अध्याय 8: अक्षरब्रह्मयोग

मग अर्जुने म्हणितले । हा हो जी अवधारिले । जे म्या पुसिले । ते निरूपिजो ॥1॥

मग अर्जुन म्हणाला, ” अहो देवा! ऐकले का ? मी जे विचारले ते मला स्पष्ट करून सांगा.

Then Arjuna said, "Of course, I am attentive. Now please tell me what I have asked for.

सांगा कवण ते ब्रह्म । काइसया नाम कर्म । अथवा अध्यात्म । काय म्हणिपे ॥2॥

ब्रह्म कोणते, कर्म कशाचे नाव, अथवा अध्यात्म कशाला म्हणतात,

Please tell me. What is Brahman? What is Karma? And what is called Adhyatma?

अधिभूत ते कैसे । एथ अधिदैव ते कवण असे । हे उघड मी परियेसे । तैसे बोला ॥3॥

अधिभूत कसे, आणी या जगात अधिदैवत कोण आहे, हे मला नीट समजेल असे सांगा. “

What is Adhibhoota? And Adhidaivata? Please tell me in a simple manner, so that I can understand.

देवा अधियज्ञ तो काई । कवण पा इये देही । हे अनुमानासि काही । दिठी न भरे ॥4॥

” देवा, अधियज्ञ तो काय, व तो या देहांत कोणता, हे अनुमानाने नीट लक्षात येत नाही.

My Lord, how that Adhiyajna which you referred to, lives in this body? And who is he? Somehow I cannot grasp this very well.

आणि नियता अंतःकरणी । तू जाणिजसी देहप्रयाणी । ते कैसेनि हे शारंगपाणी । परिसवा माते ॥5॥

हे शांर्गपाणि, ज्यांनी अंतःकरण स्वाधीन करून घेतले आहे, त्यांना अंतकाली तुम्हाला कसे ओळखता येते, हे मला चांगल्या रीतीने समजवा. “

Further, O Lord, please tell me how you are remembered at the time of death by the mind which is fully under control, O the holder of Sharnga bow."

देखा धवळारी चिंतामणीचा । जरी पहुडला होय दैवाचा । तरी वोसणताही बोल तयाचा । परी सोपु न वचे ॥6॥

(ज्ञानोबाराय म्हणतात) पहा की, चिंतामणीच्या मंदिरात एखादा दैववान मनुष्य जर निजला, तर तो जरी झोपेंत बरळला तरी त्याचे बरळणे व्यर्थ जात नाही,

Saint Dnyaneshwar says - If a lucky man sleeps in a palace built of Chintamani-stones, even his babbling will not be in vain.

तैसे अर्जुनाचिया बोलासवे । आले तेचि म्हणितले देवे । परियेसे गा बरवे । जे पुसिले तुवा ॥7॥

त्याचप्रमाणे, अर्जुनाच्या मुखांतून जी वाक्ये आली त्याबरोबर देव म्हणाले, ” तू जे काही पुसलेस ते नीट ऐक. “

Similarly, before Arjuna completed his question, the Lord said, "Arjuna, please listen properly, what you have asked."

किरीटी कामधेनूचा पाडा । वरी कल्पतरूचा आहे मांदोडा । म्हणोनि मनोरथसिद्धीचिया चाडा । तो नवल नोहे ॥8॥

किरीटी हा कामधेनूचा बछडा असुन कल्पतरूच्या मंडपांत बांधलेला आहे, अर्थात् त्याच्या मनातील सर्व हेतु सिद्धींस जातात यात नवल ते काय ?

Saint Dnyaneshwar says, "Arjuna was a calf of the cow called Kamadhenu and further he was in the shadow of the divine wish-tree; so what wonder is there if fulfillment of his desire came voluntarily to him?

कृष्ण कोपोनि ज्यासि मारी । तो पावे परब्रह्मसाक्षात्कारी । मा कृपेने उपदेशु करी । तो कैशापरी न पवेल ॥9॥

श्रीकृष्ण ज्याला रागावून मारतात, तो देखील ब्रह्मस्वरूपाला पावतो, मग ज्याला कृपादृष्टीने उपदेश करतील त्याला काय प्राप्त होणार नाही ?

Sirs, when the person who was killed by Shrikrishna in a fit of anger had also become worthy of realization of Brahman, how can Arjuna to whom he had given the teaching with great love not realise the absolute Brahman?

जै कृष्णाचेया होइजे आपण । तै कृष्ण होय आपुले अंतःकरण । मग संकल्पाचे आंगण । वोळगती सिद्धी ॥10॥

ज्या वेळेस कृष्णाचे आपण भक्त व्हावे, त्या वेळी आपले अंतःकरण कृष्णरूप बनते; मग संकल्परूप अंगणात (आपल्या मनात जे जे संकल्प येतील, ते ते पूर्ण करण्याकरिता) ऋद्धिसिद्धि सहज हात जोडून उभ्या असतात.

When we become one with Krishna, Krishna becomes our own consciousness and naturally occult powers come of their own accord to meet our desire.

परि ऐसे जे प्रेम । अर्जुनीचि आथि निस्सीम । म्हणऊनि तयाचे काम । सदा सफळ ॥11॥

परंतु अशा प्रकारचे जे निस्सीम प्रेम, ते एक अर्जुनाच्या ठिकाणीच अमर्याद आहे, म्हणून त्याच्या मनकामना नेहमी पूर्ण होतात.

But only Arjuna was having that extreme love, and therefore his aspirations were always fulfilled.

या कारणे श्रीअनंते । ते मनोगत तयाचे पुसते । होईल जाणूनि आइते । वोगरूनि ठेविले ॥12॥

म्हणूनच, अर्जुन हा आता आपल्या मनातील गोष्ट मला विचारील, असे जाणून श्रीकृष्णांनी आयतेच उत्तराचे ताट वाढून ठेविले.

Therefore, already knowing as to what question Arjuna was going to ask, the Lord had kept his answer ready to be served on a platter.

जे अपत्य थानी निगे । त्याची भूक ते मातेसीचि लागे । एऱ्हवी ते शब्दे काय सांगे । मग स्तन्य दे येरी ॥13॥

स्तनपान करुन दुर खेळत असलेल्या बालकाला भूक लागली आहे, हे त्याच्या आईलाच समजते. नाही तर त्याने मागितल्यावर मग का ती त्याला दूध पाजते ?

As soon as the little child looks at his mother, and puts its mouth near her breast, the mother herself feels the hunger of the child. It is not the case that the child tells her that it is hungry and then she feeds it.

म्हणोनि कृपाळुवा गुरूचिया ठायी । हे नवल नोहे काही । परि ते असो आइका काई । जे देव बोलते जाहले ॥14॥

अर्थात् कृपाळू अशा सद्गुरूचे ठिकाणी (आपल्या शिष्यासंबंधी) असले हे प्रेम असणे म्हणजे काही नवल नव्हे. पण हे असो; देव जे काही बोलले ते ऐका.

Therefore, there is no wonder that there is tremendous love in the mind of the Guru, the ocean of compassion, towards the disciple. Let it be. Now please listen to what Lord said.

मग म्हणितले सर्वेश्वरे । जे आकारी इये खोकरे । कोंदले असत न खिरे । कवणे काळी ॥15॥

मग सर्वेश्वर म्हणाले – जे या फुटक्या आकारात (देहांत) ओतप्रोत भरलेले असुन कोणत्याही वेळी नाश पावत नाही

The universal Lord said, "That which is in this body which has various openings, but does not leak out.

एऱ्हवी सपूरपण तयाचे पहावे । तरि शून्यचि नव्हे स्वभावे । वरि गगनाचेनि पालवे । गाळूनि घेतले ॥16॥

बरे, त्याचा सुक्ष्मपणा पहावा तर स्वभावतः ते शुन्य नव्हे, पण अति पातळ अशा आकाशाच्या पदराने गाळून घेतलेले आहे;

On the other hand, it is so subtle that we cannot call it void or zero, and it is as if put in the strainer of the sky.

जे ऐसेही परि विरूळे । इये विज्ञानाचिये खोळे । हालवलेही न गळे । ते परब्रह्म ॥17॥

अशा प्रकारचे जे विरळ आहे व जे प्रापंचिक ज्ञानाच्या मोटेतून (शरीरांतून) हालवले असताही गळत नाही, त्याला ‘ परब्रह्म ‘ असे म्हणतात.

But even though it is so rare and thin, it does not fall from the bag of Prapancha. (world made of five elements) That is the absolute Brahman.

आणि आकाराचेनि जालेपणे । जन्मधर्माते नेणे । आकारलोपी निमणे । नाही कही ॥18॥

आणि आकार म्हणजे शरीर हे जन्मास आल्याने त्याचे जे धर्म त्याला जे जाणत नाही, व ते शरीर नाश पावल्यावरही जे कधी नाश पावत नाही,

Even if a form is created, it does not become subject to birth nor knows it and even if the form disappears, it does not disappear.

ऐशिया आपुलियाची सहज स्थिती । जया ब्रह्माची नित्यता असती । तया नाम सुभद्रापति । अध्यात्म गा ॥19॥

हे सुभद्रापते, अशा रीतीने ज्या ब्रह्माची आपल्याच ठिकाणी निरंतर सहज स्थिति असते, त्याला अध्यात्म असे म्हणतात.

O Arjuna, that principle of Brahman which is eternally in its self-evident state is called Adhyatma.

मग गगनी जेवि निर्मळे । नेणो कैची एक वेळे । उठती घनपटळे । नानावर्णे ॥20॥

मग, निर्मळ आकाशांत नाना रंगाचे ढग एकदम कसे उत्पन्न होतात हे ज्याप्रमाणे कळत नाही

Then as in the clear sky, suddenly without apparent causation, various clouds of many colours appear,

तैसे अमूर्ती तिये विशुध्दे । महदादि भूतभेदे । ब्रह्मांडाचे बांधे । होचि लागती ॥21॥

त्याचप्रमाणे त्या निराकार शुद्ध ब्रह्मांत प्रकृति – अहंकारादि भेदांनी ब्रह्मांडांचे आकार होऊ लागतात.

Similarly from that formless pure Brahman, various elements including Prakriti (nature) and ego come into existence and the formation of universe begins.

पै निर्विकल्पाचिये बरडी । की आदिसंकल्पाची फुटे विरूढी । आणि ते सवेचि मोडोनि ये ढोंढी । ब्रह्मगोळकांची ॥22॥

परंतु कल्पनातीत शुद्धब्रह्माच्या माळ जमिनीत, मी बहुत प्रकारचा होईन अशा संकल्पाचा अंकुर उत्पन्न होऊन, त्याला लागलीच ब्रह्मांडाचे धोंडे (आकार) उत्पन्न होऊन त्यांनी तो लवतो.

In the fertile land of Brahman which is originally without a ripple of thought, there grows the basic seed of the thought, "I will become many", breaking the virgin land, and then it develops into cluster of universes.

तया एकैकाचे भीतरी पाहिजे । तव बीजाचाचि भरिला देखिजे । माजी होतिया जातिया नेणिजे । लेख जीवा ॥23॥

आकारांत पाहू लागले म्हणजे तो त्या बीजाने म्हणजे ब्रह्मानेच भरलेला आहे असे दिसते, आणि त्या प्रत्येकांत किती जीव होतात व जातात याची गणना करता येत नाही.

If one looks inside every universe, one sees that the whole sphere is filled with original seeds of the `state of Brahman' only. However the souls which come and go in the middle cannot at all be counted.

मग तयागोळकांचे अंशांश । प्रसवती आदिसंकल्प असमसहास । हे असो ऐसी बहुवस । सृष्टी वाढे ॥24॥

मग त्या ब्रह्मांडांच्या गोलाचे प्रत्येक अंशापासून असंख्यात आदिसंकल्प उत्पन्न होतात. असो, अशा रीतीने सृष्टीचा विस्तार होतो.

Then the various parts in the various universes repeat the original wish - "I will become many" again and again and thus this vast creation further expands.

परि दुजेनविण एकला । परब्रह्मचि संचला । अनेकत्वाचा आला । पूर जैसा ॥25॥

परंतु दुसऱ्या कोणाशिवाय एकटेच परब्रह्म सर्वत्र भरले असून अनेकरूपाने नटून पूर आल्याप्रमाणे भासते.

However in every such creation, only one without the second, absolute Brahman is pervading and permeating. The appearances or the variety of forms with unequal qualities is only an illusory flood upon it.

तैसे समविषमत्व नेणो कैचे । वायाचि चराचर रचे । पाहता प्रसवतिया योनीचे । लक्ष दिसती ॥26॥

त्याचप्रमाणे, स्थावरजंगम विश्वाची रचना सहज होऊन त्यात अधिकउणेपणा कसा होतो, हे समजत नाही; परंतु पाहू गेले असता लक्षावधि जाति उत्पन्न झालेल्या दिसतात.

It cannot be known how the differences and inequalities have come into existence. If we say that the whole universe, both animate and inanimate is brought into being just for entertainment, we see innumerable species of all the beings, lakhs and lakhs of them.

येरी जीवभावाचिय पालविये । काही मर्यादा करू नये । पाहिजे कवण हे आघवे विये । तव मूळ ते शून्य ॥27॥

या व्यतिरीक्त, नानाप्रकारच्या जीवांच्या विस्ताराची मर्यादा करता येत नाही. ह्यांची कोणापासून उत्पत्ति होते हे पाहू गेले तर त्याचे मूळ अव्यक्तच आहे.

Even if we try, we cannot put any limit on the number and varieties of the sprouts of Jeevas, but if we investigate deeply to find its root, we come to know that all this creation has come about from the abstract Brahman, which we have called, "Void" earlier.

म्हणूनि कर्ता मुदल न दिसे । आणि शेखी कारणही काही नसे । माजी कार्यचि आपैसे । वाढोचि लागे ॥28॥

म्हणून, मूळांत कर्त्याचा ठिकाण नसून आणि शेवटी काही कारणही नसता मध्येच कार्याची आपोआप वृद्धि होते.

The doer who acts is, first of all, not found, and we do not find any cause for this creation, but the resultant formation of the worlds goes on increasing very fast.

ऐसा करितेनवीण गोचरू । अव्यक्ती हा आकारू । निपजे जो व्यापारू । तया नाम कर्म ॥29॥

अशा प्रकारे, अव्यक्ताच्या ठिकाणी कर्त्यावाचून प्रत्यक्ष दिसणारा आकार उत्पन्न करण्याचा जो व्यापार त्याला कर्म असे म्हणतात.

In this way, the stamp of form which is knowable by our senses, falls on the abstract Brahman without any active agent. This is called Karma.

आता अधिभूत जे म्हणिपे । तेहि सांगो संक्षेपे । तरी होय आणि हारपे । अभ्र जैसे ॥30॥

आता, ‘ अधिभूत ‘ ज्याला म्हणतात ते संक्षेपाने सांगतो; ज्याप्रमाणे ढग उत्पन्न होतात आणि लय पावतात,

Now, what is Adhibhoota will be told in short. That which becomes manifest and disappears like a cloud is Adhibhoota.

तैसे असतेपण आहाच । नाही होइजे हे साच । जयाते रूपा आणिती पांचपांच । मिळोनिया ॥31॥

त्याप्रमाणे ज्याचे अस्तित्व लटके असुन खरोखर पाहू गेले असता जे होत नाही व ज्याला पंचमहाभूते एकत्र होऊन रूपाला आणतात,

Actually, it is only an appearance and is perishable. It is composed of mixture of five elements.

भूतांते अधिकरूनि असे । आणि भूतसंयोगे तरि दिसे । जे वियोगवेळे भ्रंशे । नामरूपादिक ॥32॥

जे पंचमहाभूतांच्या आश्रयाने असते त्यांच्याच संयोगाने दृष्टीस पडते, व विनाशकाली लय पावते, असे जे नामरूप, त्याला अधिभूत म्हणतात.

That actually appears because it takes the support of five elements, becomes a separate entity having name and form but comes to an end as soon as the adherence of the elements is no more.

तयाते अधिभूत म्हणिजे । मग अधिदैवत पुरूष जाणिजे । जेणे प्रकृतीचे भोगीजे । उपार्जिले ॥33॥

मग अधिदैवत म्हणजे जीव असे समजावे. तो प्रकृतिजन्य भोगांचा उपभोग घेतो.

So this is Adhibhoota. Now Adhidaiva means the nucleus or Purusha who enjoys, or experiences whatever is created by the Prakriti (Maya).

जो चेतनेचा चक्षु । जो इंद्रियदेशीचा अध्यक्षु । जो देहास्तमनी वृक्षु । संकल्पविहंगमाचा ॥34॥

जो बुद्धिचा द्रष्टा, इंद्रियरूप देशाचा अधिपति, व शरीराच्या अंतकाली मनोरथरूप पक्ष्यांचा विसावा घेण्याचा वृक्ष,

This Purusha is the witness of intellect or spirit. He is the chief authority in the field of senses and when the body comes to an end, it is in this Purusha who is the resting place of, as if all birds, i.e. thoughts and hopes etc.

जो परमात्माचि परि दुसरा । जो अहंकारनिद्रा निदसुरा । म्हणोनि स्वप्नीचिया बोरबारा । संतोषे शिणे ॥35॥

जो प्रत्यक्ष दुसरा परमात्माच आहे, परंतु अहंकाररूप निद्रेत निजल्यामुळे ज्याला स्वप्नाच्या खटपटीने संतोष व शीणही होतो,

Really, this Purusha is Paramatman in its original state, but it is somehow separated from that because it is having the sleep called pride and experiences the happiness and sorrow in the dream-like activity of Maya.

जीव येणे नांवे । जयाते आळविजे स्वभावे । ते अधिदैवत जाणावे । पंचायतनीचे ॥36॥

आणि ज्याला जीव या नांवाने हाक मारतात, त्याला ‘ अधिदैवत ‘ असे म्हणतात; व तो पंचमहाभुतांनी बनलेल्या शरीरांतील मुख्य दैवत आहे.

So Adhidaiva is generally called Jeeva which is the deity of the amalgamation of the five elements in the body.

आता इयेचि शरीरग्रामी । जो शरीरभावाते उपशमी । तो अधियज्ञु एथ गा मी । पांडुकुमरा ॥37॥

आता, पंडुकुमरा, याच शरीररुप गावात जो शारीरिक उपाधीचा लय करितो, तो ‘ अधियज्ञ ‘ मी होय.

And O the son of Pandu, I am Adhiyajnya, who wipes away the identification of Atman with the body in this field which is the body itself.

येर अधिदैवाधिभूत । तेहि मीचि कीर समस्त । परि पंधरे किडाळा मिळत । ते काय सांके नोहे ॥38॥

येरवी, अधिदैव व अधिभूत हे सर्व खरोखर मीच आहे, परंतु उत्तम कसाचे सोने हिणकसाला मिळविल्यावर ते डाकलग होत नाही का ?

Really, I am also Adhidaiva and Adhibhoota, but when pure gold is mixed with a lesser metal, does it not lose its purity and become degraded?

तरि ते पंधरेपण न मैळे । आणि किडाळाचियाही अंशा न मिळे । परि जव असे तयाचेनि मेळे । तव सांकेंचि म्हणिजे ॥39॥

तथापि त्याचा उत्तमपणा कमी होत नाही, व ते हिणकस सोन्यातही मिळत नाही; परंतु जोपर्यत त्याच्याशी एकत्र असते, तोपर्यंत त्याला डाकलगच म्हणतात,

The pure gold does not change its quality or become dirty, nor does it become a part of the lesser metal; but so long as it is together with that metal, it is rightly called to be of lower calibre.

तैसे अधिभूतादि आघवे । हे अविद्येचेनि पालवे । झांकले तव मानावे । वेगळे ऐसे ॥40॥

त्याचप्रमाणे अधिभूतादि सर्व हे अज्ञानाच्या पदराने जोपर्यत झाकले आहेत, तोपर्यंत वेगळे मानले पाहिजेत.

Similarly, so long as this Adhibhuta and others are covered by the screen of Prakriti, they have to be considered separate from the absolute Brahman.

तेचि अविद्येची जवनिका फिटे । आणि भेदभावाची अवघि तुटे । मग म्हणो एक होऊनि जरी आटे । तरी काय दोनी होती ॥41॥

तोच अज्ञानाचा पदर काढून आणि भेदभावाची मर्यादा तोडून जर एकत्र करून आणले तर ते दोन वेगळे आहेत काय ?

But when the screen of the ignorance is removed, when the knot of seeing the duality is solved, then all the appearance of Adhibhoota and others is dissolved and it becomes total, one unit, as Parabrahman. How can there be separation?

पै केशांचा गुंडाळा । वरि ठेविली स्फटिकशिळा । ते वरि पाहिजे डोळा । तव भेदिली गमती ॥42॥

परंतू केसांची गुंडाळी करुन त्यांवर स्फटिकाची शिळा ठेवल्यावर ती वरच्या दृष्टीने पांहू गेले असता जशी भंगलेली दिसते,

If a crystal is kept on a hair, that crystal appears to be divided in parts.

पाठी केश परौते नेले । आणि भेदलेपण काय नेणो जाहाले । तरि डांक देऊनि सांदिले । शिळेते काई ॥43॥

पाठीमागुन ते केस बाजुस केल्यावर तिच्या चिरा कोणीकडे गेल्या हे समजत नाही; म्हणुन ती शीळ डाक लावून जोडली आहे का ?

But if the hair is taken out, where does that division disappear? Is it joined together by some adhesive?

ना ते अखंडचि आयती । परि संगे भिन्न गमली होती । ते सारिलिया मागौती । जैसी का तैसी ॥44॥

नाही; तर ती मुळची अखंडीतच होती; परंतू (केसांच्या संगतीने) भंगलेली भासत होती,परंतू ते केस एके बाजुस केल्यावर ती शीळ जशी होती तशीच दिसते;

That is not the case. The crystal is one only. It is unbroken, but by the proximity of that hair, it was appearing to be bifurcated and, therefore, it remains as it is when the hair is removed.

तेवीचि अहंभावो जाये । तरी ऐक्य ते आधीचि आहे । हेचि साचे जेथ होये । तो अधियज्ञु मी ॥45॥

त्याचप्रमाणे, अहंभाव नाहीसा झाला म्हणजे ऐक्य हे मुळचेच आहे; व हेच ऐक्य जेथे प्रत्ययास येते तो अधियज्ञ मीच.

Now when the pride of Adhibhoota is removed, its unity with the absolute Brahman is already there and this unity is and takes place at a certain state, which is called Adhiyajna.

पै गा आम्ही तुज । सकळ यज्ञ कर्मज । सांगीतले का जे काज । मनी धरूनि ॥46॥

हे पहा, जो हेतू मनात धरून, ‘सर्व यज्ञ कर्मापासून झालेले आहेत ‘ म्हणून आम्ही पूर्वी (चौथ्या अध्यायात) तुला सांगितले, तोच हा अधियज्ञ होय.

O Arjuna, having this meaning in our mind, we told you earlier that all sacrifices are created from Karma.

तो हा सकळ जीवांचा विसावा । नैष्कर्म्यसुखाचा ठेवा । परि उघड करूनि पांडव । दाविजत असे ॥47॥

हा सर्व जीवांचा विसावा असून ब्रह्मसुखाचा ठेवा आहे. पण अर्जुना, तुला तो स्पष्ट करून सांगतो

I have revealed to you this treasure of the joy of Brahman, which is devoid of any desire, and is the place of rest to all souls.

पहिले वैराग्याइंधनपरिपूर्ती । इंद्रियानळी प्रदीप्ती । विषयद्रव्याचिया आहुती । देऊनिया ॥48॥

प्रथम वैराग्यरूप इंधनाच्या पूर्णतेने इंद्रियरूप अग्नि पेटवून त्यात विषयरूप द्रव्याची आहुति देतात;

First the fuel of desirelessness should be used to kindle the fire of senses and then the articles of sense objects should be offered in the flames of that fire.

मग वज्रासन तेचि उर्वी । शोधूनि आधारमुद्रा बरवी । वेदिका रचे मांडवी । शरीराच्या ॥49॥

मग वज्रासन हीच भूमिका शुद्ध करून त्यावर मूळबंधमुद्रेचा ओटा करतात, त्यावर शरीराचा मांडव उभा करतात.

Then in the Pandal of this body, the ground of Vajrasana should be swept clean and the table called `Vedi' should be prepared of Moolabandha posture.

तेथ संयमाग्नीची कुंडे । इंद्रियद्रव्याचेनि पवाडे । यजिजती उदंडे । युक्तिघोषे ॥50॥

त्या ठिकाणी इंद्रियनिग्रहरूप अग्नीच्या कुंडांत इंद्रियरूप होमद्रव्ये घालून योगमंत्राने हवन करतात.

Then with all these preparations, many morsels (balls of boiled rice) of the "objects of senses" should be put in the pit of the control of sense organs.

मग मनप्राण आणि संयमु । हाचि हवनसंपदेचा संभ्रमु । येणे संतोषविजे निर्धूमु । ज्ञानानळु ॥51॥

मग, मन व प्राण यांचा निग्रह हीच होमाच्या द्रव्याची तयारी, इने, धुराशिवाय निर्दोप जो ज्ञानाग्नि त्याचा संतोष करितात.

Afterwards the unification of mind and vital breath should be the begining of the ceremony of this `Sacrifice' and the fire of pure knowledge should be satisfied.

ऐसेनि हे सकळ ज्ञानी समर्पे । मग ज्ञान ते ज्ञेयी हारपे । पाठी ज्ञेयचि स्वरूपे । निखिल उरे ॥52॥

याप्रमाणे हे साहित्य ज्ञानांत अर्पण करुन मग ते ज्ञान ब्रह्मांत लय पावते. नंतर निवळ जे ब्रह्म, तेच एकटे उरते.

Then, when everything is surrendered in the fire of knowledge, that knowledge becomes the object of knowing and then everywhere only the latter remains,

तया नांव गा अधियज्ञु । ऐसे बोलिला जव सर्वज्ञु । तव अर्जुन अतिप्राज्ञु । तया पातले ते ॥53॥

त्यालाच अधियज्ञ म्हणजे ब्रह्म म्हणावे. असे ज्या वेळेस सर्वज्ञ श्रीकृष्ण बोलले, त्या वेळेस महाबुद्धिमान अशा अर्जुनाला ते समजले.

which is called the Adhiyajna (Saint Dnyaneshwar says - "As soon as the omniscient Krishna spoke this, the clever Arjuna grasped it.")

हे जाणोनि म्हणितले देवे । पार्था परिसतु आहासि बरवे । याकृष्णाचिया बोलासवे । येरू सुखाचा जाहला ॥54॥

अर्जुनाला ब्रह्म समजले असे देवांनीही जाणून ते म्हणाले, ‘ तू फार उत्तम प्रकारे ऐकतो आहेस. ‘ असे श्रीकृष्ण बोलल्यावर अर्जुन संतोष पावला.

Knowing this, Shrikrishna said, "O Partha, are you listening properly?'' At this Arjuna was very happy.

देखा बालकाचिया धणी धाइजे । का शिष्याचेनि जाहलेपणे होइजे । हे सद्गुरूचि एकलेनि जाणिजे । का प्रसवतिया ॥55॥

पहा की, तान्ह्या मुलाच्या तृप्तीने आपण तृप्त व्हावे, किंवा शिष्याच्या कृतार्थपणाने आपण कृतार्थ व्हावे, हे एक आई किंवा सद्गुरूच जाणतात.

Sirs, seeing the child satisfied, the mother is also satisfied, or seeing that the disciple is satisfied, the teacher is also happy. This happiness can only be experienced by the mother or the teacher. Others cannot really imagine it.

म्हणोनि सात्विका भावांची मांदी । कृष्णाआंगी अर्जुनाआधी । न समातसे परी बुद्धी । सांवरूनि देवे ॥56॥

म्हणून अर्जुनाच्या पूर्वीच श्रीकृष्णांच्या अंगी अष्ट सात्विक भाव उत्पन्न होऊन मावेनातसे झाले;

In the same manner, looking at Arjuna's satisfaction, the Lord was so over-whelmed by ecstasy that it could not be controlled; but somehow becoming quiet again,

मग पिकलिया सुखाचा परिमळु । की निवालिया अमृताचा कल्लोळु । तैसा कोंवळा आणि रसाळु । बोलु बोलिला ॥57॥

परंतू देवांनी बुद्धि आवरली, व पूर्णतेस पावलेल्या सुखाच्या सुगंधाप्रमाणे किंवा थंडगार अमृताच्या लाटांप्रमाणे कोमल आणि रसाळ असे बोल ते बोलू लागले.

He started to speak in such a sweet tone that it resembled the fragrance sublimated to its finest degree or the stream of nectar made comfortably cool.

म्हणे परिसणेयांच्या राया । आइके बापा धनंजया । ऐसी जळो सरलिया माया । तेथ जाळिते तेही जळे ॥58॥

मग म्हणतात :- श्रवण करणाऱ्यामध्ये श्रेष्ठ अशा अर्जुना, ऐक. बाबारे, माया जळून गेली, म्हणजे मग तिला जाळणारे ज्ञानही जळून जाते.

He said, "My dear, you are really the king of all listeners! O Dhananjaya, once this Maya begins to burn, it so happens that the knowledge which burns it, is itself burnt.

जे आताचि सांगितले होते । अगा अधियज्ञ म्हणितला जयाते । जे आदीचि तया माते । जाणोनि अंती ॥59॥

अरे! आत्तांच जे मी सांगीतले, ज्याला मी अधियज्ञ म्हटले, त्या मला जे अगोदर व प्राणान्तसमयीही जाणतात,

Those who know that from the begining to the end, it is I, Adhiyajna all the time existing, about which I have earlier told you,

ते देह झोळ ऐसे मानुनी । ठेले आपणपे आपण होऊनी । जैसा मठ गगना भरूनी । गगनीचि असे ॥60॥

देहाला मिथ्या मानून स्वतःचे ठिकाणीच ब्रह्मरूप होतात. ज्याप्रमाणे एखादे घर आकाशाने भरुन आकाशांतच असते,

Live in this body, considering it just like a sack, always in the state of absolute Brahman, just like a house which is having space inside as well as outside of it.

ये प्रतीतीचिया माजघरी । तया निश्चयाची वोवरी । आली म्हणोनि बाहेरी । नव्हेचि से ॥61॥

त्याप्रमाणे, अनुभवरूप माजघरात त्याची निश्चयरुप खोली असते, म्हणून त्याला ब्रह्माशिवाय बाहेरील वस्तुचे स्मरण नसते.

When they enter into the inner room of firm determination, within the middle hall of experiencing of `Brahman', they do not remember anything outside except the Brahman.

ऐसे सबाह्य ऐक्य संचले । मीचि होऊनि असता रचिले । बाहेरि भूतांची पांचही खवले । नेणताचि पडिली ॥62॥

अशा प्रकारे जो अंतर्बाह्य ऐक्यतेमुळे मद्रूपच होऊन राहिला आहे, तो बाहेरील पंचमहाभूतांची पांच कवचे (शरीर) पडून गेली तरी तो जाणत नाही.

When this unity is total inside and outside and they live on, becoming united with me, the outer scales of the five elements automatically fall off.

आता उभया उभेपण नाही जयाचे । मा पडिलिया गहन कवण तयाचे । म्हणोनि प्रतीतीचिये पोटीचे । पाणी न हाले ॥63॥

जे शरीर जिवंत असतांही त्याची जो पर्वा बाळगीत नाही, ते पडल्यावर त्याचे दुःख कोणाला होणार ? म्हणून अनुभवाच्या पोटांतले पाणी हालत नाही. (अंतकाली त्याचा ब्रह्माविषयींचा अनुभव ढळत नाही. )

Now even when their body is active, they do not care for it, then why will they care if the body is dead? Therefore even if their body falls, there is absolutely no disturbance in their inner state of realization of Brahman.

ते ऐक्याची आहे वोतिली । की नित्यतेचिया हृदयी घातली । जैसी समरससमुद्री धुतली । रूळेचिना ॥64॥

तो अनुभव केवळ ऐक्याचा ओतून अविनाशीपणाच्या ह्रदयात घातलेला आणि तसाच पूर्णानंदसमुद्रात धुतलेला असतो म्हणून कामादि मळांनी तो मळत नाही.

That realization is as if an icon of unity, which is fixed in the frame of eternity is so clean, being washed in the ocean of `homogeneous nature of Brahman' that there is not a speck of dirt on their consciousness.

पै अथावी घट बुडाला । तो आंतबाहेरी उदके भरला । पाठी दैवगत्या जरी फुटला । तरी उदक काय फुटे ॥65॥

हे पहा की, अथांग पाण्यात घट बुडाला असता त्याच्या आत बाहेर पाणी असते; पण दैवगत्या जर तो मागाहून फुटला, तर उदकाचा नाश होतो का ?

My dear, suppose an earthen pot is sunk in water, and if it breaks, does the water also break?

ना तरी सर्पे कवच सांडिले । का उबारेने वस्त्र फेडिले । तरी सांग पा काय मोडले । अवेवामाजी ॥66॥

किंवा सर्पाने कात टाकली, अथवा उष्णतेमुळे वस्त्र फेडून टाकले, तर अवयवांत काही बिघाड होतो का सांग बरे

Suppose a serpent discards its skin, or feeling warm, a man takes off his clothes, does the body suffer in anyway or are any limbs broken?

तैसा आकार हा आहाच भ्रंशे । वाचूनि वस्तु ते सांचलीचि असे । तेचि बुद्धि जालिया विसुकुसे । कैसेनि आता ॥67॥

त्याचप्रमाणे, शरीर हे वरचेवर नाश पावले, तरी ब्रह्म हे सर्वत्र भरलेलेच आहे. त्याचप्रमाणे. त्या ठिकाणी बुद्धि जर निपूण झाली, तर भय कशाचे आहे ?

Similarly, this material world like physical body etc. which has name and form seems to have perished but the real absolute thing which is Brahman is as it is, irrespective of body, etc. Now, will the intellect which has completely merged into Brahman ever get separated?

म्हणोनि यापरी माते । अंतकाळी जाणत सांते । जे मोकलिती देहाते । ते मीचि होती ॥68॥

म्हणून अशा रितीने अंतकाली माझे स्मरण ठेवून जे देह सोडतात ते मद्रूप होतात.

Thus such people, who, even at the time of death know me and definitely are united with me; become myself only.

एऱ्हवी तरी साधारण । उरी आदळलिया मरण । जो आठव धरी अंतःकरण । तेचि होइजे ॥69॥

येऱ्हवी साधारण नियम असा आहे की, मरण प्राप्त असता अंतःकरणात ज्याचे स्मरण असते त्याप्रत तो पावतो.

Generally, it is a usual thing that when death strikes, the soul (Jeeva) becomes that which his mind remembers.

जैसा कवण एक काकुळती । पळता पवनगती । दुपाउली अवचिती । कुहामाजी पडियेला ॥70॥

ज्याप्रमाणे एखादा भयभीत मनुष्य वाऱ्यासारखा पळत असता मार्गात अवचित विहीरीत पडतो;

This is like a man, who is running fast out of fear, suddenly falls in a deep well with both of his feet in front.

आता तया पडणयाआरौते । पडण चुकवावया परौते । नाही म्हणोनि तेथे । पडावेचि पडे ॥71॥

त्या स्थितीत त्याला पडण्याच्या अगोदर पळण्याचा वेग आवरून धरून, पडणे चुकविता येत नाही; म्हणून विहीरीत पडणे भाग पडते,

There is nobody to save him from the fall. He has to fall down suddenly.

तेवि मृत्यूचेनि अवसरे एके । जे येऊनि जीवासमोर ठाके । ते होणे मग न चुके । भलतयापरी ॥72॥

त्याचप्रमाणे, मृत्युसमयी जीवासमोर जी वस्तु उभी राहते, तद्रूपच (मरणानंतर) त्यास व्हावे लागते. ते कोणत्याही उपायाने चुकत नाही

Similarly when the moment of death comes, the Jeeva cannot by any means avoid to be identified and united with the state or the thing he imagines.

आणि जागता जव असिजे । तव जेणे ध्याने भावना भाविजे । डोळा लागतखेवो देखिजे । तेचि स्वप्नी ॥73॥

आणि मनुष्य जागा असता त्याच्या मनात ज्या कल्पना येतात, त्याच कल्पना डोळा लागल्यावर स्वप्नांत दिसू लागतात.

When a soul broods even a particular thing persistantly, while he is awake, he sees the same thing in dream as soon as he sleeps, closing his eyes.

तेवि जितेनि अवसरे । जे आवडोनि जीवी उरे । तेचि मरणाचिये मेरे । फार हो लागे ॥74॥

त्याचप्रमाणे, जिवंत असतांना जी जी गोष्ट आवडीने अंतःकरणात उतरते, त्याविषयीचीच आवड अंतकालचे समयी वृद्धिंगत होते;

Similarly, while living, if the soul has not fulfilled any particular desire about a thing, his attraction increases tremendously at the time of the bodily death.

आणि मरणी जया जे आठवे । तो तेचि गतीते पावे । म्हणोनि सदा स्मरावे । मातेचि तुवा ॥75॥

आणि मरणाच्या समयी ज्या गोष्टीची आठवण असते, त्याच्याच गतीला तो (मरणानंतर) पावतो. म्हणून तू नेहमी मलाच स्मरत जा.

And generally the soul takes the next birth of that which he remembers at the time of death. Therefore you should always remember me only.

डोळा जे देखावे । का कानी हन ऐकावे । मनी जे भावावे । बोलावे वाचे ॥76॥

डोळ्यांनी जे पहावे किंवा कानांनी जे ऐकावे, मनाने जे चिंतावे अथवा वाचेने जे बोलावे,

Whatever you see by your eyes, listen by your ears, think by your mind or speak with your tongue,

ते आत बाहेरि आघवे । मीचि करूनि घालावे । मग सर्वी काळी स्वभावे । मीचि आहे ॥77॥

ते ह्रदयात भासणारे व बाह्य दृष्टीला दिसणारे सर्व मीच आहे असे समजावे. मग सर्वत्र मीच आहे असे सहज तुला दिसेल.

That should be performed by yourself being merged into me, so that I will be always naturally with you everywhere.

अर्जुना ऐसे जाहलिया । मग न मरिजे देह गेलिया । मा संग्रामु केलिया । भय काय तुज ॥78॥

अर्जुना, याप्रमाणे, सर्व गोष्टी मद्रूप आहेत असे तुझ्या मनाने घेतले, म्हणजे देह गेला तरी तू मरणार नाहीस. मग युद्ध केले असता तुला भय कसले आहे ?

O Arjuna, if you can manage this successfully, you have no cause for fear even if you die. Then what fear is there in fighting?

तू मनबुद्धि साचेसी । जरी माझिया स्वरूपी अर्पिसी । तरी मातेचि गा पावसी । हे माझी भाक ॥79॥

तू मन आणि बुद्धि ही खरोखर माझ्या स्वरुपास अर्पण करशील, तर मद्रूप होशील हे प्रतिज्ञापूर्वक तुला मी सांगतो.

I swear that if you really offer your heart and mind and intellect to me as the Atman, you will definitely be one with me.

हेच कायिसया वरी होये । ऐसा जरी संदेहो वर्ततु आहे । तरी अभ्यासूनि आदी पाहे । मग नव्हे तरी कोपे ॥80॥

हेच कशाने होईल,असा जर तुझ्या मनात संशय येत असेल, तर अगोदर याचा अभ्यास करून अनुभव घे आणि जर मी म्हणतो त्याप्रमाणे न होईल तर मग माझ्यावर रागाव.

If you doubt whether this will happen or not, check it by your own study and experience and if it is not successful, then you can very well get angry with me.

येणेचि अभ्यासेसि योगु । चित्तासि करी पा चांगु । अगा उपायबळे पंगु । पहाड ठाकी ॥81॥

याकरिता चांगल्या रीतीने चित्ताची आणि अभ्यासाची गाठ घातली (मनःपूर्वक अभ्यास केला,) तर, ज्याप्रमाणे लंगडा उद्योगबलाने पर्वतही चढू शकतो,

My Dear, this yoga of action cleans the mind and makes it strong by such study. This is just like a lame person, who climbs a mountain by using some tact.

तेवि सदभ्यासे निरंतर । चित्तासि परमपुरूषाची मोहर । लावे मग शरीर । राहो अथवा जावो ॥82॥

त्याप्रमाणे, नेहमी ब्रह्मविचाराचा अभ्यास करून चित्ताला आत्म्याचा छंद लाव, मग शरीर राहो अथवा जावो.

Similarly you should direct your consciousness by the study of yoga of action towards the path of Parabrahman. Then there will be no worry whether the body remains or dies.

जे नानागतीते पावविते । ते चित्त वरील आत्मयाते । मग कवण आठवी देहाते । गेले की आहे ॥83॥

नानागति पावविणारे असे चित्त जर आत्म्याला वरील, तर मग देह गेला की आहे याची आठवण कोण करील ?

When the consciousness which takes a man to various states and conditions, becomes deeply merged into Atman, then who will remember whether the body is there or not?

पै सरितेचिनि ओघे । सिंधुजळा मीनले ओघे । ते काय वर्तत आहे मागे । म्हणोनि पाहो येते ॥84॥

हे पहा कीं, पाणी नदीच्या ओघाने धो धो करीत समुद्रांत मिळण्यास चालले म्हणजे, मागे काय होते आहे हे पाहण्याकरिता परतते का ? नाही.

My Dear, when water in the speedy river goes to meet ocean, does it come back to see what is happening in those regions?

ना ते समुद्रचि होऊन ठेले । तेवि चित्ताचे चैतन्य जाहाले । जेथ यातायात निमाले । घनानंद जे ॥85॥

नाही. ते समुद्रांत मिळाल्यावर समुद्ररूपच होते. त्याचप्रमाणे, चित्त हे आत्मरूप झाले, म्हणजे जन्ममरणांच्या यातायाती चुकतात. कारण त्या ठिकाणी परमानंदच भरलेला आहे.

It never comes back. It simply merges into the ocean. Similarly the consciousness becomes the spirit only, which is of the nature of supreme joy and where the birth and death cycle ends.

जयाचे आकारावीण असणे । जया जन्म ना निमणे । जे आघवेचि आघवेपणे । देखत असे ॥86॥

ज्याचे निराकार अस्तित्व, ज्याला जन्म अथवा मरण नाही, व जे सर्वव्यापकपणाने सर्वास पाहते

That which has no form, no birth and death and that which itself being all, sees all;

जे गगनाहून जुने । जे परमाणूहूनि साने । जयाचेनि सान्निधाने । विश्व चळे ॥87॥

जे आकाशाच्या आधीचे, जे परमाणूहूनही सूक्ष्म, ज्याच्या सान्निध्याने विश्वाचे व्यापार चालतात,

That which is more ancient than the sky, smaller than the atom and by the nearness of which the universe functions.

जे सर्वाते यया विये । विश्व सर्व जेणे जिये । हेतु जया बिहे । अचिंत्य जे ॥88॥

ज्याच्यापासून ह्या सर्वाची उत्पत्ति होते, सर्व विश्व जगते, ज्याला तर्क भितो व ज्यांचे अनुमान करता येत नाही;

That which gives birth to all these beings, that by which this universe lives, and where the law of causation cannot operate, and that which is beyond imagination.

देखे वोळंबा इंगळु न चरे । तेजी तिमिर न शिरे । जे दिहाचे आंधारे । चर्मचक्षूसी ॥89॥

; पहा – वाळवी कधी इंगळ (विस्तव) खात नाही; तेजामध्ये अंधार शिरत नाही; व जे अज्ञानदृष्टीला दिवसांही दिसत नाही;

That which is invisible to the eyes even in day-light; and just as a white ant cannot enter fire, darkness cannot enter light.

सुसडा सूर्यकणांच्या राशी । जो नित्य उदो ज्ञानियांसी । अस्तमानाचे जयासी । आडनांव नाही ॥90॥

जे निर्मळ अशा सुर्यरूप कणांच्या राशीसारखे आहे, व ज्ञान्याला नित्य उजेड करणारे आहे व ज्याला अस्त कधीच नाही,

That which is a heap of Suns which are properly cleansed like cleansed rice grains and which is always arisen for men of knowledge and which never sets,

तया अव्यंगवाणेया ब्रह्माते । प्रयाणकाले प्राप्ते । जो स्थिरावलेनि चित्ते । जाणोनि स्मरे ॥91॥

त्या अव्यंग स्वरुपाच्या ब्रह्माला जाणून, मरणकाल समीप आला असता जो एकाग्र चित्ताने त्याचे स्मरण करितो;

That faultless and complete total Brahman, he remembers at the time of death in his peaceful mind,

बाहेरी पद्मासन रचुनी । उत्तराभिमुख बैसोनि । जीवी सुख सूनि । कर्मयोगाचे ॥92॥

बाहेर पद्मासन घालून उत्तरेस तोंड करुन बसून, आणि कर्मयोगाने प्राप्त झालेले सुख अंतःकरणात सांठवून,

And taking the lotus-posture, sitting with his face towards north and dwelling upon the eternal happiness of the yoga of action in his soul.

आंतु मिनलेनि मनोधर्मे । स्वरूपप्राप्तीचेनि प्रेमे । आपेआप संभ्रमे । मिळावया ॥93॥

अंतर्यामी एकाग्र चित्ताने स्वरुपप्राप्तीच्या प्रेमाने आपोआप ब्रह्मास त्वरित मिळण्याकरीता,

In order to meet the reality of Atman quickly; with the tremendous eagerness for realization of Brahman by the concentrated power of mind,

आकळलेनि योगे । मध्यमा मध्यमार्गे । अग्निस्थानैनि निगे । ब्रह्मरंघ्रा ॥94॥

संपादिलेल्या योगाच्या द्वारे सुषुम्ना नाडीच्या मध्यमार्गाने, अग्निस्थानापासून ब्रह्मरंध्रांत जाण्याकरिता निघतो,

The man achieves the yoga and through the Sushumna starts to go up to the Brahma-Randhra from the first wheel of fire through the middle path.

तेथ अचेत चित्ताचा सांगातु । आहाचवाणा दिसे मांडतु । जेथ प्राण गगनाआंतु । संचरे का ॥95॥

जेथे प्राण व चित्त यांची संगति आहे असे उगीच बाह्यात्कारी दिसते; जेथे प्राणाचा लय आकाशांत होतो.

And when the Prana, the vital air, enters into the greater space in cranium, the Mahadakasha, he feels that the body and mind is just an ordinary bundle of things,

परी मनाचेनि स्थैयैं धरिला । भक्तीचिया भावना भरला । योगबळे आवरला । सज्ज होउनी ॥96॥

परंतु मनाच्या स्थिरतेने जो बांधला गेला, व ज्याचे अंतःकरण भक्तीयुक्त झाले आहे, व जो योगाचे बळाने तयार होऊन मन आपल्या ताब्यात ठेवितो

But he who becomes steady with his mind peaceful, his heart full of devotional feeling and his consciousness well-prepared by the power of yoga practice,

तो जडाजडाते विरवितु । भ्रूलतांमाजी संचरतु । जैसा घंटानाद लयस्थु । घंटेसीच होय ॥97॥

तो चित्त व प्राण यांना भ्रुकुटीमध्ये आवरून धरुन ज्याप्रमाणे घंटेचा नांद घंटेतच लय पावतो, त्याप्रमाणे दोघांचा लय करतो,

Dissolves both the innert and the moving material and remains pulsating in the space between the two eyebrows, just as the sound of a bell fades within the bell itself.

का झांकलिय घटीचा दिवा । नेणिजे काय जाहला केव्हा । या रीती जो पांडवा । देह ठेवी ॥98॥

किंवा मडक्याखालील झाकलेला दिवा केव्हा नाहींसा होतो हे ज्याप्रमाणे समजत नाही, त्याप्रमाणे, अर्जुना, जो आपला देह ठेवतो

Or a lamp kept under a pot is extinguished without our knowing it; he leaves the body in similarly peaceful condition.

तो केवळ परब्रह्म । जया परमपुरूष ऐसे नाम । ते माझे निजधाम । होऊनि ठाके ॥99॥

(ब्रह्मकाशांत प्राणवायु नेऊन तो आत्मस्वरूपी केव्हा लीन होतो हे समजू न देता आपला देह ठेवतो). तो केवळ परब्रह्म- ज्याला परमपुरुष असे नांव आहे – त्या माझ्या निजस्वरूपाप्रत जाऊन मिळतो.

He is pure absolute Brahman or the supreme person and becomes my self-evident, own abode.

सकळा जाणणेया जे लाणी । तिये जाणिवेची जे खाणी । तया ज्ञानियांचिये आयणी । जयाते अक्षर म्हणिपे ॥100॥

जे ज्ञान म्हणजे सर्व ज्ञानांचा शेवट, त्या ज्ञानाची जे केवळ खाणच आहे, ते असणाऱ्या बुद्धिमान ज्ञानी पुरूषांनीही ज्याला ‘अक्षर ‘ असे म्हटले आहे.

That which is called Akshara by men of wisdom, who possess the highest knowledge and are the very mines of that supreme wisdom.

चंडवातेही न मोडे । ते गगनचि की फुडे । वाचूनि जरे होईल मेहुडे । तरी उरेल कैचे ॥101॥

झंझावाताने न मोडणारे असे एक खरोखर गगनच आहे; त्याच्याशिवाय, त्या वाऱ्यापुढे ढग आले असता कसे टिकतील ?

That which does not get swept by great wind is the sky, but if it is not sky and it is only a cloud, how can it survive and remain steady in that wind?

तेवि जाणणेया जे आकळिले । ते जाणवलेपणेचि उमाणले । मग नेणवेचि तया म्हणितले । अक्षर सहजे ॥102॥

त्याचप्रमाणे, ज्ञान्याला जे समजले ते ज्ञानाच्या मापांत आले म्हणून ते क्षर (नाशवंत) होय; मग, जे जाणण्यास अशक्य, त्याला सहज अक्षर (अविनाशी) असे म्हणतात.

Similarly, that which a man of knowledge understands, is measured by consciousness. But the men of knowledge say that the Akshara or the imperishable is of such a nature that it cannot be known.

म्हणोनि वेदविद नर । म्हणती जयाते अक्षर । जे प्रकृतीसी पर । परमात्मरूप ॥103॥

म्हणून वेदपारंगत पुरुष ज्याला अक्षर (ब्रह्म) असे म्हणतात, व जे मायेच्या पलीकडील असुन सच्चिदानंदरूप आहे,

Therefore, those who understand Vedas call that thing as the `imperishable' and beyond the Prakriti and of the nature of ``Existence, Movement and Bliss.''

आणि विषयांचे विष उलंडूनि । जे सर्वेद्रिया प्रायश्चित देऊनि । आहाति देहाचिया बैसोनि । झाडातळी ॥104॥

आणि विषयांची इच्छा टाकुन व सर्व इंद्रियांचे दमन करुन देहरूपी झाडाच्या तळी उदासीनवृत्तीने बसलेले

These people have thrown away and gone beyond the poison in the sense-objects and are sitting disinterestedly in the shadow of the physical body.

ते यापरी विरक्त । जयाची निरंतर वाट पाहात । निष्कामासि अभिप्रेत । सर्वदा जे ॥105॥

त्याप्रमाणे विरक्त पुरुषही ज्याची नेहमी वाट पहात असतात व जे नेहमी निरिच्छ लोकांना आवडते,

Even such desireless men are eager to attain that and the persons who have no wish about anything, still have a wish to achieve it.

जयाचिया आवडी । न गणिती ब्रह्मचर्यादि सांकडी । निष्ठुर होऊनि बापुडी । इंद्रिये करिती ॥106॥

ज्याच्या आवडीकरिता योगीजन ब्रह्मचर्यादि संकटे जुमानीत नाहीत व निष्ठुरपणे इंद्रियांना दीन करतात,

Being ambitious to realize it, some persons disregard the difficulties in the observance of celibacy and make their organs powerless.

दुर्लभ आणि अगाध । जयाचिये थडिये वेद । चुबुकळिले ठेले ॥१०७॥

असे जे दुर्लभ आणि अगाध असलेले ब्रम्हपद, ज्याचा अंत नाही आणि ते वेदांनाही जाणता आले नाही. वेद अलिकच्या काठावर गंटागळ्या खात राहिले आहेत. . . .

That is the immeasurable, unimaginable, extra-ordinary rare principle like an ocean, in the shallow water near the shore of which, Vedas are taking small dips.

ते ते पुरूष होती । जे यापरी लया जाती । तरी पार्था हेचि स्थिती । एक वेळ सांगो ॥108॥

असे जे दुर्लभ पद – ज्याचा अंत नाही व जे वेदालाही जाणता आले नाही, त्या पदाला, मी सांगीतल्याप्रमाणे जे देह ठेवतात, ते प्राप्त होतात, म्हणून, पार्था, त्याबद्दल आणखी एकवार तुला सांगतो.

That is the state where these yogis reach who remember me at the time of death. Now Arjuna, I will tell you about that state once again.

तेथ अर्जुने म्हणितले स्वामी । हेचि म्हणावया होतो पा मी । तव सहजे कृपा केली तुम्ही । तरी बोलिजो का ॥109॥

त्या वेळेस अर्जुन म्हणतो, ” हे गुरो, मी आपल्यास आता हेच विचारणार होतो, तो आपण मजवर कृपा केली. तर आता सांगण्यास सुरवात करावी;

At this point, Arjuna said, "Sir, I was thinking of making such a request only, but since you have obliged me by saying that you are going to tell me, please, my Lord, do tell me immediately

परि बोलावे ते अति सोहोपे । तेथे म्हणितले त्रिभुवनदीपे । तुज काय नेणो संक्षेपे । सांगेन ऐक ॥110॥

परंतु काय सांगावयाचे ते अगदी सोप्या रीतीने मात्र सांगा. ” त्या वेळी, त्रिभुवनदीप जे श्रीकृष्ण ते म्हणाले :- तुला का आम्ही ओळखीत नाही ? तुला संक्षेपाने सांगतो.

But what you are going to speak should be very simple!" Whereupon Shrikrishna, the light of the three worlds, said, "My dear, do I not know you? I am going to tell you briefly only, - to which, now listen.

तरी मना या बाहेरिलीकडे । यावयाची साविया सवे मोडे । हे हृदयाचिया डोही बुडे । तैसे कीजे ॥111॥

तर मग, मनाची बाहेर हिंडण्याची स्वाभावीक सवय मोडून, ते ह्रदयातच स्थिर राहील, असे कर.

But do one thing. Control your mind, so that it will not go out mischievously and will return and merge itself deeply in the heart. That is all.

परी हे तरीच घडे । जरी संयमाची अखंडे । सर्वद्वारी कवाडे । कळासती ॥112॥

परंतु ज्या वेळेस इंद्रियरूपी कुलपाने बंद असतात, तेव्हांच ही गोष्ट घडते. असे झाले म्हणजे मग मन सहज कोंडले जाऊन ह्रदयातच निर्विकल्प असते.

But this will only be possible when the seeker controls the doors of the senses and locks them firmly, then the mind is easily confined and is resting quietly in the heart, just as a man whose feet and arms are fractured, does not go out of his home.

तरी सहजे मन कोंडले । हृदयीचि असेल उगले । जैसे करचरणी मोडले । परिवरू न संडी ॥113॥

परंतु ज्या वेळेस इंद्रियरूपी कुलपाने बंद असतात, तेव्हांच ही गोष्ट घडते. असे झाले म्हणजे मग मन सहज कोंडले जाऊन ह्रदयातच निर्विकल्प असते. ज्याप्रमाणे हातपाय मोडलेला प्राणी आपले घर सोडीत नाही,

But this will only be possible when the seeker controls the doors of the senses and locks them firmly, then the mind is easily confined and is resting quietly in the heart, just as a man whose feet and arms are fractured, does not go out of his home.

तैसे चित्त राहिल्या पांडवा । प्राणाचा प्रणवुचि करावा । मग अनुवृत्तिपंथे आणावा । मूर्ध्निवरी ॥114॥

त्याचप्रमाणे अर्जुना, चित्ताची स्थिरता झाल्यावर प्राणायामाने ॐकाराचे ध्यान करावे; मग प्राणवायु क्रमाक्रमाने ब्रह्मरंध्रांपर्यंत आणावा

When the mind is thus still, one should concentrate it on the vital breath and meditate on "AUM" and lead that vital breath up to the door of Brahman between the eye-brows.

तेथ आकाशी मिळे न मिळे । तैसा धरावा धारणाबळे । जव मात्रात्रय मावळे । अर्धबिंबी ॥115॥

मग, अकार, उकार व मकार ही त्रयी अर्धमात्रेत मिळेपर्यंत, धारणाशक्तीच्या बलाने, प्राणवायु ब्रह्माकाशांत मिळतो न मिळतो अशा बेताने धरावा;

Then one should hold that breath subtly balanced in such a way that it may or may not merge into the cosmic space in the intra-cranial vacuum, denoted by the subtle point.

तंववरी तो समीरु । निराळी कीजे स्थिरू । मग लग्नी जेवि ॐकारू । बिंबींचे विलसे ॥116॥

तोपर्यंत तो वायु मस्तकाकांशांत स्थिर करावा; नंतर ॐकाराचा व त्याचा संयोग झाल्यावर, मुळ स्वरुप जे ब्रह्म त्यात तो रममाण होतो.

One should still the vital breath in the space in the heart, in such a way that the three syllables of AUM will be merged into the last half syllable and when the unity will be achieved that soundless sound of AUM will be established in the absolute Brahman.

तैसे ॐ हे स्मरो सरे । आणि तेथेचि प्राणु पुरे । मग प्रणवांती उरे । पूर्णघन जे ॥117॥

त्याबरोबर ॐकाराचे स्मरण बंद पडते, आणि तेव्हांच प्राणाचा शेवट होतो; मग ॐकाराचे पलीकडील जे ब्रह्मानंदस्वरूप तेच बाकी राहते.

Here, the memory of AUM ceases to be, the vital breath is dissolved and only the pure Brahman remains.

म्हणोनि प्रणवैकनाम । हे एकाक्षर ब्रह्म । जो माझे स्वरूप परम । स्मरतसांता ॥118॥

एकाक्षर ब्रह्म आहे, त्या माझ्या परमस्वरूपाचे स्मरण करीत असता

Therefore, AUM is my Brahman aspect in the form of one letter; and one who, while remembering this aspect,

यापरी त्यजी देहाते । तो त्रिशुद्धी पावे माते । जया पावनया परौते । आणिक पावणे नाही ॥119॥

जो त्या स्थितीतच देहत्याग करितो, तो निश्चयाने मजप्रत पावतो. कारण, त्याला माझ्या प्राप्तीशिवाय दुसरी गतिच नाही.

Leaves his physical body, attains unity with my pure nature, having attained which there is nothing further to be attained.

तेथे अर्जुना जरी विपाये । तुझ्या जीवी हन ऐसे जाये । ना हे स्मरण मग होये । कायसयावरी अंती ॥120॥

अर्जुना, कदाचित् तुझ्या मनात जर अशी शंका येईल की, कायहो, मरणसमयी माझे स्मरण कसे व्हावे ?

Now, O Arjuna, perhaps your mind will have a doubt as to "how can one be sure that this memory will be there at the time of death?"

इंद्रिया अनुघडु पडलिया । जीवितचे सुख बुडालिया । आंतुबाहेरी उघडलिया । मृत्युचिन्हे ॥121॥

जिविताचे सुख नाहीसे होऊन व इंद्रिये संकटात पडून अंतर्यामी व बाहेर मृत्युचिन्हे उघड दिसू लागल्यावर त्या वेळेस उठून बसावे कोणी ?

At that time the organs are disorganised, the comfort and steadiness of the life force is gone and there are signs of death having over-powered the man inside and out.

ते वेळी बैसवेचि कवणे । मग कवण निरोधी करणे । तेथे काह्याचेनि अंतकःरणे । प्रणव स्मरावा ॥122॥

इंद्रियांचे संयमन करावे कोणी ? आणि कोणत्या अंतःकरणाने ॐकाराचे स्मरण करावे ?

At such a time, who will take up a posture? Who will control the senses? And whose mind will meditate on `AUM?' It is all impossible.''

तरि गा ऐशिया ध्वनी । झणे थारा देशी हो मनी । पै नित्य सेविला मी निदानी । सेवकु होये ॥123॥

तर बाबारे, असल्या संशयास तू आपल्या अंतःकरणात थारा देऊ नको. असे पहा की, माझी जो नित्य सेवा करितो, त्याच्या निदानीच्या समयी मी त्याचा दास बनून राहतो.

Perhaps you may harbour such questions in your mind, but it should be noted that if throughout the life, a man always meditates upon me, I come to help him like a servant at the time of his death.

जे विषयासि तीळांजळी देऊनी । प्रवृत्तीवरी निगड वाउनी । माते हृदयी सूनी । भोगताती ॥124॥

जे विषयांला तिलांजलि देऊन, विषयाविषयी होणाऱ्या इच्छा आवरून व मला ह्रदयात साठवून त्या सुखाचा उपभोग घेतात,

Those who perform the last rites of sense objects and lock-up the outgoing desire, hold me in their heart and enjoy the Reality,

परि भोगितया आराणुका । भेटणे नाही क्षुधादिका । तेथ चक्षुरादि रंका । कवण पाडु ॥125॥

त्यांना त्या समाधानांत क्षुधा वैगेरेची आठवणही रहात नाही. मग गरीब बिचाऱ्या नेत्रादिकाचा तेथे काय पाड !

and while enjoying my reality like this, they forget the feeling of hunger and thirst, what of other poor senses like eyes, etc.?

ऐसे निरंतर एकवटले । जे अंतःकरणी मजशी लिगटले । मीचि होऊनि आटले । उपासैती ॥126॥

अशा रीतीने निरंतर माझ्या ऐक्यरूपास पावलेले, आपले अंतःकरणात माझ्याशी तल्लीन झालेले, व मद्रूप होऊन जे माझीच सेवा करणारे आहेत,

Those who are thus constantly united with me, attached to me in their mind and worship me by being dissolved into me,

तया देहावसान जै पावे । तै तिही माते स्मरावे । मग म्या जरी पावावे । तरि उपास्ति ते कायसी ॥127॥

त्यांचा अंतकाल समीप यावा, त्यांनी माझे स्मरण करावे, आणि मग जर मी त्यास पावावे; तर मग त्यांनी पूर्वी जी माझी उपासना केली तिचा काय उपयोग ?

are such devotees that, if I only meet them at the time of their death, what value will be there to the constant worship they have done throughout the life?

पै रंकु एक आडलेपणे । काकुळती अंती धावा गा धावा म्हणे । तरि तयाचिये ग्लानी धावणे । काय न घडे मज ॥128॥

हे पहा की संकटाच्या वेळी एखाद्या गरीब मनुष्यानेंही मोठ्या काकुळतीने ‘ देवा, धावरे धाव ‘ म्हणून माझा धावा केला, तर त्याचे दुःख निवारण करण्याकरिता मला जावे लागत नाही काय ?

My Dear, if some person is suffering and he calls me earnestly, - "O My Lord Narayana. Please hasten and save me!", will I not run, out of compassion because of his plight and save him?

आणि भक्तांही तेचि दशा । तरी भक्तीचा सोसु कायसा । म्हणऊनि हा ध्वनी ऐसा । न वाखाणावा ॥129॥

आणि माझे जे भक्त आहेत, त्यांची जर तीच दशा झाली तर त्यांनी मग माझ्या भक्तीचे श्रम तरी का करावे ? म्हणून अशा संशयात्मक अभिप्रायाचे नाव देखील काढू नको.

And if I will allow my devoted worshippers to be neglected even at the time of death, who will have any enthusiasm to be a devotee? Therefore I say that you should not have such a doubt even for a moment.

तिही जे वेळी मी स्मरावा । ते वेळी स्मरला की पावावा । तो आभारूही जीवा । साहवेचि ना ॥130॥

ते ज्या वेळी स्मरण करितात त्या वेळीच त्यांच्या स्मरणाबरोबर मी त्यांना पावतो. (ते माझी भक्ति करितात) हे देखील मला सहन करवत नाही.

My dear, I cannot even tolerate the idea that, in order that I should run to help them, it is necessary for them to remember me and call me!

ते ऋणवैपण देखोनि आंगी । मी आपुलियाचि उत्तीर्णत्वालागी । भक्ताचिया तनुत्यागी । परिचर्या करी ॥131॥

अशा प्रकारे आपण ऋणी झालो आहो हे पाहून, त्यातून उतराई होण्याकरिंता मी आपल्या भक्ताच्या अंतकाली त्याची सेवा करतो

As the great obligation of their devotion is on me, I am very alert to go and serve them, at the time of their death, in an attempt to repay their debt on me;

देहवैकल्याचा वारा । झणे लागेल या सकुमारा । म्हणोनि आत्मबोधाचे पांजिरा । सूये तयाते ॥132॥

देहाच्या ग्लानीचा संबंध माझ्या त्या सुकुमार भक्ताला लागू नये म्हणून मी त्याला आत्मबोधरूपी पिंजऱ्यात ठेवितो; त्या पिंजऱ्यावर माझ्या स्मरणाची थंडगार अशी सावली करतो;

I keep such tender-hearted, delicate devotees in the solid protective cage of self-knowledge lest they should be subjected to physical impairment.

वरि आपुलिया स्मरणाची उवाइली । हीवाऐसी करी साउली । ऐसेनि नित्य बुद्धि संचली । मी आणी तयाते ॥133॥

आणि अशा प्रकारे, ज्यांची बुद्धि नेहमी मजकडे स्थिर असते त्यांना मी आपल्या स्वरुपी आणितो.

And I keep on them constant shed of self-remembrance which is very cool and comfortable, so that I make myself sure that their intellect is steady and undisturbed.

म्हणोनि देहातीचे सांकडे । माझिया कहीचि न पडे । मी आपुलियाते आपुलीकडे । सुखेचि आणी ॥134॥

म्हणून, देहाच्या अंतकालचे दुःख माझ्या भक्तांस कधीही होत नाही, व माझा जो भक्त आहे त्याला मी सुखाने आपल्याकडे आणतो

Therefore, these devotees are not affected by the difficulties at the time of death because I bring them near me very easily.

वरचील देहाची गंवसणी फेडुनी । आहाच अहंकाराचे रज झाडुनी । शुद्ध वासना निवडुनी । आपणापा मेळवी ॥135॥

आत्म्यावरील देहरूप गवसणी काढून व त्यातला अहंकाररूप धुरळा झाडून केवळ भगवत्प्राप्तीच्या वासनेने त्याला मद्रूप करतो;

I remove the outer shell of their physical body, sweep the dust of false egoism and keep the pure devotional emotion very unblemished and absorb them into my real nature.

आणि भक्ता तरी देही । विशेष एकवंकीचा ठाव नाही । म्हणऊनि अव्हेरू करिता काही । वियोग ऐसा न वाटे ॥136॥

आणि भक्तालाही देहाचे ठिकाणी प्रेम नसल्यामुळे, त्याचा त्याग करतांना, त्याची व आपली ताटातूट होते असे वाटत नाही.

Further, as my devotees are also not very much concerned about their bodies, they do not feel sorry while leaving them.

ना तरी देहातीचि मिया यावे । मग आपणपे याते न्यावे । हेही नाही जे स्वभावे । ते आधीचि मज मीनले ॥137॥

कारण, देहाच्या अंतसमयी भगवंतांनी पावावे आणि आपलेजवळ न्यावे, असेही त्यांच्या मनात येत नाही; का की, ते पूर्वीच मद्रूप झालेले असतात.

Further, they do not have a notion that I should come near them when their physical body falls and lead them to the Self, because they are already united with me, while they are living in their bodies.

येरी शरीराचिया सलिली । असतेपण हे साउले । वाचूनि चंद्रिका ते ठेली । चंद्रीचि आहे ॥138॥

याशिवाय त्यांचे जे शरीर राहीले त्या शरीररुप पाण्यात आत्मा असतो खरा; परंतु तो सावलीप्रमाणे मिथ्या आहे. ज्याप्रमाणे चांदणे जरी बाहेर पसरलेले दिसते तरी खरोखर पांहू गेले असता ते चंद्राचेचे ठिकाणी आहे.

Actually, their bodily life is a reflection in the water of physical body. The moon-light reflected in water is restored to the moon herself if the water is dried-up. Similarly when the water which is their body is dried-up by death, (their existence in the body is an illusion), they remain in the Atman which is their real nature.

ऐसे जे नित्ययुक्त । तयासि सुलभ मी सतत । म्हणाऊनि देहाती निश्चित । मीचि होती ॥139॥

असे जे माझे नेहमी स्मरण करणारे आहेत, त्यांना मी नेहमी जवळच आहे. म्हणून ते मरणानंतर निश्चयाने मद्रूप होतात.

I am always by their side in their life also, because they are united with me and, therefore, there is no doubt that they come to me after their death.

मग क्लेशतरूची वाडी । जे तापत्रयाग्नीची सगडी । जे मृत्युकाकासि कुरोंडी । सांडिली आहे ॥140॥

मग, जे (शरीर)क्लेशरूप झाडांचे वन, जे तापत्रयरूप अग्नीची शेगडी, जे मृत्युरूप कावळ्यास बळी दिले आहे,

Then the body which is the form of "tree of hardships", the oven of three types of calamities, and which is a lump of food thrown to the `crow' which is death.

जे दैन्याचे दुभते । जे महाभयाते वाढविते । जे सकळ दुःखाचे पुरते । भांडवल ॥141॥

जे दैन्य वाढविते, जे मृत्युचे भय वाढविणारे, जे सर्व दुःखाचे पूर्ण भांडवल,

The body which gives milk of misery, increases the greatest fear and which is the capital amount of all sorrow,

जे दुर्मतीचे मूळ । जे कुमार्गाचे फळ । जे व्यामोहाचे केवळ । स्वरूपचि ॥142॥

जे वाईट बुद्धिचे मूळ, जे पूर्वजन्मीच्या वाईट कर्माचे फळ, जे भ्रांतीचे केवळ स्वरुपच,

The body which is the root cause of evil intellect, which is the fruit of plant of bad deeds and which is the very image of delusion,

जे संसाराचे बैसणे । जे विकाराचे उद्याने । जे सकळ रोगांचे भाणे । वाढिले आहे ॥143॥

जे संसाराची बसण्याची जागा, जे अहंकारादि विकरांची बाग, जे सर्व व्याधींचे वाढलेले ताटच होय;

The body which is the seat of family-life, which is the playground of various vices and which is the readymade food of all diseases,

जे काळाचा खिचउशिटा । जे आशेचा आंगवठा । जन्ममरणाचा वोलिंवटा । स्वभावे जे ॥144॥

जे काळाने चघळुन टाकलेली उष्टी खिचडी, जे आशेचे अंगबळ; जे स्वभावतः जन्ममरणाला ओल देणारे,

The body which is the article of boiled rice already tasted by death, which is the place of resort for `hope' and which is the fertile watery-land where the crop of birth and death is cultivated,

जे भुलीचे भरीव । जे विकल्पाचे वोतीव । किंबहुना पेव । विंचुवाचे ॥145॥

देणारे, जे भ्रांतीने भरलेले, जे वाईट कल्पनांचे ओतलेले किंबहुना विंचवाचे पेवच होय,

The body which is full of confusion, made up of doubts and infested by the scorpions of pain, the body which is the cave of a tiger, the companion of a prostitute and instrument of enjoying the pleasure of sense-objects,

जे व्याघ्राचे क्षेत्र । जे पण्यांगनेचे मैत्र । जे विषयविज्ञानयंत्र । सुपूजित ॥146॥

जे वाघाची जाळी, जे वेश्यांचे मित्र म्हणजे मनाला वेश्येप्रमाणे मोह घालणारे, जे विषय जाणण्याचे उत्तम यंत्रच होय;

The body which is full of confusion, made up of doubts and infested by the scorpions of pain, the body which is the cave of a tiger, the companion of a prostitute and instrument of enjoying the pleasure of sense-objects,

जे लावेचा कळवळा । निवालिया विषोदकाचा गळाळा । जे विश्वासु आंगवळा । संवचोराचा ॥147॥

जे (राक्षसी) जखिणीच्या दयेचे ठिकाण, व विषयरूपी थंड पाण्याचा घोट, जे स्नेहभावाने वागणाऱ्या चोराच्या बळकट विश्वासाप्रमाणे होय;

The body which is like the sinister female ghost or the sip of the cold poison or the pretended friendship of a way-layer,

जे कोढियाचे खेंव । जे काळसर्पाचे मार्दव । गोरियाचे स्वभाव । गायन जे ॥148॥

जे कोडाने ग्रस्त झालेल्या मनुष्याचे आलिंगन, जे महाविषारी सर्पाच्या अंगाप्रमाणे मऊ, जे पारध्याच्या साहजिक गायनाप्रमाणे मधुर,

The body which is the embrace of a leper, or the softness of a deadly cobra or the rustic, natural song of a hunter,

जे वैरियाचा पाहुणेर । जे दुर्जनाचा आदर । हे असो जे सागर । अनर्थाचा ॥149॥

जे वैऱ्याच्या पाहुणचाराची मेजवानी, जे दुर्जनांनी केलेले आगतस्वागत, फार काय सांगावे ? जे अनर्थाचा समुद्रच होय,

The body which is like a welcome reception offered by an enemy, or respect paid by an evil doer or is an ocean of all disasters,

जे स्वप्नी देखिले स्वप्न । जे मृगजळे सासिन्नले वन । जे धूम्ररजांचे गगन । ओतले आहे ॥150॥

जे अनर्थाचा समुद्रच होय, जे स्वप्नांत पडलेले स्वप्न, जे मृगजळाचे तयार झालेले वन, व धुराच्या रजांनी भरलेले आकाश,

The body which is like a dream seen in a dream or a forest grown on the waters of mirage or a sky moulded by the specks of dust of smoke.

ऐसे जे हे शरीर । ते ते न पवतीचि पुढती नर । जे होऊनि ठेले अपार । स्वरूप माझे ॥151॥

ते हे शरीर, मद्रूप होऊन राहिलेल्या पुरुषांना पुनः प्राप्त होत नाही.

The body of such signs or qualities, is not required to be taken again by the devotees who have reached the unlimited absolute Brahman and have eternally remained thus united with it.

एऱ्हवी ब्रह्मपणाचिय भडसे । न चुकतीचि पुनरावृत्तीचे वळसे । परि निवटलियाचे जैसे । पोट न दुखे ॥152॥

येरव्ही, ब्रह्मपणाची घमेंड असणाऱ्यांना सुद्धा (ब्रह्मदेवाला सुद्धा) पुनर्जन्माचे फेरे चुकत नाहीत; परंतु मेलेल्या मनुष्याचे जसे पोट दुखत नाही

Generally, even after having reached the proud level of Brahma the cycle of birth and death cannot be avoided but just as a dead person has no stomach-ache,

ना तरी चेइलियानंतरे । न बुडिजे स्वप्नीचेनि महापूरे । तेवी माते पावले ते संसारे । लिंपतीचि ना ॥153॥

किंवा जागृत झाल्यावर जसे स्वप्नांतल्या महापुरांत कोणी बुडत नाही, त्याप्रमाणे जे माझ्याप्रत पावले, ते संसाराने लिप्त होत नाहीत.

Or nobody who is awakened, is drowned in the flood seen in a dream; similarly those who have reached me do not get smeared by the dirt of earthly life.

एऱ्हवी जगदाकाराचे सिरे । जे चिरस्थायीयांचे धुरे । ब्रह्मभुवन गा चवरे । लोकाचळाचे ॥154॥

येरव्ही, चौदा भुवनांचे शिखर, जे सप्त चिरंजीवामध्ये अग्रभागी असणारे, व त्रैलोक्यरूप पर्वताचे मस्तक जे ब्रह्मभुवन,

The world of Brahma is in the normal sense, the head of the world of `name and form', it is the greatest thing as regards the quality of permanency and it is the highest peak of the mountain of the universe.

जिये गावीचा पहारू दिवोवरी । एका अमरेंद्राचे आयुष्य न धरी । विळोनि पांती उठी एकसरी । चवदा जणांची ॥155॥

ज्या ब्रह्मलोकाच्या एक प्रहर दिवसापर्यंत एका इंद्राचे आयुष्य टिकत नाही, व एका दिवसात एकदम चौदा इंद्रांचा निकाल लागतो;

That world of Brahma is such that one Indra's life is not equal to 1/8th part of the day of it and while one day of the world of Brahma is complete, within that period, fourteen Indras come and go - one by one. The yogis who know from realization that Brahma's day is of a thousand Great Ages of humans and his night also as extending to another thousand Great Ages of humans, are the knowers of Reality about the Day and Night.

जै चौकडिया सहस्त्र जाये । तै ठायेठावो विळुचि होये । आणि तैसेचि सहस्त्र भरिये पाहे । रात्री जेथ ॥156॥

चार युगे हजार वेळा जातील, तेव्हा ब्रह्मदेवाचा खरोखर पुरा एक दिवस होतो; आणि तशीच हजार चौकड्यांची जेथे रात्रही आहे.

When one thousand groups of four human ages each lapse, then, only one day of the region of God Brahma is over and when one thousand groups of four human ages each lapse more, one night is over in that region,

येवढे अहोरात्र जेथिचे । तेणे न लोटती जे भाग्याचे । देखती ते स्वर्गीचे । चिरंजीव ॥157॥

एवढा दिवस व रात्र जेथे आहे, तेथे जे भाग्यवान पुरुष आहेत, ते मरत नाहीत व त्या दिवसरात्री पाहतात. ते स्वर्गलोकीचे चिरंजीव होत.

Where such is the duration of the day and night, the fortunate yogis who dwell there remain witnesses of all, by being deathless themselves,

येरा सुरगणांची नवाई । विशेष सांगावी तेथ काई । मुद्दल इंद्राचीचि दशा पाही । जे दिहाचे चौदा ॥158॥

येरव्ही, जेथे मुदली इंद्राचीच दशा अशी आहे की, एका दिवसात चौदा इंद्र होतात, तेथे देवगणांची काय प्रतिष्ठा वर्णन करावी ?

There ordinary goals are not at all to be taken into account, because within that duration, fourteen Indras are finished!

परि ब्रह्मयाचियाहि आठा पहारांते । आपुलिया डोळा देखते । जे आहाति गा तयाते । अहोरात्रविद म्हणिपे ॥159॥

परंतु ब्रह्मदेवाच्याही आठ प्रहराला जे आपल्या डोळ्यांनी पाहतात, त्यांना (ब्रह्मदेवाचे) दिवस व रात्र जाणणारे असे म्हणतात.

But those who witness even the day and night of 8 parts of 3 hours each, of the God Brahma, are known as knowers of the cosmic day and night.

तये ब्रह्मभुवनी दिवसे पाहे । ते वेळी गणना केही न समाये । ऐसे अव्यक्ताचे होये । व्यक्त विश्व ॥160॥

त्या ब्रह्मदेवाचा दिवस ज्या वेळेस उगवतो, त्या वेळेस निराकाराचे साकार विश्व अशा रीतीने उत्पन्न होते की, त्याची मोजदाद करवत नाही.

When in that region of God Brahma, the day dawns, the innumerable beings in the universe of name and form come into existence out of the unmanifest state.

पुढती दिहाची चौपाहारी फिटे । आणि हा आकारसमुद्र आटे । पाठी तैसाचि मग पाहाटे । भरो लागे ॥161॥

पुढे त्या दिवसाचे चार प्रहर संपल्यावर हे विश्व नाहीसे होते; आणि पुनः पहाट झाली म्हणजे पहिल्याप्रमाणे भरू लागते.

When the 4 periods of 3 hours each are over, the whole ocean of forms gets dried up and when again the day begins in that region, it start to be filled up.

शारदीयेचिये प्रवेशी । अभ्रे जिरती आकाशी । मग ग्रीष्मांती जैशी । निगती पुढती ॥162॥

शरत्कालाच्या आरंभी आकाशातील अभ्रे नाहीतशी होतात, आणि तिच पुनः ग्रीष्मऋतूचे शेवटी जशी उत्पन्न होतात

For example, the clouds disappear from the sky during the season which follows the rainy season, but reappear again at the end of the summer.

तैसी ब्रह्मदिनाचिये आदी । हे भूतसृष्टीची मांदी । मिळे जव सहस्त्रावधी । निमित्त पुरे ॥163॥

त्याचप्रमाणे, ब्रह्मदेवाच्या दिवसाचे आरंभी ह्या भूतसृष्टीचा समुदाय एकत्र होतो, व तो चार हजार युगे वेळ जात तोपर्यंत असतो.

Similarly at the begining of the day of Brahma, the whole universe of beings in the five great elements is born and remains so, upto the end of the period of one thousand great ages.

पाठी रात्रीचा अवसरू होये । आणि विश्व अव्यक्ती लया जाये । तोही युगसहस्त्र मोटका पाहे । आणि तैसेचि रचे ॥164॥

मागाहून ब्रह्मदेवाचे रात्रीचा समय झाला असता हे विश्व निराकारांत लय पावते; तेही पूर्वोक्त काल गेल्यावर उदयकाली पूर्ववत् होते.

When the night comes there, the embodied beings and the whole universe remain merged into the unmanifest, coming into existence again after the end of the said long period.

हे सांगावया काय उपपत्ति । जे जगाचा प्रळयो आणि संभूति । इथे ब्रह्मभुवनीचिया होती । अहोरात्रमाजी ॥165॥

अशा रीतीने विश्वाची रचना होते. हे सांगण्याचा कोणता उद्देश म्हणशील, तर या ब्रह्मदेवाच्या दिवसात आणि रात्रीत जगाची उत्पत्ति आणि लय होतो.

In short, it is to be known that during one day and night of Brahma, all these beings come into existence and are merged in the unmanifest.

कैसे थोरिवेचे मान पाहे पा । हो सृष्टिबीजाचा साटोपा । परि पुनरावृत्तीचिया मापा । शीग जाहला ॥166॥

त्याच्या थोरपणाची योग्यता कशी आहे म्हणून पाहू गेले तर, तो ब्रह्मदेव सृष्टीच्या बिजाचे भंडार आहे, पण तोही जन्ममरणाला अग्रेसर झाला.

Just imagine the long duration of the universe and its vastness, being confined like a seed in the day-and-night of the Brahma but know that even the life of that region of Brahma is in its course, subject to birth and death.

एऱ्हवी त्रैलोक्य हे धनुर्धरा । तिये गावीचा गा पसारा । तो हा दिनोदयी एकसरा । मांडतु असे ॥167॥

हे धनुर्धरा, येरव्ही ही त्रैलोक्यसृष्टि सत्यलोकाचा पसारा असुन ब्रह्मदेवाचा दिवस उगवण्याबरोबर हा एकसारखा मांडला जातो.

Actually, O wielder of the bow, the whole triple universe is just a town in the cosmos and the expanse within that triple universe is born when the day commences.

पाठी रात्रीचा समो पावे । आणि अपैसाचि सांटवे । म्हणिये जेथीचे तेथ स्वभावे । साम्यासि ये ॥168॥

मागाहून रात्रीचा समय झाला असता तो आपोआप अव्यक्तांत लय पावतो, व हे पंचभूतादिक ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने सहज जेथल्या तेथे लय पावते.

Then, as the night comes, it becomes unmanifest and remains dormant in its own place.

जैसे वृक्षपण बीजासि आले । की मेघ हे गगन जाहाले । तैसे अनेकत्व जेथ सामावले । ते साम्य म्हणिपे ॥169॥

ज्याप्रमाणे झाड हे बिजरूपात सामावते, किंवा मेघ हे आकाशांत लीन होतात, त्याप्रमाणे, ज्या ठिकाणी पुष्कळ वस्तुंचा समावेश होतो, त्याला ‘ साम्य ‘ असे म्हणतात.

Here this is similar to a tree becoming a seed and clouds becoming the sky.

तेथ समविषम न दिसे काही । म्हणोनि भूते हे भाष नाही । जेवि दूधचि जाहालिया दही । नामरूप जाय 170॥

त्या साम्यात न्युनाधिक काही दिसत नाही, म्हणून ते भूत हे नांव पावत नाही. ज्याप्रमाणे दुधाचे दही झाल्यावर त्याचे (दुधाचे) नांव व रूप ही नाही तशी होतात,

In that state of same-ness and equality, there is no less or more of any kind and the term "Beings" is not applicable there, just as when milk becomes curd, the name and the form of milk is no more.

तेवि आकारलोपासरिसे । जगाचे जगपण भ्रंशे । परि जेथ जाहाले ते जैसे । तैसेचि असे ॥171॥

त्याप्रमाणे, आकाराचा नाश झाल्याबरोबर जगाचे जगपण नाहीसे होते; परंतु ज्याच्यावर हे झाले आहे, त्या ठिकाणी ते जसेच्या तसेच असते,

Similarly the nature of separateness of all beings is dissolved but it is in its original state of the seed.

तै तया नांव सहज अव्यक्त । आणि आकारा वेळी तेचि व्यक्त । हे एकास्तव एक सूचित । एऱ्हवी दोनी नाही ॥172॥

तेव्हांच त्याला ‘अव्यक्त’ असे म्हणतात आणि साकार होतो त्यालाच ‘ व्यक्त ‘ म्हणतात. ही एकाला एक दाखविणारी आहेत. परंतु पाहुं गेले असता दोन्ही नाहीत.

Then it is unmanifest and when it is visible and has name and form, it is called manifest but these two names are used for convenience only; actually that is only one thing and not two.

जैसे आटलिया स्वरूपे । आटलेपण ते खोटी म्हणिपे । पुढती तो घनाकारू हारपे । जे वेळी अळंकार होती ॥173॥

ज्याप्रमाणे रूपे आटल्यावर त्या आकाराला लगड म्हणतात, पुढे त्याचे दागिने बनल्यावर ती लगड नाहींशी होते;

It is like silver which is called a chip when it is melted and kept as a solid block but when ornaments are made out of it, that shape of the chip disappears.

ही दोन्ही जैशी होणी । एकी साक्षीभूत सुवर्णी । तैसी व्यक्ताव्यक्ताची कडसणी । वस्तूच्या ठायी ॥174॥

ही दोन्ही रुपांतरे जशी एका रुप्यावरच होतात, त्याचप्रमाणे, व्यक्त व अव्यक्त हे दोन्ही विकार ब्रह्माच्याच ठिकाणी होतात.

But both the forms appear on one single metal as silver or gold. Similarly on one original absolute Reality both the variations of manifest and unmanifest appear.

ते तरी व्यक्त ना अव्यक्त । नित्य ना नाशवंत । या दोही भावाअतीत । अनादिसिध्द ॥175॥

ते ब्रह्म तर व्यक्त नाही आणि अव्यक्तही नाही, उत्पन्न होत नाही आणि नाश पावत नाही; परंतु या दोन्ही स्थितीच्या पलीकडले अनादिसिद्ध असे आहे.

But that Brahman is neither manifest nor unmanifest, neither perishable nor eternal, but beyond these two, and self-evident.

जे हे विश्वचि होऊनि असे । परि विश्वपण नासिलेनि न नासे । अक्षरे पुसिल्या न पुसे । अर्थु जैसा ॥176 ॥

जे ब्रह्म विश्वाकार होऊन राहते, परंतु विश्वपण लयाला गेले तरी ते लय पावत नाही. ज्याप्रमाणे अक्षरे पुसून टाकली तरी त्यांचा अर्थ पुसला जात नाही.

This becomes universe but is not destroyed by the destruction of the universe. For example, even if letters written on a board are rubbed off, the meaning is not wiped.

पाहे पा तरंग तरी होत जात । परि तेथ उदक ते अखंड असत । तेवी भूताभावी नाशिवंत । अविनाश जे ॥177॥

पहा की, उदकावर तरंग येतात व जातात, परंतु उदक हे कायमच असते. त्याप्रमाणे, भुते नाहीतशी झाली असता अविनाशी परब्रह्म नाश पावत नाही.

Or waves are created and subside but water is permanent in its original state. Similarly this Brahman remains imperishable even if the elements are dissolved.

ना तरी आटतिये अळंकारी । नाटते कनक असे जयापरी । तेवी मरतिये जीवाकारी । अमर जे आहे ॥178॥

किंवा अलंकार आटल्यावर सोने जसे आटले जात नाही, त्याप्रमाणे मृत्यु पावणाऱ्या शरीरांत जे अमर आहे,

Or just as in the ornaments being melted, there is gold which is not melted, similarly this Brahman is not destroyed even though the embodied form of souls (Jeevas) disappears.

जयाते अव्यक्त म्हणो ये कोडे । म्हणता स्तुति हे ऐसे नावडे । जे मनबुद्धी न सांपडे । म्हणऊनिया ॥179॥

ज्याला कौतुकाने अव्यक्त म्हटले असता त्याची स्तुति केली असे वाटत नाही, कारण जे मन व बुद्धि यांना सापडत नाही,

We may as a fun call it as unmanifest, but that is not the apt description for it is not within the scope of mind and intellect.

आणि आकारा आलिया जयाचे । निराकारपण न वचे । आकारलोपे न विसंचे । नित्यता गा ॥180॥

जे आकाराला आले असताही ज्याचे निराकारपण जात नाही, व आकाराचा नाश झाला असता ज्याची नित्यता बिघडत नाही,

And that which does not lose its abstract nature even though it wields a form and which remains eternal even if the form disappears,

म्हणोनि अक्षर जे म्हणिजे । तेवीचि म्हणता बोधुही उपजे । जयापरौता पैसु न देखिजे । या नामपरमगति ॥181॥

म्हणून ज्याला ‘ अक्षर’ म्हणतात, त्याचा अक्षर म्हणण्यातच बोध उत्पन्न होतो. त्याच्या पलीकडे कशाचाही विस्तार दिसत नाही,

and for which reason, it is called Akshara by which word its imperishable nature is indicated; and because there is no further achievement beyond it, it is called supreme goal.

परि आघवा इही देहपुरी । आहे निजेलियाचे परी । जे व्यापारू करवी ना करी । म्हणऊनिया ॥182॥

आणि याचेच नाव परमगति. परंतु ते या शरीरांत व्यापून राहीलेले असुन निजल्याप्रमाणे आहे. का की, ते व्यापार करवीत नाही व करीतही नाही.

But that is seemingly asleep in the town of this body because it does not act nor causes anything to be done.

एऱ्हवी जे शारीरचेष्टा । त्यामाजी एकही न ठके गा सुभटा । दाही इंद्रियांचिया वाटा । वाहतचि आहाति ॥183॥

हे महावीरा अर्जुना, येरव्ही शरीराच्या सर्व व्यापारांत एकही व्यापार रहात नाही; दहाही इंद्रियांचे व्यापार चालूच आहेत.

But O Great warrior, not a single function of the organs is stopped and all the ten senses are continuously working (Their paths are always being used).

उकलू विषयांचा पेटा । होता मनाचा चोहटा । तो सुखदुःखाचा राजवाटा । भीतराहि पावे ॥184॥

विषयरूप बाजार उघडून मनाच्या चव्हाट्यावर व्यापार सुरू झाल्यावर, त्यापासून होणाऱ्या सुखदुःखांचा मुख्य हिस्सा अंतर्यामीही प्राप्त होतो.

The market of sense-objects is opened on the city-square of mind and the profit and loss of that market is accrued to the Jeeva residing in it.

परि रावो पहुडलिया सुखे । जैसा देशीचा व्यापारू न ठके । प्रजा आपुलालेनि अभिलाखे । करितचि असती ॥185॥

परंतु राजा सुखाने निजला असता ज्याप्रमाणे त्याच्या राज्यातील व्यापार रहात नाहीत, प्रजा आपापल्या (प्राप्तीच्या) इच्छेने व्यापार करीतच असते,

But the activities of the country are not stopped though the king is asleep; and the people are going about their business, according to their own liking.

तैसे बुद्धीचे हन जाणणे । का मनाचे घेणे देणे । इंद्रियांचे करणे । स्फुरण वायूचे ॥186॥

त्याप्रमाणे, बुद्धिचे जाणणे किंवा मनाचे देणेघेणे, इंद्रियांचे करणे, व प्राणवायूंचे स्फुरण पावणे हे सर्व

Similarly the function of intellect `of knowing', the function of mind `of receiving and giving', the functions of senses and the breathing are going on.

हे देहक्रिया आघवी । न करिता होय बरवी । जैसा न चलवितेनि रवी । लोकु चाले ॥187॥

सर्व देहव्यापार त्याने न करविता आपोआपच होतात, ज्याप्रमाणे सूर्याने न चालविता लोकत्रय चालते,

Such functions of the body go on properly without his direction, like people going on performing various actions, though the Sun does not direct them physically.

अर्जुना तयापरी । सुतला ऐसा आहे शरीरी । म्हणोनि पुरूषु गा अवधारी । म्हणिपे जयाते ॥188॥

त्याप्रमाणे, अर्जुना, तो शरीरांत स्वस्थ आहे म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात असे समज;

Dear Arjuna, similarly he is given the name of Purusha, because he apparently sleeps in the body.

आणि प्रकृति पतिव्रते । पडिला एकपत्नीव्रते । येणेही कारणे जयाते । पुरूषु म्हणो ये ॥189॥

आणि मायारूप पतिव्रतेच्या एकपत्नीव्रतांत पडल्यामुळे हा पुरुष हे नांव पावला आहे.

And as he is like a man, one with his wife, who is faithful to him, he is called Purusha.

पै वेदाचे बहुवसपण । देखेचिना जयाचे आंगण । हे गगनाचे पांघरूण । होय देखा ॥190॥

परंतु वेदाच्या ज्ञानदृष्टीच्या महत्वाला ज्याचे आंगणही दृष्टीस पडत नाहीं, व ज्याच्यात आकाशाचा समावेश झाला आहे,

And that Brahman which is so vast that Vedas whose grasp is tremendous cannot see even the courtyard of it, let alone their entering into its home - it is so great that it covers even the sky.

ऐसे जाणूनि योगीश्वर । जयाते म्हणती परात्पर । जे अनन्यगतीचे घर । गिंवसीत ये ॥१९१॥

असे जाणूनच योगिजन त्याला परात्पर म्हणतात. तो एकनिष्ठ भक्तांचा शोध करीत त्यांचे घरी येतो.

That which is called the beyond of the beyond by yogis, knowing it to be so great and which itself comes searching the house of one-pointed loyal devotee.

जे तनू वाचा चित्ते । नाइकती दुजिये गोष्टीते । तया एकनिष्ठेचे पिकते । सुक्षेत्र जे ॥१९२॥

जो एकनिष्ठ भक्त कायावाचामनेकरून दुसरे काही जाणत नाही, त्याच्या एकनिष्ठेचे पीक देणारे ते उत्तम शेत होय.

These devotees are not paying any attention by their body, speech and mind to any other thing except this and therefore this is the ever fertile field of these devotees.

हे त्रैलोक्यचि पुरूषोत्तम । ऐसा साच जयाचा मनोधर्मु । तया आस्तिकाचा आश्रमु । पांडवा गा ॥१९३॥

हे पांडवा, हे त्रैलोक्य भगवद्रूप आहे असा खरोखर ज्याचा मनोभाव आहे, त्या भक्ताचा हा आश्रमच होय.

And O Pandava, this is the resting place of the faithful devotee, whose natural understanding is that all the three worlds are Brahman only.

जे निगर्वाचे गौरव । जे निर्गुणाची जाणीव । जे सुखाची राणीव । निराशासी ॥१९४॥

जे निरभिमान्यांचे वैभव, जे गुणातीतांचे ज्ञान व जे निस्पृहाचे सुखोपभोग घेण्याचे स्थान (राज्य),

This is the greatness of the quality of humility, this is the knowledge of the abstract, and it is the majesty of happiness to the persons who have no expectation.

जे संतोषिया वाढिले ताट । जे अचिंता अनाथाचे मायपोट । भक्ती उजू वाट । जया गावा ॥१९५॥

जे संतोषी जनाचे जेवण, जे संसाराची चिंता न करणाऱ्या शरणागताचे मायपोट व जे भक्तीने चालणाराला मोक्षरूपी गावाची सरळ वाट.

This is a plate of rich food for those who are already satisfied, this protects like a mother those for whom there is no anchor and have no worry about family-life and to reach this, devotion is the straight-forward path.

हे एकैक सांगोनि वाया । काय फार करू धनंजया । पै गेलिया जया ठाया । तो ठावोचि होइजे ॥१९६॥

धनंजया, असे एकेक सांगून उगीच किती वर्णन करू ? परंतु ज्या ठिकाणी गेले असता मनुष्य तद्रूपतेला पावतो.

O Dhananjaya, why should I enumerate everything by protracted narration? This is the place where Jeeva reaches and becomes itself.

हिंवाचिया झुळुका । जैसे हिंवचि पडे उष्णोदका । का समोर हालिया अर्का । तमचि प्रकाशु ॥१९७॥

थंडीच्या झुळकेने जसे ऊन पाणी थंड होते किंवा सूर्य समोर आल्यावर अंधारच प्रकाशरूप होतो

Just as warm water itself becomes cool by the cool breeze, and just as darkness itself becomes light when the sun comes forth,

तैसा संसारू जया गावा । गेला सांता पांडवा । होऊनि ठाके आघवा । मोक्षाचाचि ॥१९८॥

त्याप्रमाणे पांडवा, अज्ञान व त्याचे कार्य जग ज्या गावाला गेले असता आपणच मोक्ष होऊन रहाते.

Similarly, O Pandava, when the worldly life reaches that state, it itself becomes free.

तरी अग्नीमाजी आले । जैसे इंधनचि अग्नि जहाले । पाठी न निवडेचि काही केले । काष्ठपण ॥१९९॥

तसेच इंधन विस्तवात घातले असता विस्तवच होऊन राहते व मागून निवडू गेले असता त्याचे लाकूडपण दृष्टीस पडत नाही;

Or just as a wooden-piece thrown in fire, burns and then it cannot be recognised as wood even if we try to find out.

ना तरी साखरेचा माघौता । बुध्दिमंतपणेही करिता । परि ऊस नव्हे पंडुसुता । जियापरी ॥२००॥

किंवा, पंडुसुता, ज्याप्रमाणे साखर झाल्यावर पुनः चातुर्याने तिचा ऊस करिता येत नाही,

Or, O the Son of Pandu, just as when sugar is taken out of sugarcane, it cannot be made sugarcane again, however cleverly one may try.

लोहाचे कनक जहाले । हे एके परिसेचि केले । आता आणिक कैचे ते गेले । लोहत्व आणी ॥201॥

लोखंडाचे एका परिसाने सोने बनले, नंतर कोणता दुसरा असा दगड आहे, की त्याचे गेलेले लोखंडपण परत आणील ?

When iron is turned into gold by the magic stone (Parees), one may try hard but it cannot be turned into iron again.

म्हणोनि तूप होऊनि माघौते । जेवी दूधपण न येचि निरूते । तेवि पावोनिया जयाते । पुनरावृत्ति नाही ॥202॥

म्हणून, तुपाचे ज्याप्रमाणे पुनः खरोखर दूध होत नाही, त्याप्रमाणे, ज्याप्रत गेले असता पुनः जन्म नाही,

Therefore, once the yogi reaches this Brahman, he does not return to this world, just as milk which is transformed into ghee cannot become milk again.

ते माझे परम । साचोकारे निजधाम । हे आंतुवट तुज वर्म । दाविजत असे ॥203॥

त्याप्रमाणे, ज्याप्रत गेले असता पुनः जन्म नाही, ते माझे खरोखर उत्तम ठिकाण होय. हे गुह्य वर्म तुला स्पष्ट करून सांगितले आहे.

So, that is my highest abode. I have revealed you this knowledge which is the most secret truth in my heart.

तेवीचि आणिकेही एके प्रकारे । जाणता आहे सोपारे । तरि देह सांडितेनि अवसरे । जेथ मिळती योगी ॥204॥

त्याचप्रमाणे, देहावसानानंतर ज्या स्वरुपाला योगी प्राप्त होतात, ते गुह्य वर्म आणखी एक प्रकाराने समजण्याला सोपे आहे.

Yogis who are united with me in yet another way are easy to understand.

अथवा अवचटे ऐसे घडे । जे अनवसरे देह सांडे । तरि माघौते येणे घडे । देहासीचि ॥205॥

अथवा अकस्मात् असे घडते की, जे योगी अकाली देह सोडतात, त्यांना पुनः देह धारण करावा लागतो.

Sometimes it happens that suddenly death strikes at the man at a wrong time and it becomes necessary to come back here again.

म्हणोनि काळशुद्धी जरी देह ठेवीती । तरी ठेवितखेवी ब्रह्मचि होती । एऱ्हवी अकाळी तरी येती । संसारा पुढती ॥206॥

त्यांना पुनः देह धारण करावा लागतो. म्हणून, शास्त्रोक्त शुद्ध काली जर देहाचे अवसान झाले, तर तत्क्षणी ते योगी ब्रह्म होतात येरव्ही अकाली देहावसान झाल्यावर पुनः जन्मास येतात.

Therefore, if they leave the body during the most auspicious period, they immediately become Brahman, but if they die at wrong time, they come back to the worldly life and get involved.

तैसे सायुज्य आणि पुनरावृत्ति । या दोन्ही अवसराअधीन आहाती । तो अवसरू तुजप्रती । प्रसंगे सांगो ॥207॥

त्याचप्रमाणे, मोक्ष व पुनर्जन्म ही दोन्ही कालाच्या स्वाधीन आहेत. असा जो काल, तो प्रसंगानुसार तुला सांगतो.

Here the total freedom or coming back into this world and be tied to the chain of birth and death, - both are dependant on the time of bodily death. I will, therefore, tell you the significance of time of death while I am speaking on this subject.

तरि ऐके गा सुभटा । पातलिया मरणाचा माजिवटा । पांचै आपुलालिया वाटा । निघती अंती ॥208॥

तर हे महावीरा अर्जुना, ऐक. मरणकाल समीप आला असता शेवटी पंचमहाभूते आपापल्या रस्त्याने जातात.

O! The Great Warrior, please listen. When the time of death comes and the man is on the threshold of passing away, the five elements depart to their respective natural condition.

ऐसा वरिपडिला प्रयाणकाळी । बुद्धीते भ्रमु न गिळी । स्मृति नव्हे आंधळी । न मरे मन ॥209॥

असा मरणकाल प्राप्त झाला असता बुद्धीला भ्रांति गिळीत नाही, स्मरणशक्ती अंधळी होत नाही, व मनही मरत नाही.

When this time comes, the intellect is not confused, the memory is not blinded and the mind is also not dead.

हा चेतनावर्गु आघवा । मरणी दिसे टवटवा । परि अनुभविलिया ब्रह्मभावा । गवसणी होऊनि ॥210॥

ज्याने ब्रह्मभावाचा अनुभव घेतला आहे, तोच त्या ब्रह्माचा अंतर्यामी उपभोग घेतो. म्हणून हा सगळा प्राणसमुदाय मरणसमयी टवटवीत दिसतो.

Because the armour of the experience of realisation of Brahman protects the life side of the body and all these remain more sensitive and alive.

ऐसा सावध हा समवावो । आणि निर्वाणवेऱ्ही निर्वाहो । हे तरीच घडे जरी सावावो । अग्नीचा आथी ॥211॥

अशा रीतीने हा समुदाय सावध असतो; व ज्याला मरेपर्यंत इंद्रियांची मदत असते, असे साह्य जठराग्नि प्रदीप्त असला म्हणजेच मिळते.

In order that the group of inner organs should be fresh and active up to the time of actual passing away of the life force, it is necessary that there should be warmth (fire) in the body.

पाहे पा वारेन का उदके । जै दिवियाचे दिवेपण झाके । तै असतीच काय देखे । दिठी आपुली ॥212॥

पहा की वाऱ्याने किंवा पाण्याने ज्या वेळेस दिव्याचा प्रकाश नाहीसा होतो, त्या वेळेस आपली दृष्टि विद्यमान असतांही तिला काही दिसते का ?

Just see! If the lamp loses its power of giving light and is no more a lamp because of a breeze or sprinkling of water, how can our eyes see eventhough the vision is very much intact?

तैसे देहातींचेनि विषमवाते । देह आतबाहेरि श्लेष्माआते । तै विझोनि जाय उजिते । अग्नीचे ते ॥213॥

त्याचप्रमाणे देहावसानाच्या वेळेचा वात वाढल्याने शरीर आंतबाहेर कफाने व्याप्त होते, त्या वेळेस जठराग्निचे तेज विझून जाते,

Similarly at the time of death, there is great disturbance in the vitality flow and the body is pervaded by cough, and the warmth in the body is gone.

ते वेळी प्राणासि पाणु नाही । तेथ बुद्धि असोनि करील काई । म्हणोनि अग्नीवीण देही । चेतना न थरे ॥214॥

त्या वेळेस प्राणाला अवसान नसते, मग बुद्धि असुनही काय करणार ? म्हणून अग्नीशिवाय देहांत चेतना रहात नाही.

At that time, the vital wind is not steady. What can intellect do even if it is there? Therefore there is no life in the body in the absence of heat.

अगा देहीचा अग्नि जरी गेला । तरी देह नव्हे चिखलु वोला । वाया आयुष्यवेळु आपुला । अंधारे गिंवसी ॥215॥

हे पहा, शरीरांतील जठाराग्नि जर नाहींसा झाला, तर तो देह नसून ओला चिखलच होय. अशा वेळेस साधक आपल्या आयुष्याची वेळ अंधारांत शोधीत बसतो.

If the heat in the body is no more, the body is nothing but a lump of mud. In such a condition, the life is wasted by the darkness.

आणि मागील स्मरण आघवे । ते तेणे अवसरे सांभाळावे । मग देह त्यजूनि मिळावे । स्वरूपी की ॥216॥

नंतर पाठीमागील सर्व गोष्टीचे मरतेसमयी स्मरण होते. मग देह टाकून स्वरूपाला मिळावे कसे ?

In that condition, while it is wished that memory should be kept fresh and one should be united with Atman by leaving the body,

तव तया देहश्लेष्माचे चिखली । चेतनाचि बुडोनि गेली । तेथ मागिली पुढिली हे ठेली । आठवण ॥217॥

इतक्यात त्या देहाती कफाच्या चिखलांत चेतना बुडून गेल्यामुळे मागील व पुढील गोष्टीचे स्मरण नाहीसे होते.

Suddenly the vitality of life is destroyed in the body which is a lump of mud and awareness of the past and the future is totally gone.

म्हणोनि आधी अभ्यासु जो केला । तो मरण न येता निमोनि गेला । जैसे ठेवणे न दिसता मालवला । दीपु हातीचा ॥218॥

म्हणून पूर्वी जो योगाभ्यास केला तो मरण येण्याच्या आधी नाश पावतो. ज्याप्रमाणे आपण ठेविलेली वस्तु दिवा हातात घेऊन शोधण्याकरिता गेले असता ती दृष्टीस पडण्याच्या अगोदर दिवा जावा,

Therefore, just as a lamp in our hand should be extinguished before the treasure kept carefully is seen, the study of yoga earlier done is forgotten at the time of death.

आता असो हे सकळ । जाण पा ज्ञानासि अग्नि मूळ । तया अग्नीचे प्रयाणी बळ । संपूर्ण आथी ॥219॥

त्याप्रमाणे, आता या सर्व गोष्टी राहू दे, तू हे समज की, ज्ञानाला जठराग्नि हा मूळ कारण आहे, आणि मरणसमयी सर्व बळ त्या अग्नीचेच असते.

In short, the heat in the body is the main support of knowledge and the power of the fire in the body is necessary at the time of death.

आंतु अग्निज्योतीचा प्रकाशु । बाहेरी शुक्लपक्षु आणि दिवसु । आणि सा मासांमाजी मासु । उत्तरायण ॥220॥

शरीराच्या आत जठाराग्नीच्या ज्योतीचा प्रकाश, बाहेर शुक्ल पक्षाचा पंधरवडा असून उत्तरायणातील कोणत्याही महिन्यापैकी एक महिना,

The time is such when there is light of the flame of the fire in the body, outwardly there is the bright fortnight of the moon, it is day-light and any of the six months of the northward travel of the sun.

ऐशिया समयोगाची निरूती । लाहोनि जे देह ठेविती । ते ब्रह्मविदचि होती । परब्रह्म ॥221॥

अशा प्रकारे सर्व गोष्टीची तयारी असता जे आपला देह ठेवितात,ते ज्ञानी ब्रह्मस्वरूपी मिळतात.

Those who leave the body in such an auspicious period reach the absolute Brahman, being the knowers of Brahman.

अवधारी गा धनुर्धरा । येथवरी सामर्थ्य यया अवसरा । तेवीचि हा उजू मार्ग स्वपुरा । यावया पै ॥222॥

धनुर्धरा, ऐक. या वेळेच्या योगाचे असे विलक्षण सामर्थ्य आहे, म्हणून मोक्षप्राप्तीकरिता स्वस्वरूपी येण्यास हा सरळ मार्ग आहे.

O the wielder of the bow, know that this time is very important and it is the straight path of reaching Brahman.

एथ अग्नि हे पहिले पायतरे । ज्योतिर्मय हे दुसरे । दिवस जाणे तिसरे । चौथे शुक्लपक्ष ॥223॥

या मार्गात जठराग्नि ही पहिली पायरी होय, अग्नीचे सतेजपण ही दुसरी पायरी; दिवस ही तिसरी पायरी; शुक्लपक्ष ही चौथी पायरी असे समज.

Here the first necessity is presence of warmth in the body and the second is the flame, the third is the time of the day and the fourth is the bright fort-night of the moon.

आणि सामास उत्तरायण । ते वरचील गा सोपान । येणे सायुज्यसिद्धिसदन । पावती योगी ॥224॥

आणि उत्तरायणांतील सहा महीन्यांपैकी एक महिना ही जिन्याची वरची पायरी, अशा क्रमाने गेल्यावर योगी मोक्षसिद्धिरूप घराला पावतो.

Beyond these, the highest step of this staircase is the period of six months of the northward travel of the sun. By climbing these fives steps, the yogis reach the home of final liberation of unity.

हा उत्तम काळु जाणिजे । याते अर्चिरादि मार्गु म्हणिजे । आता अकाळु तोही सहजे । सांगेन आईक ॥225॥

हा उत्तम काल असे समज, आणि याला अर्चिरादि मार्ग (प्राणोत्क्रमणाचा मार्ग) असे म्हणतात. आता मरण्यास अयोग्य काल कोणता तो प्रसंगानुसार तुला सांगतो, ऐक.

Therefore this period should be considered as best. This is called "Archiradi" path. (i.e. the path of light) Now I shall tell you the improper time for leaving the body. Please listen.

तरि प्रयाणाचिया अवसरे । वात श्लेष्मा । तेणे अंतःकरणी आंधारे । कोंदले ठाके ॥226॥

मरणसमयी कफवातादि दोषांच्या भराने अंतःकरणात अंधार होऊन जातो,

At the time of death in that period, there is disturbance of increased cough and gases and the mind is full of darkness.

सर्वेद्रिया लांकुड पडे । स्मृती भ्रमामाजी बुडे । मन होय वेडे । कोंडे प्राण ॥227॥

सर्व इंद्रियांची गति कुंठित होते; स्मृतीला भ्रम उत्पन्न होतो; मन वेडावून प्राण घोटाळतो

All the organs become as stiff as wood, memory is muddled, the mind becomes insane and the breath is thwarted.

अग्नीचे अग्निपण जाये । मग तो धूमचि अवघा होये । तेणे चेतना गिंवसिली ठाये । शरीरीची ॥228॥

अग्नीचे अग्निपण जाते व त्याचा चोहोंकडे धूरच होतो, त्यामुळे शरीरांतील ज्ञान दिपून जाते.

The fire in the body loses its brightness and there is smoky effect in the consciousness by which the life in the body remains entangled.

जैसे चंद्राआड आभाळ । सदट दाटे सजळ । मग गडद ना उजाळ । ऐसे झांवळे होये ॥229॥

ज्याप्रमाणे चंद्राच्या आड दाट व पाण्याने भरलेले ढग आल्यावर धड अंधार ना प्रकाश अशी झांजड पडते,

When many dark clouds cover the moon, there is neither light nor darkness but grey light all around.

का मरे ना सावध । ऐसे जीवितासि पडे स्तब्ध । आयुष्य मरणाची मर्याद- । वेळु ठाकी ॥230॥

त्याचप्रमाणे, तो मरतही नाही व सावधही नसतो. अशा रीतीने शरीर नुसते पडलेले असते, व आयुष्य हे मरणाची वेळ पहात असते.

Similarly the soul comes to the border-line of life where he is neither living nor dead and there is a kind of stillness when life is awaiting death.

ऐसी मनबुद्धिकरणी । सभोवती धूमाकुळाची कोंडणी । तेथ जन्मे जोडलिये वाहणी । युगचि बुडे ॥231 ॥

अशा प्रकारे बुद्धि व इंद्रिये यांच्या सभोवती धूर अतिशय कोंडतो, त्या वेळेस जन्मभर मिळविलेले सर्व लाभ नाश पावतात.

When in this way, the mind, the intellect and organs are confused being covered by the stroke of uncertainty, all the efforts made during a life time are wasted.

हा गा हातीचे जे वेळी जाये । ते वेळी आणिका लाभाची गोठी के आहे । म्हणऊनि प्रयाणी तव होये । येतुली दशा ॥232॥

हे पहा, हातचे गेल्यावर मग पुनः लाभ होण्याची गोष्ट कशाला पाहिजे ? म्हणून मरणसमयी अशी दशा प्राप्त होते.

When whatever in one's hand is lost, where is the question of gaining any more benefit? In short such is the miserable condition at the time of death.

ऐसी देहाआंतु स्थिति । बाहेरि कृष्णपक्षु वरि राती । आणि सा मासही वोडवती । दक्षिणायन ॥233॥

याप्रमाणे देहातील आंतली स्थिती असुन बाहेर कृष्णपक्षाचा पंधरवडा असतो, व त्यात रात्र आणि दक्षिणायनांतील सहा महिन्यांपैकी एक महिना ही प्राप्त होतात.

This is the condition within the body. The outer conditions are also not helpful. There is dark fortnight of the moon, it is night time, and the period is of six months when the sun travels southward.

इये पुनरावृतीची घराणी । आघवी एकवटती जयाचिया प्रयाणी । तो स्वरूपसिद्धीची काहाणी । कैसेनि आइके ॥234॥

हे सर्व जन्ममरणाच्या फेऱ्यात पाडणारे योग ज्यांच्या मरणसमयी एके ठिकाणी येतात, त्यांच्या कानी मोक्षप्राप्तीची गोष्ट कोठून पडणार ?

When all such signs of returning of the soul to this world are existing together at the time of death of a man, how can he hear even the story of achieving the state of absolute Brahman?

ऐसा जयाचा देह पडे । तया योगी म्हणोनि चंद्रवरी जाणे घडे । मग तेथूनि मागुता बहुडे । संसारा ये ॥235॥

अशा वेळेवर ज्यांचे देहावसान होते, त्याला तो योगी असल्यामुळे चंद्रलोकापर्यंत जाता येते. मग तेथुन परतून तो फिरून जन्ममरणाच्या फेऱ्यात पडतो.

If a man dies during such period, he goes up to the lunar region, if he is a yogi; and after some time, he comes back to this worldly life.

आम्ही अकाळ जो पांडवा । म्हणितला तो हा जाणावा । आणि हाचि धूम्रमार्ग गावा । पुनरावृत्तीचिया ॥236॥

हे पांडवा, आम्ही मरणास अयोग्य काळ म्हणून जो म्हटला, तो हाच असे समज, जन्ममरणाच्या गावास नेणारा धूम्रमार्ग हाच;

O Pandava, this is the time which we have called wrong time of death, and this is the Dhoom- marga or the smoky path which leads to the town of the cycle of birth and death.

येर तो अर्चिरादि मार्गु । तो वसता आणि असलगु । साविया स्वस्थु चांगु । निवृतीवरी ॥237॥

याच्याशिवीय दुसरा जो अर्चिरादि मार्ग, तो भरवस्तीचा, सोपा, अति उत्तम व अगदी सुलभ असून मोक्षापर्यत गेलेला आहे.

The other path which is called `Archiradi' is the independent, separate path, in which there is peace and happiness and which leads to the final freedom.

ऐसिया अनादि या दोन्ही वाटा । एकी उजू एकी अव्हांटा । म्हणवूनि बुद्धिपूर्वक सुभटा । दाविलिया तुज ॥238॥

असे हे दोन मार्ग -एक सरळ आणि दुसरा वाकडा – अनादि कालापासून चालत आलेले आहेत. म्हणून, हे महावीरा, ते तुला बुद्धिपुरस्सर दाखविले.

In this way these two paths are existing from the time unknown, one of which is straight and the other is curved. O great warrior, I have purposely explained both to you,

का जे मार्गामार्ग देखावे । साच लटिके वोळखावे । हिताहित जाणावे । हिताचिलागी ॥239 ॥

का की, त्या मार्गापैकी चांगला कोणता व वाईट कोणता हे तुला दिसावे; आणि खरे खोटे ओळखून, आपले हित साधून घेण्याकरिता (त्वां) हित व अहित यांचाही विचार करावा.

So that, you may consider the good way and the bad way, decide what is real and what is not, understand the pros and cons and attain your own welfare.

पाहे पा नाव देखता बरवी । कोणी आड घाली काय अथावी । का सुपंथ जाणोनिया अडवी । रिगवत असे ॥240॥

हे पहा, उत्तम अशी नाव पाहिल्यावरही अथांग डोहांत कोणी उडी घालील काय ? किंवा राजमार्ग टाकून आडमार्गाला जाईल काय ?

Please consider. If a good boat is easily available, will anybody jump into a flood? Or when one knows a thoroughfare which is very safe should he enter a forest?

जो विष अमृत वोळखे । तो अमृत काय सांडू शके । तेवि जो उजू वाट देखे । तो अव्हांटा न वचे ॥ 241॥

जो विष आणि अमृत ही दोन्ही ओळखतो, तो अमृत टाकील का ? त्याचप्रमाणे, जो सरळ मार्ग पाहतो, तो आडमार्गाला जाणार नाही.

Similarly, will anyone who knows the nectar and the poison, ever throw away the nectar? Similarly when there is a straight path in front of a man, he does not go by a bylane.

म्हणोनि फुडे । पारखावे खरे कुडे । पारखिले तरे न पडे । अवसरे कही ॥ 242॥

म्हणून प्रथम खऱ्या -खोट्याची पारख करावी. ती पारख झाली म्हणजे मग तो संकटात पडत नाही

So, we should examine properly what is real and what is false, so that, at the critical juncture, we will not be in the wrong.

एऱ्हवी देहाती थोर विषम । या मार्गाचे आहे संभ्रम । जन्मे अभ्यासिलियाचे हन काम । जाईल वाया ॥ 243॥

बाकी मरण समयी ह्या मार्गाची प्राप्ति होण्याला मोठमोठ्या संकटांची मोठी भीतिच आहे. अंतकाली याची प्राप्ति व्हावी म्हणून जन्मभर जरी अभ्यास केला तरी ते सर्व व्यर्थ होते.

Otherwise there will be disaster at the time of death and there will be confusion about both the paths and the life time study of yoga will go waste.

जरी अर्चिरादि मार्गु चुकलिया । अवचटे धूम्रपंथे पडिलिया । तरी संसारपांती जुंतलिया । भंवतचि असावे ॥ 244॥

जर अर्चिरादि मार्ग चुकला आणि तो योगी अकस्मात् धूम्रमार्गात पडला, तर जन्ममरणाच्या फेऱ्यात गुंतून फिरत असतो.

If at the time of death, the path known as Archiradi is missed and the soul turns to the smoky path, he will be tied to the wheel of birth and death and will have to keep roaming.

हे सायास देखोनि मोठे । आता कैसेनि पा एकवेळ फिटे । म्हणोनि योगमार्गु गोमटे । शोधिले दोन्ही ॥ 245॥

अशी ही मोठाली संकटे पाहून, ती कशाने दुर होतील म्हणून, दोन्ही योगमार्गाचे चांगले स्पष्टीकरण केले.

Having considered the great suffering which is in the path of the latter kind, I have had to explain both the paths of yoga, in order to advise you, how to avoid all the trouble.

तव एके बह्मत्वा जाइजे । आणि एके पुनरावृत्ते येइजे । परि दैवगत्या जो लाहिजे । देहाती जेणे ॥ 246॥

तेंव्हा, एका मार्गाने योगी मोक्षाला जातो, आणि दुसऱ्या मार्गाने जन्ममरणाच्या फेऱ्यात पडतो, परंतु देहावसानाच्या वेळेस दैवगतीने ज्याला जो प्राप्त होईल तो खरा.

By one of the two paths, the Jeeva attains the absolute Brahman while by the other path, he is caught in the cycle of birth and death, but it depends on destiny also as to the path by which the soul will go beyond bodily death.

ते वेळी म्हणितले हे नव्हे । वाया अवचटे काय पावे । देह त्यजुनि वस्तु होआवे । मार्गेचि की ॥ 247॥

अकस्मात् कोणत्या वेळेस काय प्राप्त होईल याचा काही नेम आहे ? म्हणून ही गोष्ट राहू दे. तर देहाती ब्रह्मप्राप्ती करून घेण्यास मार्गच कशाला हवा ?

There is a doubt in this case. If all things are not possible at the time of death according to our desire and we get only that which is in our lot, at random, then how will it be possible to go by a particular path and realize the Brahman?

तरी आता देह असो अथवा जावो । आम्ही तो केवळ वस्तूचि आहो । का जे दोरी सर्पत्व वावो । दोराचिकडुनी ॥ 248॥

तर देह मग राहो अथवा जावो, आम्ही केवळ ब्रह्मच आहो असे ज्ञानी समजतात. कारण, दोरीवरील सर्पाचा भास जसा दोरीचे सत्यत्व भासल्यावर दोरीचे ज्ञानासह व्यर्थ होतो;

Therefore, while living only, we should realize that we are Brahman, irrespective of whether there is a body or not; because the base on which the serpent appears, is the rope only which is the cause of that illusion.

मज तरंगपण असे की नसे । ऐसे हे उदकासी कही प्रतिभासे । ते भलतेव्हा जैसे तैसे । उदकचि की ॥ 249॥

आपल्यावर लाटा येतात किंवा नाहींतशा होतात, याचा पाण्याला कधी भास होतो काय ? कारण ते केव्हांही पाहिजे तरी पाणीच्या पाणीच कायम असते,

Is the water aware at any time that either it is water or a wave? It only remains as water whether there are waves or not.

तरंगाकारे न जन्मेचि । ना तरंगलोपे न निमेचि । ते विदेही जे देहेचि । वस्तु जाहले ॥ 250॥

ते पाणी लाटा उत्पन्न झाल्यामुळे जन्म पावत नाही, किंवा लाटा नाहींतशा झाल्यावर ते नाश पावत नाही, त्याप्रमाणे, देहांत राहून जे देहासुद्धा ब्रह्म झाले,

It does not come into existence by the rising of a wave and is not destroyed by the ending of the wave. Similarly those who are beyond body and united with Brahman even when residing in a body, should be called Videhi (Devoid of body)

आता शरीराचे तयाचिया ठाई । आडनांवही उरले नाही । तरि कोणे काळे काई । निमे ते पाहे पा ॥251॥

देहासकट ब्रह्म झाल्यावर त्यांच्या ठिकाणी देहाचे नुसते आडनांव सुद्धा रहात नाही. मग असे पहा की, कोणच्या वेळेस कशाचा लय होतो.

Now when there is no question of having a body or not, in the case of such yogis, is it important that they die at a certain time?

मग मार्गाते कासया शोधावे । कोणे कोठूनि के जावे । जरी देशकालादि आघवे । आपणचि असे ॥252॥

जर देश, काल इत्यादि गोष्टी तो आपणच होऊन राहीला आहे, तर मग कोणीकडून कसे जावे ? इत्यादि ब्रह्मप्राप्तीच्या मार्गाचा शोध का करावा ?

What path should they select and why? Who is to go from where, and to what place?

आणि हा गा घटु जे वेळी फुटे । ते वेळी तेथीचे आकाश लागे नीटे वाटे । वाटा लागे तरि गगना भेटे । एऱ्हवी काय चुके ॥253॥

आणि ज्या वेळेस घट फुटतो, त्या वेळेस त्यातील आकाश नीट मार्गाला लागल्यावरच आकाशाला भेटते, नाही तर चुकते की काय ?

Further let us take an example. Supposing an earthen pot is broken. Now, will the space within the pot reach the cosmic space only if it selects the proper path or it will miss?

पाहे पा ऐसे हन आहे । की तो आकारूचि जाये । येर गगन ते गगनीचि आहे । घटत्वाहि आधी ॥254॥

हे पहा -खरी गोष्ट अशी आहे की, त्या घटाच्या आकाराचाच नाश होतो; येरव्ही घटाकाश हे घट निर्माण होण्याचे पूर्वीपासून मूळचेच आकाशरूपी आहे.

My Dear, with the breaking of the pot, only the shape is destroyed, but the space which was before the formation of the shape remains as it was, even after the pot is broken.

ऐसिया बोधाचेनि सुरवाडे । मार्गामार्गाचे सांकडे । तया सोऽहंसिद्धा न पडे । योगियांसी ॥255॥

अशा ज्ञानाच्या साधनाने, आपण ब्रह्मच आहो असा अनुभव आलेल्या योग्यास चांगल्या व वाईट मार्गाचे संकट पडत नाही

So, for the yogis, who are united with Brahman, there is no question about the right path or the wrong path.

याकारणे पंडुसुता । तुवा होआवे योगयुक्ता । येतुलेनि सर्वकाळी साम्यता । आपणपा होईल ॥256॥

यास्तव, हे पंडुसुता, तू योगयुक्त हो, त्या योगाने तुला नेहमी आपोआप ब्रह्मस्वरुपता प्राप्त होईल.

Therefore, O son of Pandu, you should always be well-established in yoga, so that you will naturally remain in the state of Brahman.

मग भलतेथ भलतेंव्हा । देहबंध असो अथवा जावा । परि अबंधा नित्य ब्रह्मभावा । विघड नाही ॥257॥

मग वाटेल त्या ठिकाणी व वाटेल तेव्हा देह असो वा जावो. परंतु निष्प्रतिबंध व नित्य अशा परब्रह्मस्वरूपाला अंतर पडणार नाही.

Then let the bondage of body be there or not, there will be no disturbance at all in your free unbound state of Brahman.

तो कल्पादि जन्मा नागवे । कल्पांती मरणे नाप्लवे । माजी स्वर्गसंसाराचेनि लाघवे । झकवेना ॥258॥

तो सृष्टीच्या आरंभी जन्माला येत नाही, सृष्टीच्या अंती मरण पावत नाही, तसेच सृष्टीच्या स्थितीत स्वर्ग व संसारसुख यांच्या मोहाने कधी फसत नाही.

That Reality, the Brahman, does not take birth at the begining of a Kalpa nor gets destroyed at the end of the Kalpa, and even when the universe is manifest, it is not deluded by the worldly life or the heavenly life.

येणे बोधे जो योगी होये । तयासीचि या बोधाचे नीटपण आहे । का जे भोगाते पेलूनि पाहे । निजरूपा ये ॥259॥

त्यालाच या बोधाची फलप्राप्ती होते. कारण, तो विषयोपभोगाला तोलून पाहून ब्रह्मरूपाला मिळतो.

This understanding is possible only to a yogi and useful because he has gone beyond the pleasures of senses and attained Reality.

पै गा इंद्रादिका देवा । जया सर्वस्वे गाजती राणिवा । ते सांडणे मानूनि पांडवा । डावली जो ॥260॥

हे पहा अर्जुना, इंद्रादिक देवांना स्वर्गात नेहमी सर्व प्रकारच्या सुखांचा उपभोग मिळतो, ते सुख त्याज्य मानून तो दूर लोटतो.

My Dear Pandava, the great empires of gods like Indra about the glory of which there is great awe everywhere are, for such a yogi, only triffling things to be thrown away.

जरी वेदाध्ययनाचे जाले । अथवा यज्ञाचे शेतचि पिकले । की तपोदानांचे जोडले । सर्वस्व हन जे ॥261॥

जरी वेदांचे अध्ययन करून वैदिक झाला, अथवा यज्ञ करून पुण्य पेरून ठेविले, किंवा तप आणि दान करून पुण्य जोडले,

Even if a man has completed the learning of Vedas or got tremendous merit as a result of it or having undertaken penance or having given lots of things in charity and earned spiritual merit,

तया आघवा पुण्याचा मळा । भार आंतौनि जया ये फळा । ते परब्रह्मा निर्मळा । सांटी न सरे ॥262॥

अशा प्रकारचा सर्व पुण्याचा मळा जरी फळांच्या भाराने व्यापून गेला, तरी त्या निर्मळ ब्रह्माचा बरोबरी कोणाच्यानेंही करवत नाही.

Even then the whole group of merits cannot be equal to the pure absolute Brahman even though those merits are fully blossomed.

जे नित्यानंदाचेनि माने । उपमेचा कांटाळा न दिसे साने । पाहा पा वेदयज्ञादि साधने । जया सुखा ॥263॥

जे नित्यानंदाच्या तुलनेने ताजव्यात घातले असता लहान दिसते व ज्याच्या प्राप्ताकरता वेदयज्ञादि साधने करावी लागतात;

To describe this in other words, let us put the happiness in the heaven in the balance with the bliss of Brahman. It will not be lighter in weight than the latter and Vedas and rituals etc. are the means to gain it.

जे विटे ना सरे । भोगितयाचेनि पवाडे पुरे । पुढती महासुखाचे सोयरे । भावंडचि ॥264॥

जे स्वर्गसुख विटत नाही, व संपतही नाही, भोगणाराच्या इच्छा पूर्ण करते, व जे महासुखाचे (ब्रह्मसुखाचे) धाकटे भावंडच होय,

That happiness in the heaven is such that it is not born nor does it end. It becomes vast as per the wish of the enjoyer and it is, by its increasing virtues, related to the bliss in Brahman or even is considered its younger brother.

ऐसे दृष्टीचेनि सुखपणे । जयासी अदृष्टाचे बैसणे । जे शतमखाही आंगवणे । नोहेचि एका ॥265॥

अशाप्रमाणे वरकांती दिसनारे ते सुख, व जे मरणानंतरच प्राप्त होते, आणि जे शंभर यज्ञ करूनही साध्य होत नाही

People feel sure that the ephemeral pleasures of senses which are actually visible are the seats or the base of the heavenly happiness, but the bliss in Brahman cannot be compared to the pleasures of Indra which falls too short.

तयाते योगीश्वर अलौकिके । दिठीचेनि हाततुके । अनुमानती कौतुके । तव हळुवार आवडे ॥266॥

योगोश्वर दिव्यदृष्टीच्या अटकळीने व कौतुकाने पाहू गेले असता त्यांना ब्रह्मसुखाच्या पुढे सुक्ष्म वाटते.

But when yogis put that heavenly happiness on the palm of the divine vision which is opened by their realization of Brahman, and check its weight, they find that it is very light.

मग तया सुखाची किरीटी । करुनिया गा पाउटी । परब्रह्मचिये पाटी । आरूढती ॥267॥

मग अर्जुना, त्या स्वर्गसुखाची पायरी करून ते ब्रह्मपदावर चढतात.

Then those yogis consider that heavenly happiness is not worth much and use it as a stepping stone to climb the greatest seat of absolute Brahman.

ऐसे चराचरैकभाग्य । जे ब्रह्मेशा आराधनेयोग्य । योगियांचे भोग्य- । भोगधन जे ॥268॥

याप्रमाणे स्थावरजंगमाचे मुख्य भाग्य, जे ब्रह्मदेव व शंकर यांनी आराधाना करण्यास योग्य, व योग्याची उपभोग घेण्याची वस्तु,

This is the combined glory of all the nature, full of creatures and things. Even the Brahma and Shankara observe penance for possessing it. Only the yogis are worthy of this and that is the actual happiness they enjoy.

जो सकळ कळांची कळा । जो परमानंदाचा पुतळा । तो जिवाचा जिव्हाळा । विश्वाचिया ॥269॥

जो आद्य ज्ञानस्वरूप, जो परमानंदाची केवळ मूर्ति, जो सर्व विश्वातील प्राणिमात्राचे जीवन, जो सर्व ज्ञानाचा जिव्हाळा,

Saint Dnyaneshwar says - Lord Shri Krishna who is the giver of beauty to all arts, who is the image of highest bliss, the life of the universal life, the root source of omniscience, and the lamp of light to the Yadava families, told Arjuna this secret knowledge.

जो सवर्ज्ञतेचा वोलावा । जो यादवकुळीचा कुळदिवा । तो श्रीकृष्णजी पांडवा- । प्रति बोलिला ॥270॥

जो सर्व ज्ञानाचा जिव्हाळा, व यादवकुलाचा कुलदीपक असा जो श्रीकृष्ण, तो अर्जुनाला बोलला.

Saint Dnyaneshwar says - Lord Shri Krishna who is the giver of beauty to all arts, who is the image of highest bliss, the life of the universal life, the root source of omniscience, and the lamp of light to the Yadava families, told Arjuna this secret knowledge.

ऐसा कुरुक्षेत्रीचा वृत्तांतु । संजयो रायासी असे सांगतु । तेचि परियेसा पुढा मातु । ज्ञानदेव म्हणे ॥271॥

असा कुरुक्षेत्रांतील कथाभाग संजय धृतराष्ट्राला सांगता झाला. ज्ञानदेव म्हणतात, ती कथा पुढे ऐका.

Thus Sanjaya was reporting to the king Dhritarashtra, everything that was happening on the battlefield of Kurushektra. - Dnyanadeva requests - Please listen to it further.