपच आहे; परंतु जीवांची कर्मे त्यास कशी आड येतात पहा, की ते मलाच ‘ नाही ‘ असे म्हणतात.

This universe is permeated by me inside and out, but see how their own karma comes in the say! They deny my existence!

परि अमृतकुहा पडिजे । का आपणयाते कडिये काढिजे । ऐसे आथी काय कीजे । अप्राप्तासि ॥303॥

परंतु अमृताच्या कूपांत पडल्यावर ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आपल्याला बाहेर काढा असे म्हणतो, तेव्हा अशा त्या अभाग्याला काय म्हणावे ?

But they are fools like a man who falls in a pool of nectar and with great effort tries to come out of it. What can we speak about them?

ग्रासा एका अन्नासाठी । अंधु धावताहे किरीटी । आडळला चिंतामणि पाये लोटी । आंधळेपणे ॥304॥

हे किरीटी, अन्नाकरिता धावणाऱ्या अंधळ्याला चिंतामणी सांपडला असता दृष्टि नसल्यामुळे तो जसा त्याला पायाने लोटून देतो,

Or like a blind man, while running for a morsel of food pushes the gem Chitamani which is lying on the path, they are blind to this fact.

तैसे ज्ञान जै सांडुनि जाये । तै ऐसी हे दशा आहे । म्हणोनि कीजे ते केले नोहे । ज्ञानेवीण ॥305॥

त्याप्रमाणे ज्ञानाचा त्याग केला म्हणजे अशी स्थिती होते; म्हणून ज्ञानाशिवाय जी जी कर्मे करावी ती न केल्यासारखी आहेत.

So, this is the condition when knowledge leaves a man; therefore, that which should be done is not possible without knowledge.

आंधळेया गरुडाचे पांख आहाती । ते कवणा उपेगा जाती । तैसे सत्कर्माचे उपखे ठाती । ज्ञानेवीण ॥306॥

अंधळ्याला गरुडाचे पंख जरी मिळाले, तरी त्याला काय उपयोग होणार ? त्याचप्रमाणे, ज्ञानाशिवाय सत्कर्माचे श्रम व्यर्थ आहेत.

If a blind man has the wings of an eagle, what is their use? So, without knowledge the efforts done for doing some good deed, become useless.

देख पा गा किरीटी । आश्रमधर्माचिया राहाटी । विधिमार्गा कसवटी । जे आपणचि होती ॥307॥

अरे अर्जुना, हे पहा, वर्णविहित धर्माचे आचरण करून जे आपणच विधिमार्गाची कसोटी बनतात, (वेदांत सागितल्याप्रमाणे यथाविधि आचरण करतात, )

O Arjuna, please consider the persons about whom I am going o tell you. They perform actions according to their ordained duties as per their stage in life, as laid down by scriptures, in such a perfect manner that they become the standards to be followed by others.

यजन करिता कौतुके । तिही वेदांचा माथा तुके । क्रिया फळेसि उभी ठाके । पुढा जया ॥308॥

ते यज्ञ करू लागले म्हणजे तीन्ही वेद संतोष पावून मान डोलवितात, व त्यांच्यापुढे क्रियाही फलप्राप्तीसह उभी राहते.

Seeing their performance of the sacrificial rituals, all the three Vedas nod in satisfaction and the fruit of their action stands in front of them together with the action.

ऐसे दीक्षित जे सोमप । जे आपणचि यज्ञाचे स्वरुप । तीही तया पुण्याचेनि नांवे पाप । जोडिले देखे ॥309॥

याप्रमाणे यज्ञांतील सोमपान करणारे यज्ञकर्ते (दीक्षित) जे आपणच यज्ञरूप होतात, त्यांनी, नाव मात्र पुण्य परंतु खरोखर पापाचीच जोड केली असे समज

Such initiated scholars who partake of the juice 'Soma', who are the very image of sacrifice, have, by the way of merit in that action, actually earned the sin in bargain!

जे श्रुतित्रयाते जाणोनि । शतवरी यज्ञ करुनि । यजिलिया माते चुकोनि । स्वर्गु वरिती ॥310॥

ते ऋक्, यजु व साम या तीन्ही वेदांस जाणून शंभर यज्ञांनी माझे यजन करतात; परंतु माझ्या प्राप्तीची इच्छा सोडून स्वर्गप्राप्तीची इच्छा करतात.

They know the three Vedas, perform hundreds of sacrifices, but missing me who receives the offerings, choose to gain heaven.

जैसे कल्पतरुतळवटी । बैसोनि झोळिये पाडी गाठी । मग निदैव निघे किरीटी । दैन्यचि करु ॥311॥

अर्जुना, ज्याप्रमाणे एखादा हतभाग्य मनुष्य कल्पतरूचे खाली बसून झोळीच्या पदरास गाठी मारतो, आणि मग भिक्षा मागण्यास निंघतो

It is like a man of bad luck who sits below the divine wish-tree, ties the knot of his begging sack and starts out for begging!

तैसे शतक्रतू यजिले माते । की ईप्सिताति स्वर्गसुखाते । आता पुण्य की हे निरुते । पाप नोहे ॥312॥

त्याप्रमाणे, शंभर यज्ञांनी माझे यजन करून ते स्वर्गसुखाची इच्छा करतात; तेव्हा हे पुण्य नसून खरोखर पाप नव्हे का ?

Similarly, they perform hundreds of sacrifices as a propitiation to me, but desire and aspire for the heavenly pleasures! Is it their merit? Is it not sin?

म्हणोनि मजवीण पाविजे स्वर्गु । तो अज्ञानाचा पुण्यमार्गु । ज्ञानिये तयाते उपसर्गु । हानि म्हणती ॥313॥

म्हणून, माझ्या प्राप्तीची इच्छा सोडून जे स्वर्गाला जातात, त्यांना अज्ञानी लोक पुण्यमार्ग म्हणोत, परंतु ज्ञानी जे आहेत, ते, तो जन्ममरणरूप फेऱ्यात पडून त्याची हानि झाली असे म्हणतात.

So, it is the ignorants way of earning merit to desire heaven by denying me. The men of real knowledge call it a nuisance, a real loss!

एऱ्हवी तरी नरकीचे दुःख । पावोनि स्वर्गा नाम की सुख । वाचूनि नित्यानंद गा निर्दोष । ते स्वरुप माझे ॥314॥

एरव्ही नरकांतीलदुःखाच्या मानाने स्वर्गप्राप्तीला सुख म्हणता येईल; परंतू या दोहोंशिवाय अखंड आनंददायक व निर्दोष असे जे सुख, ते माझे स्वरूप होय.

Actually, experiencing the pains in the hell, people call the condition in heaven as happiness but my real nature is the only eternal joy without any blemish.

मज येता पै सुभटा । या द्विविधा गा अव्हांटा । स्वर्गु नरकु या वाटा । चोराचिया ॥315॥

हे महावीरा अर्जुना, माझ्याकडे येण्याला स्वर्ग व नरक हे दोन आडमार्ग असून चोरांच्या वाटा आहेत.

O the great warrior, Arjuna! These are the indirect paths of approaching me, through hell and heaven, which are the ways haunted by robbers.

स्वर्गा पुण्यात्मके पापे येईजे । पापात्मके पापे नरका जाइजे । मग माते जेणे पाविजे । ते शुद्ध पुण्य ॥316॥

स्वर्गप्राप्ति पुण्यात्मक पापाने होते, व नरकप्राप्ति पापात्मक पापाने होते, पण ज्या योगाने माझी प्राप्ति होते, ते शुद्ध पुण्य समज.

The heaven is reached by the sin which is wrongly called merit, and the hell is reached by the sin which is actually known as sin; but that action is pure merit by which I am reached.

आणि मजचिमाजी असता । जेणे मी दूरी होय पंडुसुता । ते पुण्य ऐसे म्हणता । जीभ न तुटे काई ॥317॥

हे पंडुसुता माझाच अंश असून ज्या कर्मामुळे मी अंतरतो, त्याला पुण्य असे जर म्हटले, तर जीभ तुटणार नाही काय ?

O Arjuna, will not the tongue be cut into hundreds of slices, which says that the Jeevas who are actually within me, desire to be separate from me and wish for heaven by calling their actions as merit?

परि हे असो आता प्रस्तुत । ऐके यापरि ते दीक्षित । यजुनि माते याचित । स्वर्गभोगु ॥318॥

परंतु हे आता राहू दे. याप्रमाणे ते दीक्षित माझे यजन करून स्वर्गभोगाची इच्छा करतात.

But let it be! Please listen in short. Those who are thus initiated perform sacrifices for me but desire to enjoy the heavenly pleasures.

मग मी न पविजे ऐसे । जे पापरुप पुण्य असे । तेणे लाधलेनि सौरसे । स्वर्गा येती ॥319॥

मग ज्या पुण्याने मी पावणार नाही असे पापरूप पुण्य प्राप्त करून हौसेने स्वर्गी जातात.

Then with that sin in the garb of merit, by which I am not attained, they reach heaven, by the power of that achievement.

जेथ अमरत्व हेचि सिंहासन । ऐरावतासारिखे वाहन । राजधानीभुवन । अमरावती ॥320॥

जेथे अमरत्व हेच सिंहासन ऐरावतासारखे वाहन, अमरावती हे राजधानीचे शहर;

That heaven where deathlessness is the throne, the elephant Airawata is the means of conveyance and Amarawati is the capital.

जेथ महासिद्धींची भांडारे । अमृताची कोठारे । जिये गावी खिल्लारे । कामधेनूची ॥321॥

जेथे अष्टमहासिद्धीचीभांडारे आहेत, अमृताची कोठारे आहेत, व ज्या गावात कामधेनूचे कळपच्या कळप आहेत;

That heaven where there are storehouses of great occult power, stores of nectar, and there are many divine cows (Kamdhenu) in a big herd.

जेथ वोळगे देव पाइका । सैघं चिंतामणीचिया भूमिका । विनोदवनवाटिका । सुरतरुंचिया ॥322॥

जेथे देवांच्या चाकरांना वागण्याकरिता चिंतामणीच्या वाटा आहेत व कल्पतरूंची उपवने आहेत;

That heaven where gods of different kinds are ready to serve, the flooring is of the gems Chintamani, and gardens of the divine- wish trees, for deriving pleasure of walking about.

गंधर्वगान गाणी । जेथ रंभेऐशिया नाचणी । उर्वशी मुख्य विलासिनी । अंतौरिया ॥323॥

जेथे गंधर्व गायन करताहेत, रंभेसारख्या अप्सरा नृत्य करणाऱ्या आहेत, व जेथे उर्वशीप्रमुख स्त्रिया विलासाकरिता आहेत,

The angels of music are singing songs, divine courtesans like Rambha are dancing, and among them the best is Urvashi.

मदन वोळगे शेजारे । जेथ चंद्र शिंपे सांबरे । पवना ऐसे म्हणियारे । धावणे जेथ ॥324॥

ज्या ठिकाणी मदन सेजघरात चाकरी करतो आहे, चंद्र सडा संमार्जन करतो आहे, व वायूसारखे धावनारे चाकर आहेत,

The cupid personally attends the bedrooms, the moon sprinkles the country and where obedient servants like wind are messengers.

पै बृहस्पति आपण । ऐसे स्वस्तीश्रियेचेब्राह्मण । ताटियेचे सुरगण । विकार जेथे ॥325॥

इंद्राला आशीर्वाद देणारांत बृहस्पतीसारखे मुख्य ब्राह्मण आहेत, व ज्यांच्या पंक्तीला देवमंडळी आहेत,

There are benevolent Brahmins whose leader is Brihaspati (the Guru of gods) and there are court-singers who are official prayer-reciters.

लोकपाळरांगेचे । राउत जिये पदीचे । उचैःश्रवा खाचे । खोलणिये ॥326॥

ज्यांच्या सभोवती लोकपालांसारखे राजे चालत असुन, जय मिळविलेले पदवीधर सरदार आहेत, व उच्चैःश्रवा नामक खाजगी कोतवालघोडा आहे.

The regents of all Directions are standing attention in order to listen to the praise of the man; while many horses are there led by "Uchhaishrawa".

हे बहु असो जे ऐसे । भोग इंद्रसुखासरिसे । ते भोगिजती जव असे । पुण्यलेशु ॥327॥

हे असो; याप्रमाणे तोपर्यंत पुण्याचा अंश आहे, तोपर्यंत ते इंद्राच्या सुखासारखे पुष्कळ भोग भोगतात.

Let the details be put aside. Those who are such performers of sacrifices, enjoy these pleasures in leaven so long as there is some merit in stock.

मग तया पुण्याची पाउटी सरे । सवेचि इंद्रपणाची उटी उतरे । आणि येऊ लागती माघारे । मृत्युलोका ॥328॥

मग त्यांच्या पुण्याची पुंजी संपताक्षणीक इंद्रपणाचा अभिमान लोपून ते मृत्युलोकी माघारे येतात.

Then the merit earned is finished and its support is no more. The anointment of the power of God Indra is washed down, and these souls begin to come back to the region of death.

जैसा वेश्याभोगी कवडा वेचे । मग दारही चेपू न ये तियेचे । तैसे लाजिरवाणे दीक्षितांचे । काय सांगो ॥329॥

ज्याप्रमाणे वेश्येच्या पायी एखाद्याने आपले सर्व द्रव्य खर्च केल्यानंतर त्याला तिच्या दाराला देखील बोट लावण्याची सत्ता नसते, त्याप्रमाणे या यज्ञकर्त्याची स्थिति फार लाजिरवाणी होते, ती तुला काय सांगूं ?

Just as a man spends all his money for a prostitute and then he is not allowed even to knock at her door, similarly shameful is then the living of such initiated people.

एवं थितिया माते चुकले । जीही पुण्ये स्वर्ग कामिले । तया अमरपण ते वावो जाले । अंती मृत्युलोकु ॥330॥

याप्रमाणे, ज्या वेळेस जपावयाचे, त्या वेळेस मला चुकून ज्यांनी पुण्यमार्गाच्याआचरणाने स्वर्गप्राप्ति करुन घेतली, त्यांचे अमरत्व वाया जाऊन शेवटी ते मृत्युलोकी परत येतात.

Thus those who choose heavenly pleasure instead of my eternal reality lose the real deathlessness and come back to this world of death.

मातेचिया उदरकुहरी । पचूनि विष्ठेचा दाथरी । उकडूनि नवमासवरी । जन्म जन्मोनि मरती ॥331॥

नंतर मातेच्या उदररूप गुहेत विष्ठेच्या थरांत नऊ महिनेपर्यंत उकडून पक्क दशेत येतात, आणि जन्माला येऊन मरण पावतात.

They remain for nine mouths in the womb of their mothers, troubled by all sorts of hot secretions in their vicinity and come out only to die eventually after a life full of miseries.

अगा स्वप्नी निधान फावे । परि चेइलिया हारपे आघवे । तैसे स्वर्गसुख जाणावे । वेदज्ञाचे ॥332॥

अरे, स्वप्नात प्राप्त झालेला ठेवा जसा जागृत झाल्यावर सर्व नाहीसा होतो, त्याप्रमाणे यज्ञकर्त्याचे सुख आहे असे समज.

The heavenly pleasures of person who is well-versed in performance of sacrifices according to Vedas should be considered equal to the treasures received in the dream, which is lost as soon as the man is awake.

अर्जुना वेदविद जऱ्ही जाहला । तरी माते नेणता वाया गेला । कणु सांडूनि उपणिला । कोंडा जैसा ॥333॥

समज. अर्जुना, ज्याप्रमाणे धान्य काढून घेतलेला कोंडा उफनला असता व्यर्थ होतो, त्याप्रमाणे, वेदार्थज्ञानी जरी झाला, तरी मला जाणल्याशिवाय त्याचा जन्म व्यर्थ होय.

O Arjuna, even if a man is well-versed in Vedas and if he does not know me, his life is useless just as some one who throws away the grain and takes the husk.

म्हणऊनि मज एकेविण । हे त्रयीधर्म अकारण । आता माते जाणोनि काही नेण । तू सुखिया होसी ॥334॥

म्हणून माझ्या एकट्याशिवाय हे तीन्ही वेदोक्त धर्म व्यर्थ आहेत; तेव्हा आता मलाच जाण, दुसरे मनात आणू नको, म्हणजे सुखी होशील.

Therefore, in the absence of knowledge of my Reality, the rules of all the three Vedas are useless. It is definite that if you know me, and do not know anything else, still you will be really happy. To the devotees who, loving no one else, constantly think of me, and worship me in a one- pointed devotion, I bring all that they need, to achieve the fulfillment of their yogic practices (22).

पै सर्वभावेसी उखिते । जे वोपिले मज चित्ते । जैसा गर्भगोळु उद्यमाते । कोणाही नेणे ॥335॥

हे पहा, ज्यांनी आपले चित्त सर्वभावेकरून माझ्याच ठिकाणी उक्ते विकले आहे; ज्याप्रमाणे गर्भातील गोळा कोणताही उद्योग करावयाचे जाणत नाही,

Those who are completely surrendered to me, by their mind, just as the child in the womb does not know any efforts.

तैसा मीवाचूनि काही । आणिक गोमटेचि नाही । मजचि नाम पाही । जिणेया ठेविले ॥336॥

त्याप्रमाणे ज्यांना माझ्या वाचून दुसरे काहीच चांगले दिसत नाही, व ज्यांनी माझ्याचकरिता आपला जीव ठेवला आहे,

Similarly for them nothing is worth the name other than I and they call me their very life.

ऐसे अनन्यगतिके चित्ते । चिंतितसांते माते । जे उपासिती तयाते । मीचि सेवी ॥337॥

अशा प्रकारे एकनिष्ठ अंतःकरणाने जे माझे चिंतन करुन माझी सेवा करतात, त्यांची सेवा मीच करतो.

To those who worship me in such a one-pointed devotion, I offer my own self.

ते एकवटूनि जिये क्षणी । अनुसरले गा माझिये वाहणी । तेव्हाचि तयांची चिंतवणी । मजचि पडली ॥338॥

ते ऐक्यतेस पावून ज्या वेळेस माझ्याच भजनी लागले, त्याच वेळी त्यांचीचिंता मला पडली.

The moment they gather all their faculties and offer everything to me, the whole welfare of these devotees becomes my concern.

मग तीही जे जे करावे । ते मजचि पडिले आघवे । जैशी अजातपक्षांचेनि जीवे । पक्षिणी जिये ॥339॥

मग जे जे काही करण्याचे ते मनात आणतात; ते सर्व मला करावे लागते. ज्याप्रमाणे पंख न फुटलेल्या पक्ष्यांच्या जीवनाकरिता पक्षिणीच सारखी खटपट करीत असते,

Then I have myself to do everything that they do, just like the mother bird does everything for her young one which has not yet grown its wings.

आपुली तहानभूक नेणे । तान्हया निके ते माउलीसीचि करणे । तैसे अनुसरले जे मज प्राणे । तयांचेन काइसेनिहि न लजे मी ॥340॥

कींवा, आपली तहानभूक न जाणता, आपल्या तान्ह्या लेंकरास जे सुखकारक तेच आईला करावे लागते, त्याचप्रमाणे, ज्यांनी मनापासून सर्व भार मजवर टाकला आहे,

I do everything for them who worship me with their Life just as the mother knows what a small child, which does not know its hunger or thirst, needs and does it.

तया माझिया सायुज्याची चाड । तरि तेचि पुरवी कोड । का सेवा म्हणती तरी आड । प्रेम सुये ॥341॥

त्यांचे सर्व इच्छित मीच पूर्ण करतो. त्यांना माझ्या ऐक्याची इच्छा झाली, तर मी त्यांचे कौतुक पुरवितो; किंवा माझी सेवाच करावी असे ते म्हणतील, तर त्यांच्या व माझ्यामध्ये प्रेमभाव उत्पन्न करतो.

If they wish to be united with me I give them that, and if they feel happy in doing service to me, I give them that opportunity, through Love.

ऐसा मनी जो जो भावो । तो तो पुढा पुढा लागे तया देवो । आणि दिधलियाचा निर्वाहो । तोहि मीचि करी ॥342॥

याप्रमाणे ते आपल्या मनात जी जी इच्छा करतात, ती ती वारंवार मला पुरवावी लागते; आणि जे त्यांना दिलेले असते, त्याचे रक्षणही मीच करतो.

Thus whatever desire they hold in their mind, I go on supplying those things to them, and maintain them.

हा योगक्षेमु आघवा । तयांचा मजचि पडिला पांडवा । जयाचिया सर्वभावा । आश्रयो मी ॥343॥

हे पांडवा, ज्यांचा सर्व भाव मजवरच असतो, त्यांचा योगक्षेम मजवरच पडतो.

O Pandava, it is my job to give them everything they need, when they have only me as their only refuge in all respects.

आता आणिकही संप्रदाये । परि माते नेणती समवाये । जे अग्नि-इंद्र-सूर्य-सोमाये । म्हणऊनि यजिती ॥344॥

आता मी सर्वव्यापकरूपाने आहे असे न जाणून प्रत्येक सांप्रदायिक लोक अग्नि, इंद्र, सुर्य, चंद्र यांना मीच जाणून भजतात;

There are also some devotees but they do not know me comprehensively. They are those who worship such gods as the fire, Indra, sun, and moon, etc.

तेही कीर मातेचि होये । का जे हे आघवे मीचि आहे । परि ते भजती उजरी नव्हे । विषम पडे ॥345॥

ते त्यांचे पूजन खरोखर माझेच होते, कारण या सर्व जगात मीच भरून राहिलो आहे, परंतु ते त्यांचे भजन पद्धतशीर नसून चुकलेले असते

That devotion is also for me only, because I am all these gods, but that devotion is not proper, it is indirect and astray.

पाहे पा शाखा पल्लव वृक्षाचे । हे काय नव्हती एकाचि बीजाचे । परि पाणी घेणे मुळाचे । ते मुळीचि घापे ॥346॥

हे पहा, वृक्षांच्या शाखा, पाने वगैरे एकाच बीजापासून उत्पन्न झालेली नव्हत का ? परंतु पाणी जे घालावयाचे, ते मुळाशीच घातले पाहिजे;

Just consider. Are not the branches and leaves belonging to the tree of the same seed, but water is taken through the roots and it is to be poured there only.

का दहाही इंद्रिये आहाती । इये जरी एकेचि देहीची होती । आणि इही सेविले विषयो जाती । एकाचि ठाया ॥347॥

किंवा दहा ईंद्रिये जरी एकाच देहाची आहेत, आणि त्यांनी सेवन केलेले विषय जरी एकाच ठिकाणी जातात,

All the ten sense-organs etc. are of the same body and the senses created by their contact with objects go in, at the same place.

तरि करोनि रससोय बरवी । कानी केवि भरावी । फुले आणोनि बांधावी । डोळा केवि ॥348॥

तरी उत्तम स्वयंपाक करून तो कानांत कसा घालावा ? आणि फुले आणून डोळ्यांनी कशी हुंगावी ?

But should good food be prepared and filled into the ear, or should we bring flowers and tie them on the eyes?

तो रसु तो मुखेचि सेवावा । परिमळु तो घ्राणेचि घ्यावा । तैसा मी तो यजावा । मीचि म्हणोनि ॥349॥

तर अन्न हे तोंडानेच सेवन केले पाहीजे, आणि सुवास हा नाकानेच घेतला पाहिजे, त्याचप्रमाणे माझी पुजा करणे ती मीच समजून केली पाहिजे.

Food is to be relished by the mouth only and fragrance is to be smelt by nose only. Similarly sacrifice should be performed for me, keeping me only in view, as the deity.

येर माते नेणोनि भजन । ते वायाचि गा आनेआन । म्हणोनि कर्माचे डोळे ज्ञान । ते निर्दोष होआवे ॥350॥

एरव्ही, मला न जाणता जे भजन ते, करणे काही तरी असून व्यर्थ होय. म्हणून, कर्म आचरण्यास ज्ञान ही दृष्टि आहे; तर ते ज्ञान निर्दोष असे झाले पाहिजे.

Any worship without knowing me is quite useless and not proper. Therefore knowledge is the 'eyes' of action and those eyes should be without any defeet.

एऱ्हवी पाहे पा पंडुसुता । या यज्ञोपहारा समस्ता । मीवाचूनि भोक्ता । कवणु आहे ॥351॥

अर्जुना, एरव्ही असे पहा की, या सर्व यज्ञोपचारांचा माझ्यावाचून दुसरा कोण भोक्ता आहे ?

O son of Pandu! Anyway, who else except me is there, to receive everything that is offered in the sacrifices?

मी सकळा यज्ञांचा आदि । आणि यजना या मीचि अवधि । की माते चुकोनि दुर्बुद्धि । देवा भजले ॥352॥

मी सकळा यज्ञांचा आदि । आणि मी सर्व यज्ञांचा आदि आहे, व यजनाचा शेवटही मीच आहे; परंतु दुर्बुद्धि जे असतात, ते मला सोडून इंद्रादि देवांसभजतात.

I am the origin of all sacrifices, and the end limit of sacrifices done, but those with spoilt intellect, worship gods by missing me.

गंगेचे उदक गंगे जैसे । अर्पिजे देवपित्तरोद्देशे । माझे मज देती तैसे । परि आनानी भावी ॥353॥

ज्याप्रमाणे गंगेचे पाणी देव व पितर यांच्या नांवाने गंगेतच अर्पण करतात, त्याप्रमाणे ते माझे मलाच देतात

Just as the water of Ganges is offered to Ganges, purported to be for the dead ancestors, so, they give me what is mine, but with different faiths.

म्हणऊनि ते पार्था । माते न पवतीचि सर्वथा । मग मनी वाहिली जे आस्था । तेथ आले ॥354॥

पण निराळ्या भावाने! म्हणून पार्था, ते कधीही मला पावत नाहीत; मग मनात जी इच्छा धारण करतात, त्या ठिकाणी ते जातात.

O Partha, therefore, they do not come to me. They go to the region of those Deities for whom they have faith.

मने वाचा करणी । जयांची भजने देवांचिया वाहणी । ते शरीर जातियेक्षणी । देवचि जाले ॥355॥

मन, वाचा व इंद्रिये यांच्या योगाने जे इंद्रादि देवाचे भजन करतात, ते, शरीर जाताक्षणीच देवरूप होतात.

Those who employ their mind, speech and senses also, for the worship of various gods like Indra etc. reach, after the death of physical body, the region of those gods and become gods.

अथवा पितरांची व्रते । वाहती जयांची चित्ते । जीवित सरलिया तयाते । पितृत्व वरी ॥356॥

अथवा, ज्यांच्या मनाने पितरांची व्रते करण्याचे घेतले आहे, त्यांना प्राणांती पितृलोक प्राप्त होतो; .

And those who worship the ancestors with all their mind, go to their region after death, and join the hosts of those ancestors.

का क्षुद्रदेवतादि भूते । तियेंचि जयांची परमदैवते । जीही अभिचारिकी तयाते । उपासिले ॥357॥

किंवा वेताळादि पिशाच व शुद्र देव ही ज्यांची परम दैवते आहेत, व ज्यांनी घातक अशा जारणमारण कर्मांनी त्यांची उपासना केली आहे,

Those whose deities of worship belong to the lowest cadre of astral beings and whom they worship even by the prohibited methods of dark side of penance,

तया देहांची जवनिक फिटली । आणि भूतत्वाची प्राप्ती जाहली । एवं संकल्पवशे फळली । कर्मे तया ॥358॥

त्यांना देहाचा पडदा पडतांच पिशाचयोनीची प्राप्ति होते. अशा प्रकारे त्यांच्या संकल्पाप्रमाणे त्यांची कर्मे त्यांना फळतात!

Become themselves those lowest denizens of the astral world as soon as the cover of their physical body is disintegrated at death. Thus their actions bring fruit as per their desires.

मग मीचि डोळा देखिला । जीही कानी मीचि ऐकिला । मनी मी भाविला । वानिला वाचा ॥359॥

मग जे दृष्टीने मलाच पाहतात, कानांनी माझ्याच नांवाचे श्रवण करतात, मनाने माझेच ध्यान करतात, व माझेच वर्णन करतात,

But there are those who see me only by their eyes, hear about me only by their ears, think about me only in their mind and praise me only by their speech

सर्वागी सर्वाठायी । मीचि नमस्कारिला जिही । दानपुण्यादिके जे काही । ते माझियाचि मोहरा ॥360॥

सर्वागाने व सर्व ठिकाणी मलाच नमस्कार करतात, दाने, पुण्य वगैरे सर्व काही माझ्याच उद्देशाने करतात,

Bow down by all their body to me only in all beings, and whatever they give or do in charity is aimed at me only.

जिही मातेचि अध्ययन केले । जे आंतबाहेर मियाचि धाले । जयांचे जीवित्व जोडले । मजचिलागी ॥361॥

ज्यांनी माझ्या नामस्मरणाचेच अध्ययन केले आहे, जे माझ्याच योगाने अंतर्बाह्य तृप्त झाले आहेत, ज्यांनी आपले आयुष्य माझ्याकडेच खर्च केले आहे,

Thus they have studied me only; they have become me only inside and out; this is the condition of those who have joined their whole life with me only.

जे अहंकारु वाहत आंगी । आम्ही हरीचे भूषावयालागी । जे लोभिये एकचि जगी । माझेनि लोभे ॥362॥

ज्यांना माझ्याशिवाय दुसऱ्या कसल्याही प्राप्तीची इच्छा नाही; आम्ही हरिची कीर्ती वाढविणारे आहो असा जे अहंकार बाळगतात,

They have pride in their mind and body by which they say "We are (servants) of Hari (i.e. The Lord) and whatever greed they have is only for me!

जे माझेनि कामे सकाम । जे माझेनि प्रेमे सप्रेम । जे माझिया भुली सभ्रम । नेणती लोक ॥363॥

माझीच इच्छा करून ज्यांची इच्छा पूर्ण होते, जे मजवरच प्रेम ठेवून आनंदित होतात, जे माझ्याच मुळे वेडावून जाऊन लोकांची पर्वा करीतनासे होतात,

All their desire is for me; all their love is for me, and their mind is so obsessed with me that they are not aware of the world and people around them.

जयांची जाणती मज शास्त्रे । मी जोडे जयाचेनि मंत्रे । ऐसे जे चेष्टामात्रे । भजले मज ॥364॥

मलाच जाणणे हीच ज्यांची शास्त्रे आहेत, आणि ज्यांच्या गुरुमंत्राने इतरांना माझीप्राप्ति होते, व अशा प्रकारे जे सर्व व्यवहारांत माझ्याशिवाय इतर कोणाचेच भजन करीत नाही,

All their scriptures are for knowing me; all their Mantras help them attain unity with me only. Thus, those who have worshipped me even by their actions of every kind,

ते मरणाऐलीचकडे । मज मिळोनि गेले फुडे । मग मरणी आणिकीकडे । जातील केवि ॥365॥

ते मरणाच्या अगोदरच मद्रूप होऊन जातात; मग मरणानंतर माझ्याशिवाय दुसरीकडे कसे जातील ?

They have already been merged into me even before their death! Then where else will they go after their death?

म्हणोनि मद्याजी जे जाहाले । ते माझिया सायुज्या आले । जिही उपचारमिषे दिधले । आपणपे मज । 366 ।

म्हणून, माझे यजन करणारे जे होतात, ते माझ्यात मिसळतात; कारण त्यांनी सेवेच्या मिषाने आपलेपणा मला अर्पण केला आहे.

Therefore, those who do perform sacrifices only for me, come into me, totally being one with me, who have offered themselves to me by way of offering various ritualistic articles (such as fragrance, flowers, clothes, bath, etc. etc.)

पै अर्जुना माझा ठायी । आपणपेवीण सौरसु नाही । मी उपचारी कवणाही । नाकळे गा ॥367॥

अर्जुना, माझ्या ठिकाणी आत्मत्व समर्पण केल्याशिवाय माझ्यावर त्यांचे खरे प्रेम उत्पन्न होत नाही. म्हणून दुसऱ्या कोणत्याही उपायाने मी प्राप्त होत नाही

Dear Arjuna, unless one offers oneself to me by one's own self-realization, I am not knowable by any outward acts of rituals and propitiation.

एथ जाणिव करी तोचि नेणे । आथिलेपण मिरवी तेचि उणे । आम्ही जाहलो ऐसे जो म्हणे । तो काहीचि नव्हे l368l

मजविषयी ज्ञान झाले असे जो म्हणतो, त्याला खरोखर माझे ज्ञान होत नाही. मी कृतार्थ झालो असे जो दाखवितो, तो कृतार्थ होत नाही.

In this path of devotion he who is proud of his knowledge, does not know; who boasts of his prestigious position should be known as wanting something, and he who declares "I have arrived, I now know!" is 'nothing' at all and says, that he is liberated, is not at all liberated.

अथवा यज्ञदानादि किरीटी । का तपे हन जे हुटहुटी । ते तृणा एकासाठी । न सरे एथ ॥369॥

अथवा, हे किरीटी, आम्ही यज्ञ केले; आम्ही धर्म केला, किंवा आम्ही तप केले, अशी जी घमेंड बाळगतात, त्यांना माझ्या प्राप्तीच्या मानाने पाहिले असता काडीइतकीही योग्यता नसते.

O, the warrior with a great crown! The rituals, sacrifices, charities or very boastful penances, are not worth a blade of grass on this path.

पाहे पा जाणिवेचेनि बळे । कोण्ही वेदापासूनि असे आगळे । की शेषाहूनि तोंडागळे । बोलके आथी ॥370॥

हे पहा, ज्ञानबलात वेदाहून कोणी अधिक जाणता आहे काय ? किंवा शेषापेक्षा बोलण्यात किंवा मुखांनी कोणी अधिक आहे काय ?

Just consider : Is there anyone superior in knowledge than the Vedas? Or is there any one more talkative than the Shesha cobra?

तोही आंथरुणातळवटी दडे । येरु नेति नेति म्हणोनि बहुडे । एथ सनकादिक वेडे । पिसे जाहले ॥371॥

पण तो शेषही ज्याच्या अंथरूणाखाली दडतो, वेदही ” नेति नेति ” म्हणून मागे सरतो, तसेच सनकादिक पूर्ण ब्रह्मज्ञानीही ज्याच्याविषयी वेडे झाले आहेत;

But that Shesha hides himself below my bed and the Vedas say "NOT THIS, NOT THIS" (because words fail to say anything about me). Here, even the divine Kumaras (like the Lord Sanaka, etc.) are confused in the matter of knowing me thoroughly.

करिता तापसांची कडसणी । कवणु जवळा ठेविजे शूळपाणी । तोहि अभिमानु सांडूनि पायवणी । माथा वाहे ॥372॥

तपस्व्यांची गणती करू लागले तर महादेवाच्या योग्यतेला दुसरा कोण लागेल ? परंतु त्यानेही अभिमान सोडून ज्याचे पादोदक म्हणजे भागीरथी आपले मस्तकावर धारण केली आहे;

If test is taken of all he Yogis who perform penance, who can be counted even near to Lord Shankara? But even he, in all humility holds on his head (the river Mandakini) the waters falling down from my feet.

नातरी आथिलेपणे सरिसी । कवणी आहे लक्ष्मियेऐसी । श्रियेसारिखिया दासी । घरी जियेते ॥373॥

किंवा संपन्नपणात लक्ष्मीपेक्षा कोणी अधिक आहे का ? तिच्या घरी सिद्धीसारख्या दासी आहेत. ,

Or, who is there who can surpass goddess Laxmi in the matter of Glory and Riches? There are in her house, maids like the prosperity called SHREE.

तिया खेळता करिती घरकुली । तया नामे अमरपुरे जरि ठेविली । तरि न होती काय बाहुली । इंद्रादिक तयांची ? ॥374

त्या दासी आपल्या खेळांत जी घरकुली करतात, त्यांचे नाव जर अमरपुरी ठेविले, तर इंद्रादिक देव हे त्यांच्या घरकुल्यातील बाहुली होणार नाहीत काय ?

Those maids while playing, prepared small toy houses! These houses are called the cities of Gods, viz Amarpuras! So, are not the gods including Indra, their toys to be played with?

तया नावडोनि जेव्हा मोडती । तेव्हा महेंद्राचे रंक होती । तिया जेउते झाडा पाहती । ते कल्पवृक्ष ॥375॥

पुढे त्या दासींना ती घरकुली न आवडून जेंव्हा ती मोडतात, तेंव्हा इंद्राचे रंक बनतात व त्या ज्या झाडाकडे पाहतात, ती झाडे कल्पवृक्ष होतात;

When being fed up, these maids destroy the toy-houses, the gods like the great Indra, become paupers! The trees which these maids of Laxmi just see with a kind glance, become the Divine wish-trees!

ऐसे जियेचिया जवळिका । सामर्थ्य घरीचिया पाइका । ते लक्ष्मी मुख्यनायका । न मनेचि एथ ॥376॥

असे जिच्या घरातील दासींचे सामर्थ्य आहे, त्या पट्टराणी श्रीलक्ष्मीचीहीया ठिकाणी प्रतिष्ठा नाही.

That Laxmi whose maids are of such power, and whose domestic servants are so powerful was not much respected here!

मग सर्वस्वे करुनि सेवा । अभिमान सांडूनि पांडवा । ते पाय धुवावयाचिया दैवा । पात्र जाहाली ॥377॥

मग अर्जुना, मनोभावाने सेवा करून व सर्व अभिमान टाकून ती पाय घुण्याच्या अधिकारास पात्र झाली! म्हणून,

Then, O Pandava, she dropped all her pride, by doing service to me and became lucky enough to wash my feet!

म्हणोनि थोरपण पऱ्हाचि सांडिजे । व्युत्पत्ति आघवी विसरिजे । जै जगा धाकुटे होइजे । तै जवळीक माझी 378॥

म्हणून, थोरपणा एकीकडे ठेवून व सर्व शास्त्रीय ज्ञान विसरून जेंव्हा जगतांत नम्रपणाने वागावे, तेव्हांच माझी प्राप्ति होते. हे किरीटी, ज्या ठिकाणी सुर्याचे तेजापुढे चंद्रही लोपून जातो,

Therefore, when one totally sets aside all learning and pride forgets all one's knowledge, and when one considers oneself as the lowliest of all beings, then only I am near that devotee.

अगा सहस्त्रकिरणाचिये दिठी । पुढा चंद्रही लोपे किरीटी । तेथ खद्योत का हुटहुटी । आपुलेनि तेजे ॥379॥

हे किरीटी, ज्या ठिकाणी सुर्याचे ते जापुढे चंद्रही लोपून जातो, तेथे काजव्याने आपल्या तेजाबद्दल का घमेंड मारावी ?

My dear! Even the moon becomes pale before the brilliant light of the sun! Why should a little fire-fly show off its tiny spot of light?

तैसे लक्ष्मियेचे थोरपण न सरे । जेथ शंभूचेही तप न पुरे । तेथ येर प्राकृत हेंदरे । केवि जाणो लाहे ॥380॥

त्याचप्रमाणे, लक्ष्मीचेही ऐश्वर्य जेथे शोभत नाही, व शंभूचे तपही पुरत नाही, त्या ठिकाणी अज्ञानी व हेंदरा मला कसा जाणू शकेल ?

So, how can an ordinary person dare try to know me, where the greatness of Laxmi also falls short and the penance of Lord Shankara is also not adequate enough to know me?

यालागी शरीरसांडोवा कीजे । सकळगुणांचे लोण उतरिजे । संपत्तिमदु सांडिजे । कुरवंडी करुनी ॥381॥

याकरिता, सर्व अभियान टाकून, सर्व गुणांचे लिंबलोण उतरून, आणि संपत्तीचा मद सोडून आपला देह मजवरून ओवाळून टाकला पाहिजे.

Therefore, all pride about one's body should be dropped, all the accomplishment of all qualities should be set aside, and the pride of riches should be got rid of! I accept all things offered by a devotee of a self-controlled mind with a deep devotion- may it be a leaf, flower, a fruit or even water (26).

मग निस्सीमभाव उल्हासे । मज अर्पावयाचेनि मिसे । फळ एक आवडे तैसे । भलतयाचे हो ॥382॥

नंतर, दृढ भक्तीने मला अर्पण करण्याच्या निमित्ताने, हव्या त्या झाडाचे हवे ते फळ

There may be a fruit of any kind, but if it is taken in hand with tremendous faith and devotion and with all the happy earnestness,

भक्तु माझियाकडे दावी । आणि मी दोन्ही हात वोडवी । मग देठु न फेडिता सेवी । आदरेसी ॥383॥

भक्ताने माझ्या पुढे केले म्हणजे मी ते दोन्ही हात पुढे करून घेतो, व त्याचा देंठ न तोडता ते आदराने सेवन करतो.

and if the devotee holds it towards me, I spread both my hands with respect and eat it, together with its stem!

पै गा भक्तीचेनि नांवे । फूल एक मज द्यावे । ते लेखे तरि म्या तुरंबावे । परि मुखीचि घाली ॥384॥

हे पहा, भक्तिभावाने जर मला कोणी एखादे फूल दिले, तर वास्तविक पाहता ते हुंगावयाचे; पण ते सोडून देऊनप्रेमाच्या भरांत मी तोंडातच घालतो! फार काय सांगावे ?

If my devotee gives me with his faith even a flower, normally I should smell it, but I eagerly eat it.

हे असो कायसी फुले । पानचि एक आवडे ते जाहले । ते साजुकही न हो सुकले । भलतैसे ॥385॥

फुलेचशी काय, परंतु मला एका झाडाचे पानही प्रिय आहे; मग ते कोणत्याही झाडाचे आणि ताजे किंवा सुकलेले कसेही असो,

What of flowers? Even a leaf is liked by me. I do not care if it is tender or dried -up.

परि सर्वभावे भरले देखे । आणि भुकेला अमृते तोखे । तैसे पत्रचि परि तेणे सुखे । आरोगू लागे ॥386॥

पण ते भक्तिभावाने अर्पण केलेले आहे असे पाहतांच, ज्याप्रमाणे एखादा क्षुधित मनुष्य अमृताने तृप्त होतो, त्याप्रमाणे भक्तिभावाने अर्पण केलेले ते पान अमृततुल्य मानुन मी खाऊ लागतो.

I only see that it is given with full devotion and just as a hungry man is satisfied by nectar, I become satisfied by that leaf.

अथवा ऐसेही एक घडे । जे पालाही परि न जोडे । तरि उदकाचे तव सांकडे । नव्हेल की ॥387॥

अथवा एखाद्या वेळेस अशी गोष्ट घडली की, झाडाला कोठेंच पाला नाही, पण पाणी मिळण्याचे तर संकट पडणार नाहींना ?

And sometimes it so happens that even a leaf is not available for the devotee; but water is available. There is no difficulty in getting it.

ते भलतेथ निमोले । न जोडिता आहे जोडले । तेचि सर्वस्व करुनि अर्पिले । जेणे मज ॥388॥

ते वाटेल त्या ठिकाणी फुकट मेहनतीशिवाय मिळते. तेच मला मनोभावाने अर्पण करतो,

It is available anywhere without cost and without effort. When that water is offered by the devotee with his whole heart,

तेणे वैकुंठापासोनि विशाळे । मजलागी केली राऊळे । कौस्तुभाहोनि निर्मळे । लेणी दिधली ॥389॥

त्याने माझ्याकरिता वैकुंठाहूनही मोठी देवळे बांधल्याप्रमाणेव कौस्तुभ मण्याहूनही तेजस्वी असे दागिने दिल्याप्रमाणे होते.

Then he should be considered to have constructed greater temples than Vaikuntha or more brilliant ornaments than Kaustubha for me.

दूधाची शेजारे । क्षीराब्धीऐसी मनोहरे । मजलागी अपारे । सृजिली तेणे ॥390॥

त्याने दुधासारखी स्वच्छ व क्षीरसमुद्रांतील लाटांप्रमाणे फुगीर व मनोहर अशी अगणित शय्यास्थाने माझ्याकरिता निर्माण केल्याप्रमाणे आहेत.

Or he has offered me beds as clean as milk or as beautiful as ocean of milk.

कर्पूर चंदन अगरु । ऐसेया सुगंधाचा महामेरु । मज हाती लाविला दिनकरु । दीपमाळे ॥391॥

कापूर, चंदन, कृष्णागरू अशा सुगंधाच्या महामेरूएवढाल्याढिगांनी माझ्यापुढे काडवाती लावून सुर्याची दीपमाळ पाजळल्याप्रमाणेआहे;

Or he has erected for my use, a mountain higher than Meru, made of camphor, sandal-wood, and aguru, or he has lighted a lamp, shining like the Sun before me.

गरुडासारिखी वाहने । मज सुरतंरुची उद्याने । कामधेनूची गोधने । अर्पिली तेणे ॥392॥

त्याने गरूडासारखी वाहने, कल्पतरूच्या बागा, व कामधेनूची खिल्लारे मला अर्पण केल्याप्रमाणे आहेत.

Or he has offered me such conveyances like eagle, or created gardens of divine wish-tree or offered herds of divine cows.

मज अमृताहूनि सुरसे । बोनी वोगरिली बहुवसे । ऐसा भक्तांचेनि उदकलेशे । परितोषे गा ॥393॥

मला अमृताहूनही गोड अशी पुष्कळ पक्वान्ने वाढून जो संतोष होतो, तो अशा भक्तियुक्त अंतःकरणाने अर्पण केलेल्या पाण्याच्या थेंबापासून होतो.

He has as if served me various dishes of delicacies, tastier than nectar! Thus I am fully satisfied by a little water offered by such devotees.

हे सांगावे काय किरीटी । तुम्हीचि देखिले आपुलिया दिठी । मी सुदामयाचिया सोडी गाठी । पव्हयालागी ॥ 394॥

हे किरीटी, मी पोह्यांसाठी सुदामजीच्या जवळील गांठोडीच्या गाठी सोडल्या, त्या तू पाहिल्या आहेस ना ? हे तुला सांगितले पाहिजे का ?

O Arjuna, it is not necessary to tell you all this. My dear, for a handful of rice-flakes, I had opened the knot of the piece of cloth of Sudama, my devotee, which you have already known.

पै भक्ति एकी मी जाणे । तेथ साने थोर न म्हणे । आम्ही भावाचे पाहुणे । भलतेया ॥395॥

म्हणून, मी फक्त एक भक्ति ओळखतो. त्या ठिकाणी लहानथोर हे मनात आणीत नाही; आणि वाटेल त्याने भक्तीची मेजवानी केली असता आम्ही तिचा आदर करतो.

Really, I care only for the devotion. I do not make distinction between a small offering or a great one. We are guests hungry for love that is offered.

येर पत्र पुष्प फळ । ते भजावया मिस केवळ । वाचूनि आमुचा लाग निष्फळ । भक्तितत्व ॥396॥

एरव्ही पत्रे, पुष्पे, फळे, ही आमची भक्ती करण्याकरिता केवळ निमित्तमात्र आहेत. याशिवाय भक्तितत्वाखेरीजइतर सर्व सामुग्री आम्ही व्यर्थ समजतो.

Actually, a leaf, a flower or a fruit are only a means, a token of expressing devotion. We are concerned only about the sincere devotion, without reference to the thing offered.

*म्हणोनि अर्जुना अवधारी । तू बुद्धि एकी सोपारी करी । तरी सहजे आपुलिया मनोमंदिरी । न विसंबे माते ॥397॥

म्हणून, ऐक; तू आपली बुद्धि स्वाधीन करून नेहमी आपल्या मनोरूप मंदिरात माझा विसर पडू देऊ नको.

Therefore, O Arjuna, you should only keep your intellect straight and clear; so as not to forget me in the temple of your mind.

जे जे काही व्यापार करिसी । का भोग हन भोगिसी । अथवा यज्ञी यजसी । नानाविधी ॥398॥

तू जे जे काही करशील, किंवा ज्या वस्तूंचा उपभोग घेशील, अथवा, ज्या पुष्कळ प्रकारच्या यज्ञांनी माझे यजन करशील,

Whatever activities you do, or pleasures you enjoy or offer sacrifice according to various systems,

नातरी पात्रविशेषे दाने । का सेवका देसी जीवने । तपादि साधने । व्रते करिसी ॥399॥

किंवा सत्पात्री जी जी दाने करशील, अथवा चाकरमाणसांस जी वेतने देशील आणि जी जी तपादि सर्व साधने व व्रते करशील,

Or whatever you give to particular recipients or provide something for subsistence of your servants or practise various methods of penance or observe rules of conduct,

ते क्रियाजात आघवे । जे जैसे निपजेल स्वभावे । ते भावना करोनि करावे । माझिया मोहरा ॥400॥

ती तुझ्या हातून सहजगत्या होणारी सर्व कर्मे तू माझ्या उद्देशाने भक्तिपुरःस्सर कर

All those activities which come along to be done in the due course of your life, should be offered to me with pure devotion.

परि सर्वथा आपुला जीवी । केलियाची शंका काहीचि नुरवी । ऐसी धुवोनि कर्मे द्यावी । माझिया हाती ॥401॥

परंतु ती केल्याबद्दलची आपल्या मनात आठवणही राहू नये इतक्या निष्कामतेने ती सर्व मला अर्पण कर.

But there should not be any awareness or concept in your mind that you have done these things. Your actions should be washed clean in this manner and offered to me.

मग अग्निकुंडी बीजे घातली । तिये अंकुरदशे जेवि मुकली । तेवि न फळतीचि मज अर्पिली । शुभाशुभे ॥402॥

मग, ज्याप्रमाणे अग्नीत भाजलेल्या बीजाला अंकुर येत नाहीत, त्याप्रमाणे मला अर्पण केलेल्या शुभाशुभ कर्माची फलप्राप्ती तुला होणार नाही.

Then all your actions either good or bad, when offered to me will not bear any fruit, just like the seeds put into fire, do not sprout at all.

अगा कर्मे जै उरावे । तै तिही सुखदुःखी फळावे । आणि तयाते भोगावया यावे । देहा एका ॥403॥

अरे, जर कर्म उरले, तर त्याच्यापासून सुखदुःख भोगावे लागते, व ते भोगण्याकरिता जन्म घ्यावा लागतो.

My dear, if at all, actions remain without being offered to me, then only the question arises of taking birth in a body, in order to suffer their results.

ते उगाणिले मज कर्म । तेव्हाचि पुसिले मरण जन्म । जन्मासवे श्रम । वरचिलही गेले ॥404॥

तेच कर्म जर मला अर्पण केले, तर लागलीच जन्ममरण चुकते; आणि जन्माबरोबर त्याच्या पुढील भोगावयास लागणारे श्रमही चुकतात.

When that action is surrendered to me, at that time only the death and birth are wiped out, and all the troubles that follow are also obviated.

म्हणऊनि अर्जुना यापरि । पाहेचा वेळु नव्हेल भारी । हे संन्यासयुक्ति सोपारी । दिधली तुज ॥405॥

म्हणून अर्जुना, याप्रमाणे आजचे काम उद्यावरटाकलेस तर फलप्राप्तीला वेळ लागणार नाही काय ? म्हणून, सोपी अशी ही सर्व (कर्मफलाचा त्याग करण्याची) युक्ति तुला सांगितली.

Therefore, without any further delay, O Arjuna, you should follow the easy method of immediately surrendering your actions to me, which I have explained to you just now.

या देहाचिया बांदोडी न पडिजे । सुखदुःखाचिया सागरी न बुडिजे । सुखे सुखरुपा घडिजे । माझिया आंगा ॥406॥

आता या देहाच्या बंधनांत न पडता व सुखदुःखाच्या सागरांत न बुडता, अनायासाने, संतोषकारक असे जे माझे रुप, त्यात मिसळून जा.

You should not be bound by your body and be drowned in the sea of pain and pleasure, but with happiness be united to my reality which is total happiness. | I am equal to all. I hate nobody and nobody is dear to me, but in the case of those who worship me with devotion, they are in me and I am in them.

तो मी पुससी कैसा । तरि जो सर्वभूती सदा सरिसा । जेथ आपपरु ऐसा । भागु नाही ॥407॥

तो मी कसा आहे म्हणून विचारशील, तर सर्व भूतांचे ठिकाणी नेहमी सारखा असून माझ्या ठिकाणी ‘ माझे ‘ व ‘तुझे ‘ असा भेद नाही.

And if you ask me what is my Reality, I am the same to all the beings where there is no sense of separateness such as thinking that ``one belongs to me and other does not.''

जे ऐसिया माते जाणोनि । अहंकाराचा कुरुठा मोडोनि । जे जीवे कर्मे करुनि । भजती माते ॥408॥

जे अशा माझ्या स्वरूपाला जाणतात, व अहंकाराचा बीमोड करून कायावाचामनाने कर्मे करून मला भजतात,

Those who know me like this and worship me with their heart and soul by destroying the adamant ego,

ते वर्तत दिसती देही । परि ते देही ना माझा ठायी । आणि मी तयांचा हृदयी । समग्र असे ॥409॥

ते जगात देहाने जरी व्यापार करीत असले, तरी त्यांचे चित्त इकडे नसुन माझे ठिकाणी असते, आणि मीही त्यांच्या ह्रदयात पूर्ण भरलेला असतो.

appear to be living in their body, but they are not there, but abide in me; and I am fully in their heart.

सविस्तर वटत्व जैसे । बीजकणिकेमाजी असे । आणि बीजकणु वसे । वटी जेवी ॥410॥

ज्याप्रमाणे विस्तारासह वडाचे मोठे झाड वडाच्या बीजांतच असते व बीज त्या झाडातच असते,

This is like a banyan tree which is contained in the tiny seed, and the seed which is in the tree.

तेवी आम्हा तया परस्परे । बाहेरी नामाचीचि अंतरे । वाचुनि आंतुवट वस्तुविचारे । मी तेचि ते ॥411॥

त्याप्रमाणे माझ्यात व त्यांच्यात केवळ नांवाचेच अंतर असते, बाकी अंतःस्थितीचा विचार करून पाहता ते व मी हे एकच आहो.

Similarly for us both, there is outer difference of names only, but considering the inner essence, we are one.

आता जायांचे लेणे । जैसे आंगावरी आहाचवाणे । तैसे देह धरणे । उदास तयाचे ॥412॥

आता, लोकांचे मागून आणलेले दागिने अंगावर घालणे जसे व्यर्थ त्याचप्रमाणे त्यांचे देह धारण करणे उदासीनपणाचे असते.

And just as a person simply wears ornaments taken on loan from others on his body, they use their body with similar sense of unconcern.

परिमळु निघालिया पवनापाठी । मागे वोस फूल राहे देठी । तैसे आयुष्याचिये मुठी । केवळ देह ॥413॥

वाऱ्याबरोबर ज्याप्रमाणे फुलांचा वास त्याचे मागोमाग जातो, व देठापाशी फुल जसे वासरहीत राहते, त्याप्रमाणे, आयुष्याची मुदत संपविण्यापुरतांच ते देह धारण करतात.

Just as a flower remains adhering to its stem, awaiting to be withered away, when the fragrance goes away with wind. Similarly the body of such devotees remains so long as their life- span endures.

येर अवष्टंभु जो आघवा । तो आरुढोनि मद्भावा । मजचि आंतु पांडवा । पैठा जाहला ॥414॥

हे पांडवा; जो अभिमान म्हणून आहे, तो सर्व माझी भक्ति पावून माझ्या स्वरूपांतच मिळाला.

O Arjuna, when the pride is totally surrendered to me, automatically it remains ever in me only.

ऐसे भजतेनि प्रेमभावे । जया शरीरही पाठी न पवे । तेणे भलतया व्हावे । जातीचिया ॥415॥

अशा प्रेमभावाने जे मला भजतात; व ज्यांना हे शरीर पुनः प्राप्त होत नाही, ते हव्या त्या जातीचे असले तरी असोत;

Even the physical body of such a devotee does not hinder him may he belong to any caste.

आणि आचरण पाहाता सुभटा । तो दुष्कृताचा सेल वाटा । परि जीवित वेचिले चोहटा । भक्तीचिया की ॥416॥

आणी हे महावीरा त्यांचे आचरण जरी पाप करणाऱ्यात पहील्या प्रतीचे असले, तरी ज्यांनी आपल्या आयुष्याचा शेवट भक्तीमार्गात केला आहे;

And if we look at his daily conduct, O, great warrior, it is the classic example of evil deeds, but he has sold his body in the market square of devotion!

अगा अंतींचिया मती । साचपण पुढिले गती । म्हणोनि जीवित जेणे भक्ती । दिधले शेखी ॥417॥

अरे अंतकाली जी मनाला बुद्धि होते तीच गति खरोखर पुढील जन्मी प्राप्त होते; म्हणून आपल्या आयुष्याचा शेवटचा काळ जो माझ़्या भक्तीत घालवितो,

My dear, a man goes to subtler worlds exactly in accordance with what his mind thinks at the moment of death; therefore, one who has given his life for devotion even at the last moment;

तो आधी जरी अनाचारी । तरी सर्वोत्तमुचि अवधारी । जैसा बुडाला महापूरी । न मरतु निघाला ॥418॥

तो पुर्ववयात जरी दूराचरण करणारा असला, तरी तो सर्वौत्तमच आहे असे समज. एखाद्या मनुष्यांने महापुरांतच नदी अलीकडील कांठी उडी घातली, मग जरी सर्व मनुष्यास तो मेला असे वाटले,

He, though earlier occupied in doing bad deeds, should be considered the very best; as if he has survived the great flood and come out of it.

तयाचे जीवित ऐलथडिये आले । म्हणोनि बुडालेपण जेवी वाया गेले । तेवी नुरेचि पाप केले । शेवटलिये भक्ती 419॥

तरी तो न मरता जसा पलीकडील काठाला महापूरांतून बाहेर निघावा व तसा जो जिवंत निघाल्यामुळे जसे त्याचे बुडालेपण व्यर्थ व्हावे, त्याचप्रमाणे पुर्ववयात केलेले पाप उत्तरवयातील ज्ञानोत्तर भक्तीने नाहीसे होते.

As his 'being drowned' was false because his life is now on this bank of the stream, similarly the devotee who is firm in his devotion at the time of death also wipes away his sins if committed earlier in his life.

यालागी दुष्कृती जऱ्ही जाहला । तरि अनुतापतीर्थी न्हाला । न्हाऊनि मजआंतु आला । सर्वभावे ॥420॥

याकरिता, पापाचरण करणारा जरी असला तरी तो पश्चातापरूप तीर्थात न्हाऊन जर सर्वभावाने मला शरण आला,

Thus even if a man were wrong-doer earlier, if he bathes in the waters of repentence and comes unto me;

तरि आता पवित्र तयाचेचि कुळ । अभिजात्य तेचि निर्मळ । जन्मलेया फळ । तयासीच जोडले ॥421॥

तर त्याचे कुल पवित्र होते, तो निर्मल कुलीनपणास पावतो, व जन्मास आल्याचे फळ जी भक्ती तीही त्यालाच प्राप्तहोते.

Now his family is pure, his ancestry is clean and the fruit of fulfillment of desires in this life, is attained by him.

तो सकळही पढिन्नला । तपे तोचि तपिन्नला । अष्टांग अभ्यासिला । योगु तेणे ॥422॥

त्याला सर्व शास्त्रे वगैरे अवगत होतात; त्याला तपाचेही आचरण केल्याचे श्रेय येते, व त्याला अष्टांगयोगसाधनाची सिद्धि मिळते.

It is to be so considered that he has learned everything, performed all penances and studied the eight-fold Yoga.

हे असो बहुत पार्था । तो उतरला कर्मे सर्वथा । जयाची अखंड गा आस्था । मजचिलागी ॥423॥

पार्था, फार काय सांगावे ? तो सर्व कर्माच्या झपाट्यातून पार पडतो; व त्याचे सर्व प्रेम माझ्याच ठिकाणी असते.

O Partha! Enough of this. In short, he who has unbroken faith and devotion towards me, has really fully gone beyond all the Actions.

अवघिया मनोबुद्धीचिया राहटी । भरोनि एकनिष्ठेचिया पेटी । जेणे मजमाजी किरीटी । निक्षेपिली ॥424॥

हे किरीटी, एकनिष्ठारूप पेटीत मनोबुद्धीचे सर्व व्यापार भरून ती माझ्यामध्ये जो ठेवितो,

O the warrior of great crown! He who has collected all the actions of his mind and intellect and put them in the box of loyalty, and kept it with me with all the trust, is free! O Son of Kunti, he immediately becomes a religious man and attains permanent peace! I say on oath that no devotee of mine ever perishes (31).

तो आता अवसरे मजसारिखा होइल । ऐसाही भाव तुज जाइल । हा गा अमृताआंत राहील । तया मरण कैचे ॥425॥

तो काही अवकाशाने मजसारखा होणार असा जर तुझा कदाचित् समज होईल, तर पहा की, जो अमृतांत वास करील त्याला मरण कोठून प्राप्त होणार ?

You may perhaps think that he will be similar to me after lapse of some time, but no! How can he who lives in nectar ever die?

पै सूर्य जो वेळु नुदैजे । तया वेळा की रात्र म्हणिजे । तेवी माझिये भक्तीविण जे कीजे । ते महापाप नोहे ॥426॥

हे बघ, ज्या वेळी सुर्य उदय पावत नाही, त्याच वेळेला रात्र असे म्हणतात; त्याचप्रमाणे, माझ्या भक्तीशिवाय जे करणे ते महापाप नव्हे काय ?

When the sun has not come up on the horizon, that is called night. So, is not everything done without my devotion, surely a great sin?

म्हणोनि तयाचिया चित्ता । माझी जवळीक पंडुसुता । तेव्हाचि तो तत्वता । स्वरुप माझे ॥427॥

म्हणून हे पंडुसुता, त्याच्या चित्ताला जेव्हा माझा योग होतो, तेव्हांच खरोखर तो माझ्या स्वरूपाला पावतो.

So, O! son of Pandu, as soon as his mind embraces me with love, he becomes united with me and becomes my own Reality.

जैसा दीपे दीपु लाविजे । तेथ आदील कोण हे नोळखिजे । तैसा सर्वस्वे जो मज भजे । तो मी होऊनि ठाके ॥428॥

ज्याप्रमाणे एका दिव्याने दुसरा दिवा लावला असता त्यात पहीला कोणता हे ओळखता येत नाही, त्याप्रमाणे, जो सर्व भावाने मला भजतो, तो मद्रूपच होऊन राहतो.

Just as it is not possible to know which lamp is earlier, when one lamp is lighted by another lamp, he who worships me with his heart and soul, becomes me only.

मग माझी नित्य शांती । तया दशा तेचि कांती । किंबहुना जिती । माझेनि जीवे । 429॥

मग त्याला माझी स्थिति, माझी कांति व माझी नित्य शांति प्राप्त होते. फार तर काय, तो माझ्या जीवानेच जिवंत राहतो.

Then he assumes that peace which is my peace and lustre which is my lustre; In short, he lives with my life force.

एथ पार्था पुढतपुढती । तेचि ते सांगो किती । जरी मिया चाड तरी भक्ती । न विसंबिजे गा ॥430॥

पार्था, येथे वारंवार तेच ते काय सांगुं ! पण जर कोणाला माझ्या प्राप्तीची इच्छा असेल, तर त्याने माझी भक्ती विसरता कामा नये.

O Partha! How much should I repeat the same thing? If you desire to be one with me, never neglect this devotion.

अगा कुळाचिया चोखटपणा नलगा । अभिजात्य झणी श्लाघा । व्युत्पत्तीचा वाउगा । सोसु का वहावा ॥431॥

अरे कुळाच्या चांगुलपणाची आवश्यकता नाही, चांगल्या जातीचीही अडचण नाही, आणखी मग विद्वत्तेचा तरी उगीच सोस पाहिजे कशाला ?

My dear! I advise my devotees, - "Do not insist on the necessity of noble and pure ancestry, do not care about noble birth; and why should you vainly hanker for deep learning?

का रुपे वयसा माजा । आथिलेपणे का गाजा । एक भाव नाही माझा । तरी पाल्हाळ ते ॥432॥

अथवा रूपाची आणि वयाची प्रतिष्ठा किंवा डौल (ह्यापैकी काही सुद्धा नको) एक माझ्या ठिकाणी भक्ति नसली तर ही सर्व व्यर्थ.

Why should you become puffed up by your beauty and boast about your riches? It is all useless if you have no devotion for me.

कणेविण सोपटे । कणसे लागली आथी एक दाटे । काय करावे गोमटे । वोस नगर ॥433॥

दाण्याशिवाय रिकामी कणसे जरी पुष्कळ दाट लागली असती, अथवा सुंदर शहर असून ते जरओसाड असले; तर त्याला काय करावयाचे आहे ?

What is the use of a fat ear of rice etc. which has no grains in it? What is the use of a beautiful town which is without anyone residing in it?

नातरी सरोवर आटले । रानी दुःखिया दुःखी भेटले । का वांझ फुली फुलले । झाड जैसे ॥434॥

किंवा मोठा तलाव असुन तो जर आटला, तसेच रानांत एका दुःखकष्टी मनुष्यास दुसरा तसाच भेटला, अथवा ज्याप्रमाणे वांझ फुलांनी एखादे झाड फुलले असावे,

Or, what is the use of a dried up lake? Or a miserable man meeting another miserable one in a desolated forest? Or a fruitless tree full of flowers?

तैसे सकळ ते वैभव । अथवा कुळजातीगौरव । जैसे शरीर आहे सावेव । परि जीवचि नाही ॥435॥

त्याचप्रमाणे सर्व वैभव, कुल अथवा जातीचा मोठेपणा व्यर्थ होय. जसे सर्व अवयवांनी युक्त शरीर असून त्यात फक्त जीव नसावा.

Similarly all the riches, the high rank or caste and all the glory of family etc. are useless (without devotion) just like a good body is complete with all limbs but has no life.

तैसे माझिये भक्तीविण । जळो ते जियालेपण । अगा पृथ्वीवरी पाषाण । नसती काई ॥436॥

त्याचप्रमाणे माझ्या भक्तीशिवाय त्याचे जीवन व्यर्थ होय. अरे पृथ्वीच्या पाठीवर दगड नाहीत का ?

Similarly, if there is no devotion for me, let that life be burnt! Are there not many stones on the earth?

पै हिवराची दाट साउली । सज्जनी जैसी वाळिली । तैसी पुण्ये डावलूनि गेली । अभक्ताते ॥437॥

हे पहा हिवराची अगदी दाट सावली आहे; पण सज्जनांनी ती निषिद्ध मानली आहे, त्याचप्रमाणे जो माझी भक्ति करीत नाही, त्याला पुण्य डावलून (सोडुन) जाते.

Just as even the shadow of a thorny cactus is avoided by sensible persons, so, the merits avoid those who are not devotees.

निंब निंबोळिया मोडोनि आला । तरी तो काउळियांसीचि सुकाळु जाहला । तैसा भक्तिहीनु वाढिन्नला । दोषांचिलागी ॥438॥

लिंब हा लिंबोळ्यांच्या भाराने वांकला, तरी त्यापासून ज्याप्रमाणे कावळ्यांनाच सुकाळ होतो, त्याप्रमाणे माझी भक्ति न करणारा पापाचीच जोड करण्याकरिता जगतो.

A Neem tree may be full of its fruits, but it is a feast only for crows; similarly a man without my devotion, becomes a home for all vices even if he becomes very rich.

का षड्रस खापरी वाढिले । वाढूनि चोहटा रात्री सांडिले । ते सुणियांचेचि ऐसे झाले । जियापरी ॥439॥

किंवा ज्याप्रमाणे, षड्रस अन्नांनी भरलेले खापर चव्हाट्यावर ठेविले म्हणजे कुत्र्यांच्याच उपयोगाला येते,

For example, if lavish food is kept in an earthen dish and left on the road in a city square, it is consumed only by dogs.

तैसे भक्तीहीनाचे जिणे । जो स्वप्नीही परि सुकृत नेणे । तेणे संसारदुःखासी आवंतणे । वोगरिले गा ॥440॥

त्याप्रमाणे, जो स्वप्नातही पुण्यमार्गाचे आचरण जाणत नाही, त्या भक्तिहीनाचे जिणे म्हणजे संसारदुःखाला ताट वाढून ठेवल्याप्रमाणेंच होय.

Similarly useless is the life of a person who is not a devotee. No good deeds are done by him even in his dream. He has as if served food to the sorrow of worldly life!

म्हणोनि कुळ उत्तम नोहावे । जाती अंत्याही व्हावे । वरि देहाचेनि नांवे । पशूचेही लाभो ॥441॥

म्हणून, उत्तम कुल नसले अथवा जातीने अंत्यज असला, व पशूचाही देह प्राप्त झाला असला, (तरी चालेल पण भक्ति पाहिजे. )

Therefore, let the family not be of a noble ancestry, let the caste be of the lowest rank, or the body may be even of an animal!

पाहे पा सावजे हातिरु धरिले । तेणे तया काकुळती माते स्मरिले । की तयाचे पशुत्व वावो जाहले । पातलिया माते॥442॥

पहा की नक्राने गजेद्राला धरल्यावर त्याने दीनपणाने माझे स्मरण केले, त्या वेळेस तो मजप्रत प्राप्त झाल्यामुळे त्याचे पशुत्व व्यर्थ झाले.

Just take the example of the elephant who when caught by the crocodile remembered my name with all piteous lament; and his being an animal was of no account when by my help that elephant became united with me. O Partha, by taking refuge in me, those who belong to the categories of tribes generally considered to be sinners and also women, merchants etc. and persons belonging to Shoodra caste, all attain the supreme abode. (33).

अगा नांवे घेता वोखटी । जे आघवेया अधमांचिये शेवटी । तिये पापयोनीही किरीटी । जन्मले जे ॥443॥

हे किरीटी, जी अधमाहून अधम, व तिचे नांव देखील घेणे उचित नव्हे, अशा पापयोनीत ज्यांनी जन्म घेतला आहे;

O Arjuna, those whose names are also a bad omen to utter, who are thus born in the lowliest of the low castes, which are considered as doomed to sin;

ते पापयोनि मूढ । मूर्ख ऐसे जे दगड । परि माझा ठायी दृढ । सर्वभावे ॥444॥

जन्म तर अशा पापयोनीत व मूर्खपणाने केवळ दगड, परंतु माझ्या ठिकाणी सर्वस्वी दृढ भाव आहे.

Those who are thus born in the castes of sinners and are as stupid as stones, but are very firm in my devotion with strong faith-;

जयांचिये वाचे माझे आलाप । दृष्टी भोगी माझेचि रुप । जयांचे मन संकल्प । माझाचि वाहे ॥445॥

ज्याच्या वाणीने माझा नामोच्चार होतो, जे दृष्टीने माझ्याच रूपाचा उपभोग घेतात, व ज्यांच्या मनात माझ्याशिवाय दुसरा संकल्पच नसतो;

Who talk only about me, see only my beautiful image, and think about me only with their minds;

माझिया कीर्तीविण । जयांचे रिते नाही श्रवण । जया सर्वागी भूषण । माझी सेवा ॥446॥

ज्यांचे कान माझा गुणानुवाद ऐकण्याशिवाय रिकामे नसतात, व ज्यांच्या सर्व अवयवांना माझ़्या सेवेशिवाय दुसरे कशाचेच भूषण नाही;

Whose ears are never empty, being always full of my fame, and for whom, serving me only is the 'ornament' on their body;

जयांचे नाव विषो नेणे । जाणीव मजचि एकाते जाणे । जया ऐसे लाभे तरी जिणे । एऱ्हवी मरण ॥447॥

ज्यांच्या बुद्धीला विषयांची आठवणही होत नाही, जे मला एकट्यालाच जाणतात, व ज्यांना या गोष्टी प्राप्त झाल्याशिवाय जिवंत राहण्यापेक्षा मरण बरे वाटते

Whose knowledge does not know the worldly objects, consciousness knows me alone and considers it worth while to live like this and thinks that otherwise it is death;

ऐसा आघवाचि परि पांडवा । जिही आपुलिया सर्वभावा । जियावयालागी वोलावा । मीचि केला ॥448॥

हे पांडवा, अशा सर्व प्रकाराने जे आपला भाव सर्वस्वी मजवर ठेवून असतात; .

O Pandava, those who have thus made me refuge for them in all respects, and in all faith, the only support for their living.

ते पापयोनीही होतु का । ते श्रुताधीतही न होतु का । परि मजसी तुकिता तुका । तुटी नाही ॥449॥

ते पापयोनीत जन्म घेतलेले असोतकिंवा शास्त्र देखील पडलेले नसोत, पण त्यांची माझ्याबरोबर तुलना केली असता ते मजपेक्षा कमी नाहीत.

They may be of such low castes, and may not be well-read and learned, but they are not a trifle less when compared with me.

पाहे पा भक्तिचेनि आथिलेपणे । दैत्यी देवा आणिले उणे । माझे नृसिंहत्व लेणे । जयाचिये महिमे ॥450॥

हे पहा कीं, भक्तीच्या महत्वाने दैत्यांनी देवांनाही मागे टाकले, व त्या भक्तीच्या महिम्याकरिता मला नरसिंह अवतार घ्यावा लागला.

Just see how in the matter of greatness of devotion, the demons have surpassed gods! I took the form of a 'man-lion' because of whose devotion

तो प्रल्हादु गा मजसाठी । घेता बहुते सदा किरीटी । का जे मिया द्यावे ते गोष्टी । तयाचिया जोडे ॥451॥

हे किरीटी, ज्या प्रल्हादाला माझ्याकरिता पुष्कळांनी नेहमी छळले, तो, एका भक्तीने, मजपासून प्राप्त होणाऱ्या गोष्टी दुसऱ्यास प्राप्त करून देण्यास समर्थ झाला.

That Pralhad was harassed by many, only because he was my devotee, but he is so dear to me, that whatever I wish to give to my devotees, is first given in his words.

एऱ्हवी दैत्यकुळ साचोकारे । परि इंद्रिही सरी न लाहे उपरे । म्हणोनि भक्ति गा एथ सरे । जाति अप्रमाण ॥452॥

बाकी वास्तविक पाहता त्याने दैत्यकुळात जन्म घेतलेला, पण त्याच्यापेक्षा अधिक मोठेपणा इंद्रालाही प्राप्त झालेला नाही; म्हणून माझी प्राप्ति करून घेण्याला एक भक्ति पूरे आहे; जात वैगेरेची काही एक चाड नाही

Otherwise, his family was definitely of demons but even the king of gods, Indra could not surpass him in devotion! Therefore, in this path, devotion is only counted, and caste is not the criterian.

राजाज्ञेची अक्षरे आहाती । तिये चामा एका जया पडती । तया चामासाठी जोडती । सकळ वस्तु ॥453॥

राजाज्ञेची अक्षरे एका कातड्याचे तुकड्यावर जरी पडली; तरी त्या कातड्यापासून सर्व वस्तु प्राप्त होतात.

When the leather coin is imprinted with the king's authentic promise, that coin is valued in all transactions, to purchase all things.

वाचूनि सोने रुपे प्रमाण नोहे । एथ राजाज्ञाचि समर्थ आहे । तेचि चाम एक जै लाहे । तेणे विकती आघवी ॥454॥

त्या अक्षरांवाचून सोन्यारूप्याला किंमत नाही, तर येथे राजाज्ञा हीच मुख्य होय, व त्याच राजशिक्क्याच्याकातड्याने सर्व वस्तु विकत मिळतात.

There, gold and silver are not valued. The king's authority is having that value and when that leather coin is thus authorized, all things are sold in its exchange.

तैसे उत्तमत्व तैचि तरे । तैचि सर्वज्ञता सरे । जै मनोबुद्धि भरे । माझेनि प्रेमे ॥455॥

त्याचप्रमाणे, जेंव्हा मन व बुद्धि ही माझ्याच प्रेमाने युक्त होतात, तेव्हांच मोठेपणा व सर्वज्ञपणा यांचा डौल शोभतो.

Similarly when the mind and intellect are full of love for me, then only noble birth or worldly prestige and knowledge of all kinds are of some value!

म्हणोनि कुळ जाति वर्ण । हे आघवेचि गा अकारण । एथ अर्जुना माझेपण । सार्थक एक ॥456॥

म्हणून कुळ, जात, वर्ण हे निष्कारण आहेत. तर अर्जुना, फक्त माझी भक्ति केली असता सार्थक होते.

Therefore, family, caste or social status are not important. O Arjuna, the fact that they belong to me is itself sufficient.

तेचि भलतेणे भावे । मन मजाआंतु येते होआवे । आले तरी आघवे । मागील वावो ॥457॥

ती माझी भक्ति वाटेल त्याने मनोभावाने केली असता, तो पुर्वी कोणत्याही वर्णातला असला तरी चिंता नाही.

The mind may come and enter into me in any way and by any pretext whatsoever, but when it enters, all the past things of the worldly life are not counted.

जैसे तवंचि वहाळ वोहळ । जव न पवती गंगाजळ । मग होऊनि ठाकती केवळ । गंगारुप ॥458॥

ओढे जोपर्यंत गंगेस मिळाले नाहीत तोपर्यंतच त्यास ओहोळ, वहाळ वैगेरे म्हणतात, पण ते गंगेस मिळाल्यावर जसे गंगारूपच होतात,

This is like the fact that ordinary brooks are called brooks only so long as they are not merged into Ganges, and when they are merged they are Ganges only from that moment,

का खैर चंदन काष्ठे । हे विवंचना तवचि घटे । जव न घापती एकवटे । अग्नीमाजी ॥459॥

किंवा लाकडे जोपर्यंत अग्नीत घातली नाहीत तोपर्यंतच त्यास खैर, चंदन अशी नावे असतात.

Or the kinds of wood like khair, sandalwood etc. are considered so long as they are not burned together in fire and become fire.

तैसे क्षत्री वैश्य स्त्रिया । का शूद्र अंत्यादि इया । जाती तवचि वेगळालिया । जव न पवती माते ॥460॥

त्याचप्रमाणे, जोपर्यंत मद्रूपता प्राप्त झाली नाही, तोपर्यंतच क्षत्रिय, वैश्य, स्त्री, शुद्र, अंत्यज इत्यादि जाति वेगळाल्या असतात.

Similarly all the differences like Kshatriya, (warriors,) merchants, women or Shoodras and low-caste, etc. are valid so long as the people do not become united with me.

मग जाती व्यक्ती पडे बिंदुले । जेव्हा भाव होती मज मीनले । जैसे लवणकण घातले । सागरामाजी ॥461॥

मनोभावाने मला शरण आल्यावर जाति, व्यक्ति वगैरे भेद नाहीसा होतो. ज्याप्रमाणे समुद्रांत मीठ घातल्यावरएकरूप होऊन जाते,

When they meet me and become one with me, their individual castes etc. become null and void, just as particles of salt are merged in the sea.

तंववरी नदानदीची नांवे । तवचि पूर्वपश्चिमेचे यावे । जव न येती आघवे । समुद्रामाजी ॥462॥

जोपर्यंत समुद्राला येऊन मिळाले नाहीत, तोपर्यंत नद, नदी, पूर्ववाहिनी, पश्चिमपाहिनी वगैरे भेद असतो;

The names of big and small rivers and their directions of flowing are con-sidered as eastern or western, so long as all of them do not merge into the sea.

हेचि कवणे एके मिसे । चित्त माझा ठायी प्रवेशे । येतुले हो मग आपैसे । मी होणे असे ॥463॥

त्याचप्रमाणे, कोणत्याही निमीत्ताने माझ्याकडे चित्त लागले म्हणजे पुरे; मग सहजच मद्रूपत्व प्राप्त होते

So, it may be by any way or attitude, but the mind should enter into me. When it enters, it is destined to be 'Me' naturally.

अगा वरी फोडावयाचि लागी । लोहो मिळो का परिसाचा आंगी । का जे मिळतिये प्रसंगी । सोनेचि होईल ॥464॥

अरे, परिसाला फोडण्याकरिता जरी लोखंडाने स्पर्श केला, तरी त्याचे लागलीच सोने होते.

For example, even if iron is used to break the magic-stone `Parees', as soon as it touches that stone it is going to be transformed into gold.

पाहे पा वालभाचेनि व्याजे । तिया व्रजांगनांची निजे । मज मीनलिया काय माझे । स्वरुप नव्हतीचि ॥465॥

हे पहा, गोपींनी प्रीतीच्या मिषाने माझे ठिकाणी आपले चित्त ठेवले तरी त्या मद्रूप झाल्या नाहीत का ?

Just see, did not all the young ladies in Vraja become united with me even though they loved me as if I am their beloved?

नातरी भयाचेनि मिसे । माते न पविजेचि काय कंसे । की अखंड वैरवशे । चैद्यादिकी ॥466॥

किंवा भीतीच्या योगाने कंस मद्रूप झाला नाही का ? किंवा माझ्याशी अखंड वैर केल्याने शिशुपालादिक मद्रूप झाले नाहीत का ?

Did not Kansa become united with me by his consciousness, by his constant fear and did not those like Chaidya Shishupal, become one with me by constant enmity towards me?

अगा सोयरेपणेचि पांडवा । माझे सायुज्य यादवा । की ममत्वे वासुदेवा- । दिका सकळा ॥467॥

अरे, तसेच पांडव व यादव यास सोयरिकीच्या नात्याने व वासुदेवादिक यांना ममत्वाने माझे सायुज्य मिळाले नाही का ?

My dear, it is by their being my relatives that Yadavas are united to me and by sense of my- ness about me Vasudeva and all other elderly relatives are united with me.

नारदा ध्रुवा अक्रूरा । शुका हन सनत्कुमारा । या भक्ती मी धनुर्धरा । प्राप्यु जैसा ॥468॥

हे धनुर्धरा, नारद, धृव, अक्रूर, शुक्र आणि सनतकुमार यांना जसा मी भक्तीने प्राप्त झालो आहे, .

Similarly I am one with my devotees like Narada, Dhruva, Akroora, Shuka and the Sanat Kumara through their undeviated devotion.

तैसाचि गोपीसी कामे । तया कंसा भयसंभ्रमे । येरा घातकेया मनोधर्मे । शिशुपालादिका ॥469॥

तसाच गोपींना विषयबुद्धीने, कंसाला भीतीने, व शिशुपालादिकांनावैरबुद्धीने मी प्राप्त झालो आहे, .

Similarly I am one with others, like Gopis through their desire, Kansa through his fear and Shishupal etc. through their violent enmity.