अध्याय 14: गुणत्रयविभागयोग

जय जय आचार्या । समस्तसुरवर्या । प्रज्ञाप्रभातसूर्या । सुखोदया ॥14-1॥

आचार्य आपण सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ आहात. जगामध्ये जेवढे पण सुख आहे. त्याचा उदय करणारे अन्य कोणी नसुन आपण आहात. आपला जयजयकार असो.

Victory to the Great Teacher! To the greatest of all Gods! To the Sun of the Light of Intuition! To the Advent of Happiness!

जय जय सर्व विसांवया । सोहंभाव-सुहावया । नाना लोक हेलावया । समुद्रा तू ॥14-2॥

तुम्ही सर्व जगाचे विश्रांति-स्थान आहात. =सर्वाच्या ह्रदयात ‘मी ब्रह्म आहे ” अशा भावनेस सेवन करविणारे (तुम्ही आहात). तुम्ही विविध चतुर्दश लोकरूपी लाटांचा विशाल असा समुद्र आहात. तुमचा जयजयकार असो.

Victory to the place of rest for all beings! To the giver of the bliss of the state of Atman! To the ocean on which the waves of various worlds appear!

आइके गा आर्तबंधू । निरंतरकारुण्यसिंधू । विशदविद्यावधू- । वल्लभा जी ॥14-3॥

देवा, तुम्ही दीनदयाळ असुन अखंड भरलेले ओहोटी नसलेले दयेचे समुद्र, शुद्धविद्यारूप अध्यात्मविद्यारूप स्त्रीचे प्रियकर असे महाराज, तुम्ही ऐका.

O the brother of the forlorn, please listen! You are the ocean of eternal compassion and you are the beloved spouse of the science of Spiritual Wisdom.

तू जयांप्रति लपसी । तया जग हे दाविसी । प्रकट तै करिसी । आघवेचि तू ॥14-4॥

तू ज्यांना लपवतोस, त्यांना हे जग दाखवतोस म्हणजे ज्यांच्यामधे तुझ्यासंबंधाने अज्ञान असते त्यांना तुझे स्वरूप न दिसता जग दिसते व तू ज्यांना प्रगट होतोस त्यावेळी त्यांना सर्व तूच करतोस. म्हणजे ज्यांच्यामधे तुझ्यासंबंधाने ज्ञान असते त्यांना जग न दिसता, सर्व तूच दिसतोस.

You show this world to the man to whom you are not visible and make manifest all this existence of name and form.

की पुढिलाची दृष्टि चोरिजे । हा दृष्टिबंधु निफजे । परी नवल लाघव तुझे । जे आपणपे चोरे ॥14-5॥

गारुडी जो नजरबंदीचा खेळ करुन समोरच्याची दृष्टि दोष घडवुन आणतो किंवा दृष्टी चोरतो आपण त्यास आपली स्वत:ची नजरबंदी करता येत नाही. परंतु आपण आपल्याला चोरून रहाणे स्वत:स स्वत: विषय न होणे ही तुझी अद्भुत जादू आहे. सद्गुरुराया हे जगतालाही आपले भान होऊ देत नाहीत व आपण स्वत: ज्ञानरूप असल्यामुळे आपले भानही आपल्या ठिकाणी घेत नाहीत.

Sir, it is called 'Hypnotism' when somebody's sight is baffled and blinded, but the wonderful thing about you is that you make yourself hidden from the world.

जी तूचि तू सर्वा यया । मा कोणा बोधु कोणा माया । ऐसिया आपेआप लाघविया । नमो तुज ॥14-6॥

कारण की या सर्व विक्ष्वाला तूच तू आहेस. म्हणजे या जगात सर्व काही तूच आहेस. असे असून सुद्धा कोणाचे ठिकाणी तुझे ज्ञान आहे तर कोणाचे ठिकाणी तुझ्यासंबंधी माया (अज्ञान) आहे. असा जो तू स्वभावत: जादूगार, त्या तुला नमस्कार असो.

O the Royal Teacher : It is all your magic that somebody sees all this as illusion and somebody experiences the self-realisation, but you are the totality of all this Universe: To you who are like this, I offer my salutations!

जाणो जगी आप वोले । ते तुझिया बोला सुरस जाले । तुझेनि क्षमत्व आले । पृथ्वियेसी ॥14-7॥

पृथ्वीतलावर चे द्रवरुप पाणी आहे. त्या पाण्याला तुमच्यामुळे गोडी आली आहे. भुतलावर भुतभाराची सहन करण्याची जी ताकत आली आहे ती तुमच्या मुळेच.

We know only one thing. What is called water in this world has got the taste because of you and the earth has got the quality of sustaining because of you.

रविचंद्रादि शुक्ती । उदय करिती त्रिजगती । ते तुझिया दीप्ती । तेज तेजा ॥14-8॥

चंद्र आणि सुर्य हे विशाल शिंपल्याप्रमाने तेजोमय आहेत. परंतु त्यांचा जो तिन्ही लोकांवर पडनारा प्रकाश हा तुमच्याच तेजाच्या शक्तिचा प्रभाव आहे.

The Sun and the Moon which are like the shining shells of the universe, get their brilliance from you only.

चळवळिजे अनिळे । ते दैविकेनि जी निजबळे । नभ तुजमाजी खेळे । लपीथपी ॥14-9॥

तुमच्या अलौकीक व स्वाभाविक बळामुळे वारा सर्वञ हालचाल करत असतो. आणि विशाल दिसले तरी तो तुमच्या पोटामध्ये लपडांव खेळत असते.

The movement of the wind is your divine power and the sky also plays hide and seek in your wholeness of existence.

किंबहुना माया असोस । ज्ञान जी तुझेनि डोळस । असो वानणे सायास । श्रुतीसि हे ॥14-10॥

फार काय सांगावे ? महाराज अमर्याद असे जे मायाज्ञान संपूर्ण अन्यथाज्ञानाचे आपणच प्रकाशक आहात. परंतु हे वर्णन पुरे ! कारण आपले वर्णन करणे श्रुतिलाही कष्टप्रद आहे.

In short, it is by your power that the illusion, the Maya comes into being and the knowledge can perceive anything. But enough with this description, because even the Vedas get exhausted while trying to describe your greatness.

वेद वानूनि तवचि चांग । जव न दिसे तुझे आंग । मग आम्हा तया मूग । एके पांती ॥11॥

वेद तुझे उत्तम प्रकारे चांगल्या प्रकारे वर्णन करत असतात. जोपर्यंत तुझ्या खर्‍या स्वरुपाचे त्यांना दर्शन होत नाही. तोपर्यंत पण एकदा का तुझ्या निर्गुण निराकार स्वरुपाचे दर्शन झाले की आम्हाला व वेदाना एकाच लाईन मध्ये बसुन मुग गिळुन शांत बसावे लागते.

So long as there is no direct realisation of your own nature, Vedas are verbose in their description, but once they come eye to eye with you, the tongue of both the Vedas and our own, become mute.

जी एकार्णवाचे ठाई । पाहता थेंबाचा पाडु नाही । मा महानदी काई । जाणिजती ॥12॥

महाराज, प्रलयाच्या वेळेस सर्व ठिकानचे वातावरण जलमय झाल्यावर पाण्याच्या एका थेबांचा सुद्धा पत्ता लागत नाही. मग महानद्या तरी कशा जाणल्या जातील ? (तर नाही. महानद्यांचा देखील प्रळयकालच्या महासमुद्रात पत्ता लागणार नाही).

When there is the total deluge, where can any great river be separately identified? The question of seeing a separate drop of water does not arise there at all.

का उदयलिया भास्वतु । चंद्र जैसा खद्योतु । आम्हा श्रुति तुज आंतु । तो पाडु असे ॥13॥

अथवा सूर्य उगवल्यावर चंद्राचा असणारा प्रकाश जसा काजव्यासारखा असतो, त्याप्रमाणे तुझ्या स्वरुपाच्या वर्णनाविषयी आमची व वेदांची योग्यता एकसारखीच आहे.

When the Sun rises, the Moon fades like a fire-fly. Similarly, in the light or your Atman, ourselves and the Vedas simply become equally faded.

आणि दुजया थांवो मोडे । जेथ परेशी वैखरी बुडे । तो तू मा कोणे तोंडे । वानावासि ॥14॥

आणि द्वैताचा जेथे जोर नाहीसा होतो, असलेला आधार मोडुन जातो व परावाणीसह वैखरी नाहीशी होते, किंबा बुडुन जाते. असा जो तू त्या तुझे मग ‘परा, पश्यन्ती ” इत्यादि वाचांपैकी कोणत्या वाचेने, वाणीने वर्णन करावे ?

Then with what power of speech can we describe you, where the duality becomes non-existent and the speech which is abstract becomes defunct together with the articulate?

यालागी आता । स्तुति सांडूनि निवांता । चरणी ठेविजे माथा । हेचि भले ॥15॥

देवा याकरता आता तुझी स्तुती करण्याचे सोडून देऊन चुपचाप आपल्या चरणांवर मस्तक ठेवावे हेच चांगले.

Therefore, by stopping my effort to praise you, it is wiser to put my head at your feet.

तरी तू जैसा आहासि तैसिया । नमो जी श्रीगुरुराया । मज ग्रंथोद्यमु फळावया । वेव्हारा होई ॥16॥

तर अहो गुरुमहाराज, आपण जसे आहात तशाच तुम्हाला मी आता नमस्कार करतो. आपण मजवर एवढी कृपा करा की माझा ग्रंथरूप उद्योग सफल होण्यास आपण सावकार व्हा.

Therefore, I bow to you, my Royal Teacher, of whatever Nature you really are, and pray that you may kindly help me with inspiration to successfully complete the commentary on this book.

आता कृपाभांडवल सोडी । भरी मति माझी पोतडी । करी ज्ञानपद्य जोडी । थोरा माते ॥17॥

आता कृपारूपी भांडवल सोडा व माझी बुद्धिरूपी पिशवी भरा आणि ज्ञानाने भरलेल्या काव्याच्या लाभाने मला थोर करा.

Now, please open the store of your blessing and fill my bag of intellect with it so that I will have full knowledge necessary for this work;

मग मी संसरेन तेणे । करीन संतांसी कर्णभूषणे । लेववीन सुलक्षणे । विवेकाची ॥18॥

मग मी त्या योगाने सावरेन आणि मग विचारांची चांगली लक्षणे असलेली सुंदर कर्णभूषणे (भिकबाळी) करून ती संतांना घालीन.

So that I will go on easily with this work and by my speech I will give virtually ornaments for the ears of the saints and will adore them with the signs of discrimination.

जी गीतार्थनिधान । काढू माझे मन । सुयी स्नेहांजन । आपले तू ॥19॥

महाराज, माझे मन गीतार्थरूपी ठेवा प्रगट करण्यास समर्थ व्हावे, या करता तुम्ही आपले कृपारूपी अंजन माझ्या बुद्धिरूपी डोळ्यात घाला.

I have an aspiration to open up the hidden meaning of the Geeta and therefore, I pray that you may apply the divine ointment to my inner eye, which is your benediction.

हे वाक्सृष्टि एके वेळे । देखतु माझे बुद्धीचे डोळे । तैसा उदैजो जी निर्मळे । कारुण्यबिंबे ॥20॥

जेणे करून माझ्या बुद्धिचे डोळे सर्व शब्दसृष्टीला एकाच सपाट्यात माझ्या बुद्धीच्या ज्ञानाला आकलन करता येईल. या तर्‍हेने हे श्रीगुरुसूर्या, आपण आपल्या करुणारूप शुद्ध बिंबाने उदयाला यावे.

You may please rise with your whole compassion and give me light so that my intellectual eyes will see at a glance the whole world or literature.

माझी प्रज्ञावेली वेल्हाळ । काव्ये होय सफळ । तो वसंतु होय स्नेहाळ । शिरोमणी ॥21॥

हे हे प्रेमळाचे शिरोमनी श्री सदगुरुराया श्रीगुरु, माझ्या बुद्धिरूपी सुंदर वेलाला काव्यरूपी फळे येण्यासाठी ज्या योगाने येईल, किंवा जो वसंतऋतु त्यासाठी पोषक लागते ते आपण व्हावे.

O the supreme among the compassionate teachers! I pray that you may become that spring season which makes the vine of my intuition bear the fruit of Poetry itself.

प्रमेय महापूरे । हे मतिगंगा ये थोरे । तैसा वरिष उदारे । दिठीवेनी ॥22॥

ज्या योगाने ही बुद्धिरूप गंगा ब्रह्मसिद्धांतरूपी बोधाचा महापूर येऊन चांगली फोफावेल, त्या प्रकाराने उदार दृष्टीचा वर्षाव होऊ दे.

Sir, let your benedictory glance shower on me your kindness in such profusion that the Ganges of my intellect will be flooded with the final doctrines of philosophy.

अगा विश्वैकधामा । तुझा प्रसाद चंद्रमा । करू मज पूर्णिमा । स्फूर्तीची जी ॥23॥

हे सर्व जगताला एकच आश्रय असणार्‍या श्रीगुरुराया, तुझा प्रसन्नतारूप चंद्र माझ्या अंत:करणात उदयास येऊन स्फूर्तिरूप पौर्णिमा करो.

O the resting place of all the universe, let the moon of my intuition be endowed with the inspiration of the full-moon!

जी अवलोकिलिया माते । उन्मेषसागरी भरिते । वोसंडेल स्फूर्तीते । रसवृत्तीचे ॥24॥

महाराज, आपण मला कृपादृष्टीने पाहिले असता, माझ्या बुद्धिरूपी समुद्रात स्फूर्तीला शांत वगैरे नवरसांची भरती येईल.

By the glimpse of that full-moon, my sea of knowledge will have high tide and it will overflow with all the nine literary moods.

तव संतोषोनि श्रीगुरुराजे । म्हणितले विनतिव्याजे । मांडिले देखोनि दुजे । स्तवनमिषे ॥25॥

तेव्हा संतोषित होऊन गुरुराय म्हणाले, ज्ञानदेवा, विनंती करण्याच्या मिषाने स्तुतीच्या पांघरुणाखाली तू द्वैत केले असे आम्हास दिसून येते.

Listening to this, the Guru said - "By way of requesting me, you are again praising me.

हे असो आता वांजटा । तो ज्ञानार्थ करूनि गोमटा । ग्रंथु दावी उत्कंठा । भंगो नेदी ॥26॥

हे वायफळ बोलणे आता राहू दे. गीतेतील ज्ञानरूपी विषय चांगला स्पष्ट करून गीताग्रंथ सांग. श्रोत्यांची ऐकण्याविषयीची उत्कट इच्छा मोडू नकोस.

But enough of this unnecessary praise. Please continue with the very fragrant commentary of this book. Do not try our patience and dilute our eagerness.

हो का जी स्वामी । हेचि पाहत होतो आम्ही । जे श्रीमुखे म्हणा तुम्ही । ग्रंथु सांग ॥27॥

स्वामी महाराज, अशी का आपली इच्छा आहे ? मी याचीच वाट पहात होतो की प्रभूंनी आपल्या मुखाने ‘ग्रंथ सांग ” असे म्हणावे.

Dnyandeva said- "Is it so, sir! I was simply waiting for the words- "Please continue" to be spoken by you!"

सहजे दुर्वेचा डिरु । आंगेचि तव अमरु । वरी आला पूरु । पीयूषाचा ॥28॥

हरळीची मुळी स्वभावत: तर अंगाने अमर आहेच, तशात जर तिच्यावर आणखी अमृताचा पूर आला तर मग तिच्या अमरपणाविषायी शंका धरणे नको.

Sirs, the grass called Doorva is of itself very long-living and this is like the flow of nectar coming over it!

तरी आता येणे प्रसादे । विन्यासे विदग्धे । मूळशास्त्रपदे । वाखाणीन ॥29॥

तर आता या श्रीगुरूंच्या प्रसादाने मूळ जी गीताशास्त्रातील पदे, ती विस्ताराने चातुर्यपूर्वक वर्णन करीन.

So, by your own grace and blessing I shall now explain the words of the original scripture of Geeta with complete sophistication of language.

परी जीवा आंतुलीकडे । जैसी संदेहाची डोणी बुडे । ना श्रवणी तरी चाडे । वाढी दिसे ॥30॥

पण असे वर्णन करीन की जेणे करून जीवाच्या आत असलेली संशयरूप होडी बुडून जाईल. (संशय नाहीसे होतील) एवढेच नाही तर श्रवणाची इच्छा वाढलेली दिसेल.

But I have only one wish, that such sweetness should be saturated in my speech, by the alms received through my guru's blessings, that in the minds of the listeners if there is a boat of doubt, it will sink down and their interest in listening will increase.

तैसी बोली साचारी । अवतरो माझी माधुरी । माले मागूनि घरी । गुरुकृपेच्या ॥31॥

माझ्या वाणीतुन उत्तम प्रकारचे अमृतमधुर शब्द प्रगट व्हावेत. एवढे माझे सद्गुरुच्या चरणकमलाशी मागणे आहे.

But I have only one wish, that such sweetness should be saturated in my speech, by the alms received through my guru's blessings, that in the minds of the listeners if there is a boat of doubt, it will sink down and their interest in listening will increase.

तरी मागा त्रयोदशी । अध्यायी गोठी ऐसी । श्रीकृष्ण अर्जुनेसी । चावळले ॥32॥

चौदाव्या अध्यायाची प्रस्तावना

In the last, thirteenth chapter, the Lord Shrikrishna has told Arjuna that

जे क्षेत्रक्षेत्रज्त्रयोगे । होईजे येणे जगे । आत्मा गुणसंगे । संसारिया ॥33॥

की हे जग क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांच्या संयोगापासुन जग उत्पन्न होते आणि आत्मा हा गुणांच्या संबंधाने संसारी झाला आहे.

By the unification of the field and the knower of the field, this world comes into existence and the Atman is involved in the worldly life by being associated with the qualities such as Sattwa, etc.

आणि हाचि प्रकृतिगतु । सुखदुःख भोगी हेतु । अथवा गुणातीतु । केवळु हा ॥34॥

आणि हाच (आत्मा) प्रकृतीच्या तावडीत गेल्यामुळे सुखदु:ख भोगण्यास कारण होतो. त्यास सुखदु:खाचा भोग होतो. एरवी खरोखर पाहिले तर हा केवल गुणातीतच आहे.

And this is the cause of his having to suffer pain or enjoy pleasure; otherwise he is alone devoid of and beyond those qualities.

तरी कैसा पा असंगा संगु । कोण तो क्षेत्रक्षेत्रज्त्रयोगु । सुखदुःखादि भोगु । केवी तया ? ॥35॥

तर असंगाला संग कसा व क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ यामधील संबंध तो कोणता ? व त्याला सुखदु:खादि भोग कशा प्रकारे भोगावी लागतात ?

So, the question is how does he who is detached, become attached and how dothe field and the knower of the field come together and how has he to experience the pain and pleasure?

गुण ते कैसे किती । बांधती कवणे रीती । नातरी गुणातीती । चिन्हे काई ? ॥36॥

गुण ते कसे व किती आहेत व ते आत्म्याला कोणत्या प्रकाराने बद्ध करतात ? अथवा गुणातीताची लक्षणे काय आहेत ?

How many are the qualities and what is their characteristic? How do they become the cause of bondage? What are the signs of one who is beyond these qualities?

एवं इया आघवेया । अर्था रूप करावया । विषो एथ चौदाविया । अध्यायासी ॥37॥

या प्रमाणे यावरील सर्व गोष्टींचा अर्थ स्पष्ट सांगणे हा चौदाव्या अध्यायाचा प्रतिपाद्य विषय आहे,

To explain all the meanings of these problems, is the subject of this fourteenth chapter.

तरी तो आता ऐसा । प्रस्तुत परियेसा । अभिप्रायो विश्वेशा । वैकुंठाचा ॥38॥

तरी आता जगाच्या या वैकुठनिवासी विक्ष्वेक्ष्वरांचा अभिप्राय काय आहे. तो तुम्ही या प्रस्तुत चौदाव्या अध्यायात ऐका

So, please listen now what the Lord of the Universe, the Lord of Vaikuntha intends to tell.

तो म्हणे गा अर्जुना । अवधानाची सर्व सेना । मेळऊनि इया ज्ञाना । झोंबावे हो ! ॥39॥

श्रीकृष्ण म्हणाले, हे अर्जुना, श्रवण करण्याची जी साधन सामुग्री एकत्र जुळवून आणून ज्ञानाशी एकरुप व्हावे.

He said, "O Arjuna, by collecting all the "army" of attention together you should come into direct contact with this knowledge.

आम्ही मागा तुज बहुती । दाविले हे उपपत्ती । तरी अझुनी प्रतीती- । कुशी न रिघे ॥40॥

आम्ही मागे तुला पुष्कळ प्रकारच्या युक्तिवादांनी हा विचार, ज्ञान समजावुन सांगितले आहे. परंतु अजूनही तुझ्या अंतकरणात ह्याचा अनुभव आलेला दिसत नाही

We have shown this to you earlier in various ways but it seems that your mind is not yet experiencing this actually.

म्हणौनि गा पुढती । सांगिजैल तुजप्रती । पर म्हण म्हणौनि श्रुती । डाहारिले जे ॥41॥

या करता श्रुतीने पर (सर्वाच्या पलीकडे) म्हणून जे ज्ञान वारंवार प्रसिद्ध केले आहे ते ज्ञान तुला पुन्हा सांगण्यात येईल.

(The Lord said)- Therefore, now that knowledge will further be told to you which has been declared with praise, as the higher knowledge, by Vedas also.

एऱ्हवी ज्ञान हे आपुले । परी पर ऐसेनि जाले । जे आवडोनि घेतले । भवस्वर्गादिक ॥42॥

सहज विचार करून पाहिले तर ज्ञान हे आपले रूपच आहे. परंतु संसार, मृत्यू लोक, स्वर्गलोक वगैरे आवडून घेतल्यामुळे ते ज्ञान आपले स्वरूप असून पर म्हणजे परके असे झाले आहे.

Actually this is the knowledge of ourselves only, but as we are being much attached to the knowledge about this world and the other world, this knowledge has become a 'higher' knowledge or the knowledge of the 'other' category!

अगा याचि कारणे । हे उत्तम सर्वापरी मी म्हणे । जे वन्हि हे तृणे । येरे ज्ञाने ॥43॥

ह्या ज्ञानापुढे, अग्नी व इतर ज्ञाने ही गवत आहेत. म्हणून अर्जुना, हे ज्ञान सर्व ज्ञानांपेक्षा उत्तम आहे. असे मी म्हणतो.

And we say that this knowledge is surely the highest, because it burns down like a fire all that grass of mundane knowledge.

जिये भवस्वर्गाते जाणती । यागचि चांग म्हणती । पारखी फुडी आथी । भेदी जया ॥44॥

जी इतर ज्ञाने संसाराला व स्वर्गाला विषय करतात व यज्ञच चांगले असे म्हणतात व द्वैतभावाची ज्यांना ओळख असते,

Those branches of knowledge in which people think that this world and the heaven world are real, sacrifice is the only good action and the duality seems to be true. Because of their analytical attitude which sees the differences in everything,

तिये आघवीचि ज्ञाने । केली येणे स्वप्ने । जैशा वातोर्मी गगने । गिळिजती अंती ॥45॥

ती सर्व इतर ज्ञाने या ज्ञानाने स्वप्नासारखी मिथ्या केली आहेत. ज्याप्रमाणे वार्‍याच्या लाटा अखेरीस आकाशा कडून गिळल्या जातात,

It becomes false by this knowledge like a dream, or like the wind becoming merged into the sky.

का उदिते रश्मिराजे । लोपिली चंद्रादि तेजे । नाना प्रळयांबुमाजे । नदी नद ॥46॥

अथवा सूर्य उगवला असता जशी चंद्रादिक तेजे लोपतात अथवा प्रलयकाळच्या पाण्याच्या महापुराने जसे नदी व नद नाहीसे होतात.

Or like the light of Moon etc. fading at sunrise, or the rivers being merged in the great waters of final deluge.

तैसे येणे पाहलेया । ज्ञानजात जाय लया । म्हणौनिया धनंजया । उत्तम हे ॥47॥

अर्जुना त्याप्रमाणे हे ज्ञान उदय पावले असता इतर सर्व ज्ञाने लयास जातात. म्हणून अर्जुना हे ज्ञान उत्तम आहे.

O Dhananjaya, this knowledge is the highest because, when this knowledge arises in our mind all other knowledge disappears into oblivion!

अनादि जे मुक्तता । आपुली असे पंडुसुता । तो मोक्षु हाता येता । होय जेणे ॥48॥

अर्जुना, आपली जी अनादि मुक्तता आहे, ती मुक्तता या ज्ञानाने हस्तगत होते.

O the son of Pandu, by this knowledge we regain the freedom which is beginningless and which is our own inheritance!

जयाचिया प्रतीती । विचारवीरी समस्ती । नेदिजेचि संसृती । माथा उधऊ ॥49॥

ज्याच्या अनुभावाने सर्व विचारशूर पुरुष संसाराला डोके वर काढूच देत नाहीत.

By experience of this knowledge, the great thinkers, who are brave, do not allow the thought of worldly life even peep in their mind.

मने मन घालूनि मागे । विश्रांति जालिया आंगे । ते देही देहाजोगे । होतीचि ना ॥50॥

ते विचारशूर पुरुष आपली विषयांकडे असलेली मनाची प्रवृत्ती मनानेच मागे हटावून, अंगाने विश्रांती स्वत: ब्रह्मरूप झाल्यावर जरी देतात असतात तरी पण ते देहाजोगे होत नाहीत. देहाएवढेच आपल्याला समजत नाहीत.

They have withdrawn the mind by the mind and have themselves become the peace incarnate and they do not become enslaved by their body though they are in it.

मग ते देहाचे बेळे । वोलांडूनि एकेचि वेळे । संवतुकी कांटाळे । माझे जाले ॥51॥

मग दुबेळके (स्थूल व सूक्ष्म देह) एकाच वेळेला ओलांडून (निरास करून) ते पुरुष वजनात माझ्या बरोबरीचे झाले.

They, once for all, escape the snare of the body on one flight and become one with me, as if in a balance, equal to me

जे माझिया नित्यत । तेणे नित्य ते पंडुसुता । परिपूर्ण पूर्णता । माझियाची ॥52॥

अर्जुना जी माझी नित्यता आहे, त्या नित्यतेने ते पुरुष नित्य आहेत व माझ्याच परिपूर्णतेने ते परिपूर्ण आहेत.

O Arjuna, being one with me, they become equally eternal, by my eternal nature and become complete by my completeness.

मी जैसा अनंतानंदु । जैसाचि सत्यसिंधु । तैसेचि ते भेदु । उरेचि ना ॥53॥

मी जसा अमर्याद व अनंत आहे व मी जसा सत्याचा समुद्र आहे, तसेच ते आहेत. त्यांच्यात व माझ्यात भेद शिल्लकच रहात नाही.

As I am unlimited joy and really Siddha, being always complete, they also become like me. There does not remain any difference.

जे मी जेवढे जैसे । तेचि ते जाले तैसे । घटभंगी घटाकाशे । आकाश जेवी ॥54॥

कारण की मी जसा व जेवढा आहे तसेच व तेवढे ते ज्ञानाच्या योगाने झालेले असतात. कसे तर ज्याप्रमाणे घट फुटल्यावर घटाकाश महाकाश होते.

Just as the space in the pot is united with the outer space, they become equal to me, as vast and as great as I am.

नातरी दीपमूळकी । दीपशिखा अनेकी । मीनलिया अवलोकी । होय जैसे ॥55॥

अथवा दिव्याच्या मूळ ज्योतीत दुसर्‍या अनेक ज्योती मिळाल्या असता जसे होते जशा त्या सर्व ज्योती एकरूप होऊन जातात त्याप्रमाणे समज.

Or like the various flames when extinguished, remain invisible in the lamp itself.

अर्जुना तयापरी । सरली द्वैताची वारी । नांदे नामार्थ एकाहारी । मी तू विण ॥56॥

अर्जुना, त्याप्रमाणे त्या पुरुषाच्या ठिकाणी द्वैताची येरझार संपली व आता तो व मी असे दोघे देव व भक्त या दोघांच्या नामांचा अर्थ जे स्वरूप, त्या स्वरूपाचे ठिकाणी एका पंक्तीला ऐक्याने मी व तू अशा द्वैतभावाशिवाय नांदत आहेत.

Arjuna, like this when the movement in the duality comes to an end, then every thing with its name and relative significance remains in the alone-ness, without the sense of I and you.

येणेचि पै कारणे । जै पहिले सृष्टीचे जुंपणे । तेही तया होणे । पडेचिना ॥57॥

या कारणामुळे जेव्हा मूळ सृष्टी उत्पन्न होते, तेव्हाही त्यास जन्मास यावे लागत नाही.

So, because of this aloneness, the devotee has not to be born or involved in the creation when it takes place.

सृष्टीचिये सर्वादी । जया देहाची नाही बांधी । ते कैचे प्रळयावधी । निमतील पा ? ॥58॥

सर्व सृष्टीच्या आरंभी ज्यांना देहाचा आकार घ्यावा लागत नाही ते आत्मज्ञानी पुरुष प्रलय काळाच्या वेळेस कसे मरतील ?

And how can those who have nothing to do with adoption of a body at the beginning of the creation, die or come to an end at the time of final dissolution?

म्हणौनि जन्मक्षया । अतीत ते धनंजया । मी जाले ज्ञाना इया । अनुसरोनी ॥59॥

अर्जुना, म्हणून ते पुरुष या ज्ञानाचा मार्ग स्वीकारून जन्मक्षयातीत असे मद्रूप झाले.

O Dhananjaya, they are therefore beyond birth or death, because they have become one with me through the said path of knowledge.

ऐसी ज्ञानाची वाढी । वानिली देवे आवडी । तेवीचि पार्थाही गोडी । लावावया ॥60॥

असा ज्ञानाचा महिमा वर्णन करणे देवास प्रिय असल्यामुळे व त्याचप्रमाणे अर्जुनालाही गोडी लावण्याकरता देवांनी या प्रमाणे ज्ञानाचा महिमा वर्णन केला.

Thus the Lord praised the path of knowledge so as to awaken in Arjuna, the interest in knowledge.

तव तया जाले आन । सर्वांगी निघाले कान । सणई अवधान । आतला पा ॥61॥

असा ज्ञानाचा महिमा भगवंतांनी वर्णन केल्यावर अर्जुनाची वेगळीच स्थिती झाली. ती ही की त्याच्या सर्वागाला कान फुटले. फार काय सांगावे ? तो अवधानाने संपूर्ण व्यापला गेला. (अवधानाची मूर्तीच बनला).

Then the condition of Arjuna was changed. His whole body became all ears and he became totally attentive.

आता देवाचिया ऐसे । जाकळीजत असे वोरसे । जे निरूपण आकाशे । वेटाळेना ॥62॥

अर्जुन सर्व अंगाने अवधानरूप झाला तेव्हा देवासारख्या सर्वज्ञाकडून केले जाणारे अफाट व्याख्यानही त्याचेकडून आकलन केले जात होते आणि (आपण जे सांगतो त्याचा उपयोग होत आहे असे देवाने जाणले). म्हणून देवाचे व्याख्यान आकाशाच्याही कवळीत येणार नाही एवढे विस्तृत होऊ लागले.

Now by the flow of love of Lord Shrikrishna, Arjuna became so happy that the sweetness of that advice was beyond the heavens!

मग म्हणे गा प्रज्ञाकांता । उजवली आजि वक्तृत्वता । जे बोलायेवढा श्रोता । जोडलासी ॥63॥

मग श्रीकृष्ण म्हणाले, हे बुद्धीरूप स्त्रीच्या पती अर्जुना, आमचे एवढे व्याख्यान तेवढेच ज्याचे अवधान असा तू श्रोता मिळाल्यामुळे आज आमची वक्तृत्वरूपी कन्या विवाहित झाली. (कारण तिला तुझ्यासारखे योग्य स्थळ मिळाले).

Then the Lord said, "O the Beloved of Intuition, my oratory has become fulfilled because you are a listener equal in caliber to my talk.

तरि एकु मी अनेकी । गोविजे देहपाशकी । त्रिगुणी लुब्धकी । कवणेपरी ॥64॥

तरी मी एक असून त्रिगुणरूपी पारध्याकडून अनेक देहपाशात कोणत्या प्रकाराने अडकला जातो.

Now how these hunters in the form of the three qualities catch me who am alone, in the snare of the body?

कैसा क्षेत्रयोगे । विये इये जगे । ते परिस सांगे । कवणेपरी ॥65॥

मी क्षेत्राच्या योगाने ही जगे कोणत्या प्रकाराने व कसा प्रसवतो ते सांगतो ऐक.

And how, in association with the field, I create all these world? I am going to tell you. Please listen.

पै क्षेत्र येणे व्याजे । यालागी हे बोलिजे । जे मत्संगबीजे । भूती पिके ॥66॥

माझ्या संगरूपी बीजाने या अज्ञानात प्राणीरूपी पीक येते, याच कारणामुळे याचा (अज्ञानाचा) क्षेत्र नावाने उल्लेख केला जातो.

The reason, why Prakriti is called the field is that she grows the crop of various beings from the seed, which is her association with me."

एऱ्हवी तरी महद्ब्रह्म । यालागी हे ऐसे नाम । जे महदादिविश्राम । शालिका हे ॥67॥

सहज विचार करून पाहिले तर महतत्वादिक तत्वांना हे विश्रांतिस्थान असल्यामुळे या अज्ञानाला महद्ब्रह्म असे नाव आहे.

The reason why this Prakriti is called 'Mahat Brahman' is that it is the resting place of all the principles including 'Mahat' etc.

विकारा बहुवस थोरी । अर्जुना हेचि करी । म्हणौनि अवधारी । महद्ब्रह्म ॥68॥

अर्जुना, हेच विकारांना पुष्कळसे वाढवते म्हणून हे महद्ब्रह्म आहे असे समज.

Dear Arjuna, she is called by this name because she gives strength to various modifications.

अव्यक्तवादमती । अव्यक्त ऐसी वदंती । सांख्याचिया प्रतीती । प्रकृति हेचि ॥69॥

अव्यक्तवादि लोकांच्या मताप्रमाणे याला अव्यक्त असे म्हणतात व सांख्यांच्या अनुभवाप्रमाणे यालाच प्रकृती असे म्हणतात.

The persons who propound the philosophy of 'Unmanifest' as the root of all, call her as the 'unmanifest' and she is the Prakriti according to the philosophy of Saankhyas.

वेदांती इयेते माया । ऐसे म्हणिजे प्राज्ञराया । असो किती बोलो वाया । अज्ञान हे ॥70॥

हे बुद्धिमंतांच्या राजा अर्जुना, वेदांती याला माया असे म्हणतात. उगीच पाल्हाळ किती करायचा ? तर हे बोलणे राहू दे. (थोडक्यात सांगायचे म्हणजे) हे अज्ञान आहे.

She is called Maya by the followers of Vedanta philosophy. But O Arjuna, the beloved of intuition, how many such names should be told? This Prakriti is nothing but ignorance.

आपला आपणपेया । विसरु जो धनंजया । तेचि रूप यया । अज्ञानासी ॥71॥

अर्जुना आपला आपल्याला जो विसर पडला म्हणजे आपण आपले स्वकीय आत्मस्वरूप विसरणे तेच या अज्ञानाचे रूप आहे.

Dear Dhananjaya, 'To forget our own Reality' is the form or the nature of this ignorance.

आणिकही एक असे । जे विचारावेळे न दिसे । वाती पाहता जैसे । अंधारे का ॥72॥

या अज्ञानाचा आणखी एक स्वभाव असा आहे की ज्याप्रमाणे दिव्याने अंधार पाहू गेले असता तो दिसत नाही, त्याप्रमाणे (अज्ञान) विचाराच्या वेळी दिसत नाही.

There is also another way of understanding its nature. This ignorance does not remain, when thought is explicit, just as when the lamp is lit, darkness does not remain.

हालविलिया जाय । निश्चळी तरी होय । दुधी जैसी साय । दुधाची ते ॥73॥

ज्याप्रमाणे दुधाची साय दूध निश्चल असताना दिसते व दूध ढवळले असता दिसेनाशी होते

When milk is disturbed by a spoon, the layer of the cream dissolves, but if the milk is kept as it is for some time, that layer is again formed.

पै जागरु ना स्वप्न । ना स्वरूप अवस्थान । ते सुषुप्ति का घन । जैसी होय ॥74॥

ज्यामधे जागेपणा नाही व स्वप्न नाही अथवा स्वरूपस्थिती नाही अशी गाढ सुषुप्ती असते.

Or it is like the state of deep sleep, where there is no waking consciousness nor dream state nor the trance in the state of Atman.

का न वियता वायूते । वांझे आकाश रिते । तया ऐसे निरुते । अज्ञान गा ॥75॥

अथवा अर्जुना, वायू उत्पन्न होण्यापूर्वी आकाश जसे निष्फळ रिकामे असते, त्यासारखे खरोखर अज्ञान आहे. (जेथे यथार्थस्वरूपाचे ज्ञान नाही अथवा विपरीत देहादिकांचे भाव नाही, अशी जी स्फुरणविरहित अवस्था, त्यासच अज्ञान म्हणावयाचे.

This ignorance is like the sky which remains still, when the wind stops blowing.

पैल खांबु का पुरुखु । ऐसा निश्चयो नाही एकु । परी काय नेणो आलोकु । दिसत असे ॥76॥

पलीकडे दिसत आहे तो खांब आहे की पुरुष आहे असा एक निश्चय होत नाही, परंतु काय भास होतो तेही कळत नाही,

When there is something at a distance in a hazy light, we cannot decide whether that is a pillar or a man; but we feel that, "Something appears to be there."

तेवी वस्तु जैसी असे । तैसी कीर न दिसे । परी काही अनारिसे । देखिजेना ॥77॥

त्याप्रमाणे आत्म्याचे निवळ स्वरूप ज्या वेळी खरोखर दिसत नाही, व दुसरी काही वस्तू आहे, असाही निश्चय होत नाही.

Similarly in this ignorance there is a condition, when there is no proper understanding of the Atman nor is there any definite perception of any particular thing.

ना राती ना तेज । ते संधि जेवी सांज । तेवी विरुद्ध ना निज । ज्ञान आथी ॥78॥

रात्र नाही व दिवसही नाही त्या वेळेला जशी सांजवेळ म्हणतात, त्याप्रमाणे ज्या अवस्थेत विपरीत ज्ञान नसते व स्वरूपज्ञानही नसते केवळ अज्ञान असते.

Just like there is only dusk and there is neither night nor day in the evening, so this ignorance also is neither against nor opposite to the Atman or conducive to its knowledge.

ऐसी कोण्ही एकी दशा । तिये वादु अज्ञान ऐसा । तया गुंडलिया प्रकाशा । क्षेत्रज्ञु नाम ॥79॥

अशी कोणी एक अवस्था आहे, तिला अज्ञान असे म्हणतात. आणि त्या अज्ञानाने गुंडाळलेला जो चित्प्रकाश आहे त्याला क्षेत्रज्ञ असे नाव आहे.

So the condition of doubtful perception, which is neither true knowledge nor something opposite of the knowledge is called 'Ignorance', and this very state of the Atman, which is wrapped in this ignorance is called the 'knower of the field'.

अज्ञान थोरिये आणिजे । आपणपे तरी नेणिजे । ते रूप जाणिजे । क्षेत्रज्ञाचे ॥80॥

आता क्षेत्रज्ञाचा स्वभाव सांगतात) अज्ञानास महत्व आणावे आणि आपल्या स्वरूपाला तर जाणू नये ते क्षेत्रज्ञाचे स्वरूप समजावे.

Please know that to increase ignorance and to forget the reality or Atman is the special characteristic of the 'Knower of the field'.

हाचि उभय योगु । बुझे बापा चांगु । सत्तेचा नैसर्गु । स्वभावो हा ॥81॥

हाच क्षेत्रज्ञ व क्षेत्र या दोघांचा संबंध आहे. तो तू बाबा चांगला समज. हा अज्ञानाशी संबंध असणे हा सत्तेचा सामान्य चैतन्याचा सहज स्वभाव आहे.

My dear, this is what is called the combination of field and the knower of the field. This is the natural quality of the sense of separate Atman.

आता अज्ञानासारिखे । वस्तु आपणपाचि देखे । परी रूपे अनेके । नेणो कोणे ॥82॥

आता वस्तू आपण आपल्यालाच अज्ञानाप्रमाणे म्हणजे दृश्यत्वाने व नाना तर्‍हेने पहातो, परंतु किती अनेक रूपांनी पहाते ते कळत नाही.

Now really according to this ignorance, Atman is thinking that he is seeing various forms and things though in reality, he is looking at himself everywhere.

जैसा रंकु भ्रमला । म्हणे जा रे मी रावो आला । का मूर्च्छितु गेला । स्वर्गलोका ॥83॥

जसा एखादा भ्रमिष्ट झालेला दरिद्री मनुष्य म्हणतो की जा रे, ‘मी राजा आलो आहे ” , अथवा जसा एखादा मूर्च्छा आलेला मनुष्य भ्रमाने आपण स्वर्गास गेलो आहोत असे मानतो,

For example a mad man may say, "Get out! I am the king," or a person who was unconscious and has regained his consciousness says, "I have just returned from heaven."

तेवी लचकलिया दिठी । मग देखणे जे जे उठी । तया नाम सृष्टी । मीचि विये पै गा ॥84॥

त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपावरून दृष्टी घसरल्यावर मग जे जे दृश्य पुढे मांडले जाते त्याचेच ना व मी सृष्टी प्रसवतो.

Similarly, when the vision is blurred by illusion, everything which is perceived is called the 'creation', and this creation is of course born from me only, which is the base of everything.

जैसे का स्वप्नमोहा । तो एकाकी देखे बहुवा । तोचि पाडु आत्मया । स्मरणेवीण असे ॥85॥

ज्याप्रमाणे एकटा निजलेला पुरुष स्वप्नाच्या भ्रमाने अनेक पदार्थरूपाने पहावा (पाहिला जातो) तीच स्थिती आत्म्याची (आपल्या स्वरूपाच्या) स्मरणावाचून आहे.

Just as only one man feels that in his dream, he is many people, so the Atman sees many things, when he forgets his real nature.

हेचि आनीभ्रांती । प्रमेय उपलवू पुढती । परी तू प्रतीती । याचि घे पा ॥86॥

परंतु हे सर्व मी सृष्टीला प्रसवतो वगैरे स्वप्नाप्रमाणे मिथ्या आहे, ही दृढ प्रतीती आत ठेऊन तू ऐक

Now I will explain this truth, this doctrine, in such a way that there will be no doubt; so, please experience this.

तरी माझी हे गृहिणी । अनादि तरुणी । अनिर्वाच्यगुणी । अविद्या हे ॥87॥

तरी ही माया माझी विवाहित स्त्री असून, आद्यंतरहित, तरूण, अलौकिक व गुणवान आहे.

This is my wife, who is eternally young and having indescribable qualities, but she is called Avidya (ignorance).

इये नाही हेचि रूप । ठाणे हे अति उमप । हे निद्रिता समीप । चेता दुरी ॥88॥

हिला वस्तुत: अस्तित्व नाही, हेच हिचे स्वरूप आहे. ही अविद्या स्वरूपी निजलेल्यांना जवळ आहे व स्वरूपी जागे असलेल्यांना दूर आहे,

Her characteristic existence is that she is not. Her vastness is unlimited. She is very near to those who are asleep, but very far from those who are awake.

पै माझेनिचि आंगे । पहुढल्या हे जागे । आणि सत्तासंभोगे । गुर्विणी होय ॥89॥

परंतु मी स्वत: झोपलो म्हणजे ही जागृत असते (स्वरूपज्ञानाच्या गैरहजेरीत अविद्येच्या गमज्या चालतात). माझ्या सदत्वाचा आश्रय उपयोगात आणून (उपभोगून) ही (ब्रह्मांडे पोटात साठवलेली) मोठी गरोदर होते.

When I myself go to sleep, she remains awake, and she bears child only by her conjugation with the Atman himself.

महद्ब्रह्मउदरी । प्रकृती आठै विकारी । गर्भाची करी । पेलोवेली ॥90॥

महद्ब्रह्म आपल्या उदरात प्राकृत आठ विकारांनी जगद्रूप गर्भाची वाढ करते.

Then this root matter or Prakriti develops in her womb, the child with the eight types of various modifications, thus

उभयसंगु पहिले । बुद्धितत्त्वे प्रसवले । बुद्धितत्त्व भारैले । होय मन ॥91॥

उभयतांच्या (माझ्या व मायेच्या) संगात प्रथम बुद्धी तत्व जन्मास आले, ते बुद्धी तत्व (रजोगुणाने) भारले गेले, म्हणजे मन तयार होते.

With the mating of the Prakriti and Purusha, first of all the element which is called 'intellect' is born. Then the mind which is rich with this element of intellect is also born.

तरुणी ममता मनाची । ते अहंकार तत्त्व रची । तेणे महाभूतांची । अभिव्यक्ति होय ॥92॥

मनाची तरुण स्त्री जी ममता ती अहंकारतत्व तयार करते व त्यायोगाने पंचमहाभूते स्पष्ट दशेस येतात.

When the sense of possession develops in the mind, the "Ego" is formed and from that ego the great five elements are manifest.

आणि विषयेंद्रिया गौसी । स्वभावे तव भूतांसी । म्हणौनि येती सरिसी । तियेही रूपा ॥93॥

अणि विषय व इंद्रिये यांचा स्वभावत:च पंचमहाभूतात अंतर्भाव होत असल्यामुळे विषय व इंद्रिये देखील त्या भूतांबरोबरच आकारास येतात.

And naturally these elements are adherent to the senses and their objects; and, therefore, these latter are also born together with them.

जालेनि विकारक्षोभे । पाठी त्रिगुणाचे उभे । तेव्हा ये वासनागर्भे । ठायेठावो ॥94॥

पंचभूते, विषय व इंद्रिये ही तयार झाल्यानंतर मागील सूक्ष्मप्रकृतीपासून उत्पन्न झालेला हा गर्भपिंड व्यक्त होतो. त्यावेळी वासनेत सूक्ष्मरूपाने राहिलेला जीव जसा असावयास पाहिजे, तसा त्या गर्भपिंडात प्रवेश करतो

When the distortions in the one principle increase in this manner, the trinity of the 'qualities' starts its activities in the form of a child in the womb of desires.

रुखाचा आवांका । जैसी बीजकणिका । जीवी बांधे उदका भेटतखेंवो ॥95॥

ज्याप्रमाणे बीजाचा दाणा पाण्याला भेटल्याबरोबर आपल्यामधे वृक्षाचा सूक्ष्म आकार तयार करतो.

Just as the tiny little seed starts its time-bound plan of growth of the tree as soon as it comes into contact with water;

तैसी माझेनि संगे । अविद्या नाना जगे । आर घेवो लागे । आणियाची ॥96॥

त्याप्रमाणे माझ्या संगाने अविद्या ही अनेक जगरूपी अणकुचीदार अंकुर घेऊ लागते.

Similarly as soon as the ignorance which is the root Maya comes into contact with me and herself begins to produce sporuts of the whole world having names and shapes.

मग गर्भगोळा तया । कैसे रूप तै ये आया । ते परियेसे राया । सुजनांचिया ॥97॥

हे सुजनाच्या राजा अर्जुना, त्यावेळी मग त्या गर्भगोलाचा आकार कसा व्यक्त होतो ते ऐक.

My dear, gentle Arjuna, please listen how the foetus begins to take various forms, such as

पै मणिज स्वेदज । उद्भिज जारज । उमटती सहज । अवयव हे ॥98॥

तेव्हा अंडज, स्वेदज, उद्भिज व जरायुज असे हे अवयव स्वभावत: उमटतात.

Those born out of eggs, out of sweat, out of earth and out of placenta.

व्योमवायुवशे । वाढलेनि गर्भरसे । मणिजु उससे । अवयव तो ॥99॥

मणीज हा अवयव आकाश व वायू यांच्या योगाने गर्भरस वाढाल्याने जीवन पावतो.

The element of sky and the element of wind (Wayu) come together to create minerals.

पोटी सूनि तमरजे । आगळिका तोय तेजे । उठिता निफजे । स्वेदजु गा ॥100॥

तम व रज हे दोन गुण पोटात घालून आप आणि तेज यांचे आधिक्य झाले असता, निश्चयेकरून स्वेदज हा अवयव उत्पन्न होतो.

When the element of water together with the element of fire becomes disturbed by internal development of Tamas and Rajas, the category of beings is born out of the sweat.

आपपृथ्वी उत्कटे । आणि तमोमात्रे निकृष्टे । स्थावरु उमटे । उद्भिजु हा ॥101॥

आप व पृथ्वी यांच्या आधिक्याने आणि केवळ नीच अशा तमोगुणाने स्थावर असा उद्भिज उत्पन्न होतो.

When the elements of water and earth come together in a big way and Tamas is predominant in them, there comes into being a lower category of inanimate things which should be known as born out of earth.

पांचा पांचही विरजी । होती मनबुद्ध्यादि साजी । ही हेतु जारजी । ऐसे जाण ॥102॥

पंचमहाभूते ही सर्वच आपसात सहकार्य करतात व मन व बुद्धी इत्यादि ज्ञानसाधने तरतरीत होतात. ही मनुष्यादि जारज योनी उत्पन्न होण्याची कारणे आहेत असे समज.

When the five organs of activity and five sense -organs help each other and become endowed with mind and intellect, they bring forth the category of living-beings, which are born through placenta.

ऐसे चारी हे सरळ । करचरणतळ । महाप्रकृति स्थूळ । तेचि शिर ॥103॥

या प्रमाणे चार भूतयोनी, हे ज्याचे सरळ चार हात व पाय आहेत व स्थूल जी महाप्रकृती हे ज्याचे मस्तक आहे.

Now please conceive that these four divisions of creation are the straight hands and feet and the basic Prakriti consisting of eight elements is the head.

प्रवृत्ति पेलले पोट । निवृत्ति ते पाठी नीट । सुर योनी आंगे आठ । ऊर्ध्वाची ॥104॥

प्रवृत्ती हे ज्याचे पुढे आलेले पोट आहे व निवृत्ती ही नीट (सरळ) पाठ आहे व अष्ट देवयोनी ही ज्याची वरची (कमरेच्या वरची) अंगे आहेत.

Of his body, the 'outward attitude' is the bulging belly and the withdrawing introvert attitude is the straight back. The eight categories of gods make the upper portion of the stomach.

कंठु उल्हासता स्वर्गु । मृत्युलोकु मध्यभागु । अधोदेशु चांगु । नितंबु तो ॥105॥

आनंदभरित असा जो स्वर्ग हा ज्याचा कंठ (गळा) आहे, मृत्यूलोक ही ज्याची कंबर आहे व पाताळ ज्याचा चांगला कंबरेचा पृष्ठभाग आहे.

Heaven is his developed throat, while this mundane world is his waist. The nether worlds are his buttocks.

ऐसे लेकरू एक । प्रसवली हे देख । जयाचे तिन्ही लोक । बाळसे गा ॥106॥

अर्जुना, ज्याचे बाळसे तिन्ही लोक आहेत असे एक मूल ही प्रसवली पहा.

Such a strange child was born to the root Maya, and the chubbiness of that child is the vast spread out of the three worlds.

चौऱ्यांयशी लक्ष योनी । तिये कांडा पेरा सांदणी । वाढे प्रतिदिनी । बाळक हे ॥107॥

चौर्‍यांशी लक्ष योनी ह्या ज्याच्या (ज्या बालकाच्या) कांड्यांचे व पेरांचे सांधे आहेत असे हे बालक दिवसेंदिवस वाढत आहे.

The eighty-four lakhs of categories of creatures are the various joints of the bones in his body. Then this child gradually began to grow.

नाना देह अवयवी । नामाची लेणी लेववी । मोहस्तन्ये वाढवी । नित्य नवे ॥108॥

(माया ही या बालकाच्या) देहाच्या निरनिराळ्या अवयवांवर नामांचे अलंकार घालते व मोहरूपी दूधाने ती माया या बालकाला नित्य नवेपणाने वाढवते.

This root-Maya started to put ornaments of various names and shapes on this child and to feed it every day with a new kind of milk of ignorance.

सृष्टी वेगवेगळीया । तिया करांघ्री आंगोळिया । भिन्नाभिमान सूदलिया । मुदिया तेथे ॥109॥

वेगवेगळ्या सृष्ट्या, त्या या बालकाची हातांची व पायांची बोटे आहेत व प्रत्येक योनीत असणारे निरनिराळे अभिमान हे त्या बोटात घातलेल्या अंगठ्या होत.

She put various rings of creation on the fingers of this child. The lustre of each such ring is quite unique.

हे एकलौते चराचर । अविचारित सुंदर । प्रसवोनि थोर । थोरावली ॥110॥

स्थावर-जंगमात्मक जगद्रूपी एकुलते एक व अविचारकाली सुंदर वाटणारे असे हे मोठे बालक, त्याला जन्म देऊन ही माया थोर झाली (म्हणजे वाढली).

Thus by delivering this only child consisting of the whole animate and inanimate universe, the Maya began to congratulate herself, for her fullness.

पै ब्रह्मा प्रातःकाळु । विष्णु तो मध्यान्ह वेळु । सदाशिव सायंकाळु । बाळा यया ॥111॥

ब्रह्मदेव हा या बालकाचा प्रात:काळ आहे, विष्णू हा त्या बालकाचा माध्यन्ह-काळ आहे व सदाशिव हा स्थितिकालामध्ये त्याचा सायंकाळ आहे.

Brahma the creator is the morning of this child, the lord Vishnu is the noon and the Lord Shankara is the evening.

महाप्रळयसेजे । खेळोनि निवांत निजे । विषमज्ञाने उमजे । कल्पोदयी ॥112॥

हे बालक स्थितीकालामध्ये अनंत घडामोडींचा खेळ खेळुन खेळुन दमुन आले की ते महाप्रलयाच्या अंथरुणावर शांत झोपी जाते. आणि ज्यावेळेस कल्पाचा सुर्योदय झाला असता.

This child having played to its mind's satisfaction, goes to sleep on the bed of the great deluge and when the new Kalpa or the creation is to begin, it wakes up by wrong type of knowledge or confusion.

अर्जुना इयापरी । मिथ्यादृष्टीच्या घरी । युगानुवृत्तीची करी । चोज पाउले ॥113॥

अर्जुना, याप्रमाणे हे बालक मिथ्या दृष्टिच्या घरात कृतयुग, ञेता, द्वापार, आणि कलीयुग या चार युगांच्या अनुक्रमांची पावले कौतुकाने पुढे पुढे टाकत जाते.

Dear Arjuna, thus in the house of ignorance and illusion, this child begins to take faltering steps of Ages after Ages.

संकल्पु जयाचा इष्टु । अहंकारु तो विनटु । ऐसिया होय शेवटु । ज्ञाने यया ॥114॥

या बालकाचा तर्‍हेतर्‍हेचे संकल्प करने हा या बालकाचा आवडता आहे व अहंकार हा याचा खेळगडी आहे. अशा या बालकाचा शेवट (नाश) त्यावेळी आत्मज्ञानाने होतो.

This child whose friend is the concepts and counter doubts, while ego is his playmate, come to its death only by knowledge of truth.

आता असो हे बहु बोली । ऐसे विश्व माया व्याली । तेथ साह्य जाली । माझी सत्ता ॥115॥

आता हे पुष्कळ बोलणे पुरे झाले. वर वर्णन केल्याप्रमाणे माया ही सर्व जगताला जन्म देते. या क्रमात त्या मायेला माझ्या अधिष्ठानाचा आधार मिळतो.

But enough of this lengthy allegory. Maya has in this way created this universe and my power was useful to her in that project.

याकारणे मी पिता । महद्ब्रह्म हे माता । अपत्य पंडुसुता । जगडंबरु ॥116॥

भगवान या कारणास्तव अर्जुनास सांगतात की, मी या सर्व विक्ष्वाचा पिता आहे आणि महद्ब्रह्म माया ही आई आहे व हा एवढा विशाल जगताचा जो आकार दिसत आहे. हे आम्हा दोघांपासुन झालेले मुल आहे.

O the son Pandu, I am therefore the father, the root-Maya `Mahat' is the mother and this apparent world is our child.

आता शरीरे बहुते । देखोनि न भेदे हो चित्ते । जे मनबुद्ध्यादि भूते । एकेचि येथे ॥117॥

आता वेगवेगळ्या प्रकारचे शरीरे पाहून तुझ्या चित्तात भेद येऊ देऊ नकोस. कारण की या वेगवेगळ्या प्रकारच्या शरीरात मन, बुद्धी, अहंकार व पंचमहाभूते, ही जी जगातील आठ तत्वे आहेत, ती एकच आहेत.

Now do not be misguided by seeing these various bodies in this world because all the beings including the mind, the intellect and other manifestations are essentially one only.

हा गा एकचि देही । काय अनारिसे अवयव नाही । तेवी विचित्र विश्व पाही । एकचि हे ॥118॥

अरे अर्जुना, ज्याप्रमाने एकाच देहामधे निरनिराळे (भिन्न भिन्न प्रकारचे) अवयव नसतात काय ? त्याप्रमाणे हे विचित्र जग, विक्ष्व वेगळ्या प्रकारचे दिसले तरी ते तत्वतः एकच आहे.

My dear, are there not different limbs in the body? Similarly this universe which appears to be variegated is really one.

पै उंचा नीचा डाहाळिया । विषमा वेगळालिया । येकाचि जेवी जालिया । बीजाचिया ॥119॥

जसे एखादे झाड असते. त्याच्या फांद्या काही उंचच्या उंच तर काही खाली काही वाकड्या अशा प्रकारे त्या सर्व फांद्या भिन्न भिन्न स्वरुपाच्या असतात. तरी त्या शेवटी एकाच झाडाच्या किंवा त्या एकाच बीजापासुन उत्पन्न झालेल्या असतात.

Dear, just as from one single seed, various branches, low and high, are grown.

आणि संबंधु तोही ऐसा । मृत्तिके घटु लेकु जैसा । का पटत्व कापुसा । नातू होय ॥120॥

म्हणुन आमचा या विशाल जगाशी संबंध आहे, पण तो देखील कसा आहे. जसा की मातीपासुन तयार झालेला घट हा मातीपासुन तयार झालेला मुलगा होय. किंवा थोडक्यात सांगायचे झाल्यास जसे कापड हे कापसाचे नातवंड आहे.

Or just as by the peculiar relationship, a pot can be said as the son of Earth and the piece of cloth can be said to be the son of thread and the grand-son of cotton.

नाना कल्लोळपरंपरा । संतती जैसी सागरा । आम्हा आणि चराचरा । संबंधु तैसा ॥121॥

अथवा लाटांची परंपरा ही जशी संतती आहे, तसा आमचा व चराचराचा संबंध आहे.

Or just as there is the peculiar relationship by which the sea begets the offsprings as waves, so is the relationship between both of us and the whole world.

म्हणोनि वन्हि आणि ज्वाळ । दोन्ही वन्हीचि केवळ । तेवी मी गा सकळ । संबंधु तैसा ॥122॥

म्हणून अग्नी आणि ज्वाळा हे दोन्ही केवळ एक अग्नीच आहेत, त्याप्रमाणे मी आणि जग म्हणजे मीच असुन माझ्यापासुन सर्व जग हे वेगळे आहे. व हा सर्व संबंध, कल्पना करने मिथ्या आहे.

So just as the fire and the flame are both the fire only, so this universe is myself and to conceive this world as separate from me is ignorance.

जालेनि जगे मी झाके । तरी जगत्वे कोण फाके ? । किळेवरी माणिके । लोपिजे काई ? ॥123॥

जगाच्या उत्पत्तीने जर मी झांकला जात असेन तर या पृथ्वीतलावावरचे व्यवहार कोणाच्या आधाराने चालतात माणिकाच्या तेजाने माणिक लोपले जाते काय ?

If it is presumed that my real nature becomes defunct when this world is formed, then by which support is this world going on? For example, does a ruby become invisible or disappears by its lustre?

अळंकाराते आले । तरी सोनेपण काइ गेले ? । की कमळ फाकले । कमळत्वा मुके ? ॥124॥

सोने हे अलंकार स्वरुपाला आले असता त्याचे सोनेपण गेले काय ? अथवा कमळ उमलले असता त्यातील कमळपण नष्ट होते काय ?

Or does the gold lose its goldness by formation of an ornament? Or does the full blossoming of a lotus causes the lotus to disappear?

सांग पा धनंजया । अवयवी अवयविया । आच्छादिजे, की तया । तेचि रूप ? ॥125॥

भगवान अर्जुनास सांगतात की अवयव धारण करनारा हा अवयवांकडून झाकला जातो काय ? कारण अवयव हेच अवयवीचे स्वरूप आहे ?

Dear Arjuna, you should yourself tell me! Is a man invisible because of his various parts of the body or is he the parts himself?

की विरूढलिया जोंधळा । कणिसाचा निर्वाळा । वेचला की आगळा । दिसतसे ॥126॥

जोंधळ्याचा बी पेरल्यानंतर त्याला अंकुर फुटून कणीस निवडून आल्यावर म्हणजे कणीस परिपक्व झाल्यावर तो पहिला पेरलेला दाणा नाहीसा झाला का ? का तो दाना अनेक पटीने वाढला.

Just see: if the stalk of the grain of jawar grows very fast, does its breed becomes thwarted or becomes more proliferated?

म्हणौनि जग परौते । सारूनि पाहिजे माते । तैसा नोव्हे उखिते । आघवे मीचि ॥127॥

म्हणून असे समजु नको की जग पलीकडे सारून मला पहावे असे नाही, तर सर्व सरसकट मीच आहे असे पहावे.

So it is not that I am to be seen by setting aside this world. My Reality is not like that. This whole universe is myself.

हा तू साचोकारा । निश्चयाचा खरा । गाठी बांध वीरा । जीवाचिये ॥128॥

हे वीर अर्जुना, हा निश्चयाचा खरा सिद्धांत तू जीवाच्या गाठीस गच्च बांधून ठेव. म्हणजे तू आपल्या अंत:करणात या सिद्धांताचा दृढ निश्चय करुन ठेव.

You should, O the brave warrior, hold this definite knowledge nearest to your heart.

आता मिया मज दाविला । शरीरी वेगळाला । गुणी मीचि बांधला । ऐसा आवडे ॥129॥

आता अनेक भिन्न भिन्न किंवा निरनिराळ्या शरीरात माझे दर्शन माझ्याकडूनच होते आणि त्या शरीरांमधे गुणांनी मीच बांधला गेल्यासारखा दिसतो.

You should also keep it in mind that I present myself to the world in various bodies in various shapes and natures by utilizing the three qualities of Sattwa etc., which are created by me only.

जैसे स्वप्नी आपण । उठूनिया आत्ममरण । भोगिजे गा, जाण । कपिध्वजा ॥130॥

भगवान म्हणतात कि हे अर्जुना, ज्याप्रमाणे स्वप्नामधे आपले मरण आपणच आपल्या कल्पनेने तयार करून त्या स्वकल्पित मरणाचे दु:ख आपण स्वत:च भोगतो.

O Kapidhwaja, it is as illusory as our own death which we experience in our dream.

का कवळाते डोळे । प्रकाशूनि पिवळे । देखती तेही कळे । तयांसीचि ॥131॥

अथवा एखादी पांढरी वस्तू पिवळी दिसली म्हणजे आपल्यास कावीळ झाली असे समजते. हे कावीळ झाल्याचे ज्ञान आपल्यास डोळ्यांमुळे होते व तेच डोळे पिवळ्याचे प्रकाशन करतात. (ह्याप्रमाणे डोळ्याकडून काविळीचे ज्ञान होऊन त्यामुळे दिसणार्‍या पिवळेपणाचेही तेच डोळे प्रकाशन करतात.

A person suffering from jaundice has his eyes turned yellow and than he sees everything yellowish.

नाना सूर्यप्रकाशे । प्रकटी तै अभ्र भासे । तो लोपला हेही दिसे । सूर्येचि की ॥132॥

अथवा सूर्य आपल्या प्रकाशाने ज्यावेळेस आपल्यावर आलेल्या ढगांचे प्रकाशन करतो, त्यावेळेस ते ढग आपणास दिसतात व सूर्यबिंबावर आलेल्या ढगाने सूर्यास झाकून टाकले आहे हे देखील सूर्याच्या प्रकाशामुळेच समजण्यात येते.

Or when the Sun rises, the cloud becomes visible, and by the clould itself the Sun is not visible, but this is also visible because of the same sunlight.

पै आपणपेनि जालिया । छाया गा आपुलिया । बिहोनि बिहालिया । आन आहे ? ॥133॥

अर्जुना, आपल्यापासून झालेल्या छायेला भ्याले असता ती छाया भ्यालेल्या पुरुषाहून काही वेगळी आहे का ? तर नाही, म्हणजे त्या छायेचे प्रकाशन आपणच केले आहे.

Or we may sometimes be afraid of our own shadow, but are we different from the shadow?

तैसी इये नाना देहे । दाऊनि मी नाना होये । तेथ ऐसा जो बंधु आहे । तेही देखे ॥134॥

त्याप्रमाणे हे अनेक देह दाखवून (प्रकाशून) मी अनेक होतो आणि त्या अनेक शरीरात मी गुणांकडून बांधला गेलो आहे असे जे वाटते त्या वाटण्याचे प्रकाशनही मीच करतो.

Now there is a kind of bondage which affects the 'me' by myself becoming subjected to these differences. Please listen to that also.

बंधु का न बंधिजे । हे जाणणे मज माझे । नेणणेनि उपजे । आपलेनि ॥135॥

माझे मला यथार्थ ज्ञान असणे हे गुणांचा बंध दिसत असून त्या बंधाकडून न बांधले जाण्यास कारणीभूत होते व आपल्या नेणण्यानेच आपल्या यथार्थस्वरूपाच्या अज्ञानानेच बंध उत्पन्न होतो.

The question whether "Am I free or am I in bondage?" arises because there is ignorance about the Reality of Atman.

तरी कोणे गुणे कैसा । मजचि मी बंधु ऐसा । आवडे ते परियेसा । अर्जुनदेवा ॥136॥

तर अर्जुनदेवा, कोणत्या गुणाने व कसा मी बद्ध आहे असे वाटते ते ऐका.

Therefore, O godly Arjuna, please listen. How and by what quality, I appear to be in bondage?

गुण ते किती किंधर्म । कायि यया रूपनाम । के जाले हे वर्म । अवधारी पा ॥137॥

गुण किती आहेत व त्यांचे धर्म काय ? त्यांचे नाव व रूप काय ? व ते कोठे उत्पन्न झाले ? हे वर्म ऐक.

Please listen to how many qualities there are; what are their specialities, their signs, their names and from where they come into being.

तरी सत्त्वरजतम । तिघांसि हे नाम । आणि प्रकृति जन्म- । भूमिका यया ॥138॥

तरी सत्व, रज व तम ह्या तिघांनाही गुण म्हणतात आणि यांची प्रकृती ही जन्मभूमी आहे.

The three qualities have the names as Sattwa (piety), Rajas (Activity), and Tamas (Ignorance or inertia) and they are born from the Root Prakriti, the primordial matter).

येथ सत्त्व ते उत्तम । रज ते मध्यम । तिहीमाजी तम । सावियाधारे ॥139॥

या तीन गुणात सत्वगुण हा उत्तम, रजोगुण हा मध्यम व तमोगुण हा सहज कनिष्ठ आहे.

Here Sattwa is the highest, Rajas is common, mediocre and Tamas is the lowest.

हे एकेचि वृत्तीच्या ठायी । त्रिगुणत्व आवडे पाही । वयसात्रय देही । येकी जेवी ॥140॥

ज्याप्रमाणे एका देहाचे ठिकाणी वयाच्या तीन अवस्था बाल्य, तारुण्य व वार्धक्य भासतात, त्याप्रमाणे एकाच अंत:करणवृत्तीच्या ठिकाणी त्रिगुणत्व भासते असे समज.

Just as there are three stages of childhood youth and oldage in one body, these three can be contained in one attitude of mind.

का मीनलेनि कीडे । जव जव तूक वाढे । तव तव सोने हीन पडे । पांचिका कसी ॥141॥

अथवा हिणकस धातू सोन्यात मिसळला असता जसे जसे त्या सोन्याचे वजन वाढते, तसे तसे सोने पाच रुपये तोळा किंमतीपर्यंतच्या कसाचे हलके होते.

It is like gold becoming more and more impure as we go on adding lower type of metal to it, and finally coming down to 5 digits.

पै सावधपण जैसे । वाहविले आळसे । सुषुप्ति बैसे । घणावोनि ॥142॥

आळसाने सावधपणा नाहीसा झाल्यावर मग गाढ झोप दृढ होऊन बसते.

It is like sleep which overcomes and stays on, when by laziness the keen awareness becomes more and more listless.

तैसी अज्ञानांगीकारे । निगाली वृत्ति विखुरे । ते सत्त्वरजद्वारे । तमही होय ॥143॥

त्याप्रमाणे अज्ञानाचा अंगीकार करून बाहेर पडलेली वृत्ती ज्या वेळेस फैलावते त्यावेळेस ती सर्व, रज होऊन तम देखील होते.

Similarly when the attitude of the mind is embraced by the ignorance, it becomes active by being coloured by Sattwa and Rajas and even becomes contracted by Tamas.

अर्जुना गा जाण । यया नाम गुण । आता दाखऊ खूण । बांधिती ते ॥144॥

अर्जुना यांना गुण असे म्हणतात, असे समज. आता हे गुण (आत्म्याला) कसे बांधतात ते वर्म दाखवतो.

O Arjuna, these are called the qualities. Now we will show you how they cause bondage.

तरी क्षेत्रज्ञदशे । आत्मा मोटका पैसे । हे देह मी ऐसे । मुहूर्त करी ॥145॥

तर आत्मा हा जीवदशेत थोडासा प्रवेश करतो न करतो तोच (अज्ञानाचा थोडासा स्वीकार करतो न करतो) तोच हा देह मी आहे असे म्हणावयास आरंभ करतो.

As soon as Atman assumes the position of the knower of the field, he gets tied down to the concept that he is his body, identified with his body.

आजन्ममरणांती । देहधर्मी समस्ती । ममत्वाची सूती । घे ना जव ॥146॥

जन्मापासून तो मरणापर्यंत सर्व देहधर्माच्या ठिकाणी ममत्वाचा जन्ममरण वगैरे जे सर्व देहाचे धर्म आहेत ते माझे आहेत असा अभिमान घेतो न घेतो इतक्यात

Then from the birth to death, he holds on tightly to the identity with his body.

जैसी मीनाच्या तोंडी । पडेना जव उंडी । तव गळ आसुडी । जळपारधी ॥147॥

ज्याप्रमाणे माशाच्या तोंडात आमिष पडते न पडते तोच धीवर गळास हिसका देतो,

Then just as the fish grasps the bait the next moment the angler pulls the tackle and the bait,

तेवी सत्त्वे लुब्धके । सुखज्ञानाची पाशके । वोढिजती मग खुडके । मृगु जैसा ॥148॥

त्याप्रमाणे सत्वगुणरूपी पारध्याकडून सुख व ज्ञानरूपी पाश ओढले जातात पण हरण जसा पारध्याच्या पाशात अडकतो तसा तो सुख आणि ज्ञान यांच्या पाशात अडकतो.

Similarly this hunter called by the name Sattwa, pulls the nets of pleasure and knowledge in which the Atman gets caught just as a deer.

मग ज्ञाने चडफडी । जाणिवेचे खुरखोडी । स्वयं सुख हे धाडी । हातीचे गा ॥149॥

मग ज्ञानाने चरफडावयास लागतो व जाणीवरूपी लाथा झाडतो आणि अरे, आपल्यापाशी असलेले आपले आत्मसुख आपणच व्यर्थ घालवतो.

Then he boasts of his knowledge, gets too much elated by his ego, and loses the real happiness in the Atman, which is so near him.

तेव्हा विद्यामाने तोखे । लाभमात्रे हरिखे । मी संतुष्ट हेही देखे । श्लाघो लागे ॥150॥

तेव्हा अविद्येने व मानाने संतुष्ट होतो. कोणताही लाभ झाला तर आनंद पावतो, आपण संतुष्ट आहोत हेही पहातो व आपणास धन्य मानतो. ॥150॥

He is very happy, if somebody gives him respect and he becomes elated, if he gets a little pleasure, boasting, "Am I not very lucky? Is there anybody happier than myself?" and he is subjected to the eight kinds of pious ecstacies.

म्हणे भाग्य ना माझे ? । आजि सुखिये नाही दुजे । विकाराष्टके फुंजे । सात्त्विकाचेनि ॥151॥

आणि म्हणतो, “माझे भाग्य उत्तम नाही काय ? आज माझ्यासारखा दुसरा कोणी सुखी नाही” असा अष्टसात्विक भावांनी गर्वाला चढतो किंवा फुलुन जातो.

He is very happy, if somebody gives him respect and he becomes elated, if he gets a little pleasure, boasting, "Am I not very lucky? Is there anybody happier than myself?" and he is subjected to the eight kinds of pious ecstacies.

आणि येणेही न सरे । लांकण लागे दुसरे । जे विद्वत्तेचे भरे । भूत आंगी ॥14-152॥

आणि एवढ्याने सरत नाही तर त्याच्या मागे दुसरे बंधन लागते ते हे की त्याच्या अंगात विद्वत्तारूपी भूताचा संचार होतो.

This does not stop here. There is some additional factor of pride. He is possessed by the ghost of being a clever man.

आपणचि ज्ञानस्वरूप आहे । ते गेले हे दुःख न वाहे । की विषयज्ञाने होये । गगनायेवढा ॥153॥

आपण स्वत: ज्ञानरूप आहोत ते आपले ज्ञानरूपत्व गेले, त्याचे दु:ख मानत नाही तर उलट विषयज्ञानाने आकाशाएवढा होतो. आपणास अत्यंत श्रेष्ठ मानतो.

Not caring about his loss of own natural abode of all knowledge, he becomes as vast as the sky due to pride, by the little objective knowledge of things.

रावो जैसा स्वप्नी । रंकपणे रिघे धानी । तो दो दाणा मानी । इंद्रु ना मी ? ॥154॥

जसा एखादा राजा स्वप्नात आपणा भिकारी आहोत असे समजून नगरात प्रवेश करतो व त्यास भिक्षा मागून दोन दाणे मिळाले की मी इंद्र नाही काय असे मानतो.

This is like a king, who dreams that he is a beggar and when he gets some grains in charity, he says, "Am I not very fortunate like Indra?"

तैसे गा देहातीता । जालेया देहवंता । हो लागे पंडुसुता । बाह्यज्ञाने ॥155॥

अर्जुना, देहातीत जो आत्मा, तो देहवंत झाल्यावर (म्हणजे त्याने देहाशी तादात्म्य केल्यावर) त्याला बाह्यज्ञानाने तसे होऊ लागते,

Similarly Atman, who is alone without any form becomes embodied and considers himself as a soul, attached to the body and becomes deluded by outer knowledge.

प्रवृत्तिशास्त्र बुझे । यज्ञविद्या उमजे । किंबहुना सुझे । स्वर्गवरी ॥156॥

संसारसंबंधी शास्रे तो जाणतो, यज्ञाविद्या त्यास समजते, फार काय सांगावे ? त्यास स्वर्गापर्यंत सर्व समजते.

He becomes clever in the outward activities, knows the ritualistic sacrifices thoroughly and thinks that heaven is just near him because of his being knowledgable.

आणि म्हणे आजि आन । मीवाचूनि नाही सज्ञान । चातुर्यचंद्रा गगन । चित्त माझे ॥157॥

या जगात माझ्याव्यतिरीक्त दुसरा कोणी ज्ञानी नाही. आणि माझे चित्त हे चातुर्यरूपी चंद्राचे आकाश आहे असे तो म्हणतो.

Now he boasts, "There is nobody as wise as I am and as the moon shines in the sky, my wisdom shines in my mind."

ऐसे सत्त्व सुखज्ञानी । जीवासि लावूनि कानी । बैलाची करी वानी । पांगुळाचिया ॥158॥

याप्रमाणे सत्वगुण हा जीवाला सुख व ज्ञानरूपी दावे लावून पांगुळाच्या बैलासारखी म्हणजे नंदीबैलासारखी त्याची स्थिती करतो.

Thus, by pulling the rope of pleasure and knowledge, which is tied around the neck, the Sattwa quality turns the man into a bull used by some mendicants for religious shows.

आता हाचि शरीरी । रजे जियापरी । बांधिजे ते अवधारी । सांगिजैल ॥159॥

आता हाच आत्मा देहामध्ये ज्या प्रकाराने रजोगुणाने बांधला जातो तो प्रकार सांगण्यात येईल. तरी ते तु ऐक श्रवण कर.

Now please listen, how this soul, or jeeva is tied down by the quality of Rajas, which is being told.

हे रज याचिकारणे । जीवाते रंजऊ जाणे । हे अभिलाखाचे तरुणे । सदाचि गा ॥160॥

रजोगुणाला रज हे नाव याच कारणाकरता आहे की तो रजोगुण हा जीवाला विषयात रंजवण्याची कला जाणतो व रजोगुण हा अभिलाषेचे, लोभाचे कधीही कमी न होणारे तारुण्य आहे.

This quality is called Rajas because it entertains the soul and there is ever youthfulness in its wake, of desires for sensual pleasures.

हे जीवी मोटके रिगे । आणि कामाच्या मदी लागे । मग वारया वळघे । तृष्णेचिया ॥161॥

या रजोगुणाने जीवात (अंत:करणात) थोडासा प्रवेश केल्याबरोबर तो जीव कामाच्या मस्तीत येतो आणि मग तो विषयांच्या चिंतनरूपी वार्‍यावर स्वार होतो.

This quality gains a small opening in the consciousness of the soul and turns to the path of desire for objects and rides upon the wind of passion.

घृते आंबुखूनि आगियाळे । वज्राग्नीचे सादुकले । आता बहु थेंकुले । आहे तेथ ? ॥162॥

पेटलेल्या अग्निकुंडातल्या अग्नीवर तूप शिंपडले असता. जया वज्राग्नी भडकला जातो. व त्यात कोणतीही लहान मोठी वस्तु आहे याचे त्यास भान रहात नाही. त्यातील सर्व वस्तुंचा तो नाश करुन टाकतो,

The pit of sacrifice is burning with red hot embers and inflamed further by constant pouring of ghee.

तैसी खवळे चाड । होय दुःखासकट गोड । इंद्रश्रीहि सांकड । गमो लागे ॥163॥

त्याप्रमाणे विषयाची इच्छा ज्याप्रमाने खवळते व त्यावेळी विषयसुखात दुःख असुनही विषयप्राप्तीच्या तीव्र इच्छेमुळे त्यामध्ये असलेले दु:ख सुद्धा गोड वाटु लागते. आणि त्यास इंद्रलोक जरी प्राप्त झाला, तरी त्याची भुक कमी होत नाही.

Similarly the hankering for pleasurable objects goes on increasing and the man starts liking those pleasures also, which are coupled with pain and suffering and then he feels that even if the glory of Indra is enjoyed by him, it is not quite adequate.

तैसी तृष्णा वाढिनलिया । मेरुही हाता आलिया । तऱ्ही म्हणे एखादिया । दारुणा वळघो ॥16॥

अशा प्रकारे विषयवासनेची चक्रे वाढल्यावर मग जरी मेरुपर्वत हाती आला तरी असे म्हणतो की याही पेक्षा भयंकर श्रमाने मिळणारे एखादे काम असेल तर तेही मिळवण्याचे प्रयत्न तो करु लागतो.

When this hankering is very acute, the man is pushed to undertake even harder adventures even if the mountain Meru is in his hands.

जीविताचि कुरोंडी । वोवाळू लागे कवडी । मानी तृणाचिये जोडी । कृतकृत्यता ॥165॥

एका कवडीसाठी तो आपले जीवन ओवाळुन टाकण्यास तो तयार असतो. आणि गवताच्या काडी इतकी जरी एखादी वस्तु त्यास प्राप्त झाली, तरी तो आपणास कृतकृत्य मानतो.

The paradox of his being involved in activities is such that in order to achieve his goal, he may even lose his life in the bargain or value even a blade of hay as a tremendous achievement.

आजि असते वेचिजेल । परी पाहे काय कीजेल । ऐसा पांगी वडील । व्यवसाय मांडी ॥166॥

आज आपणाजवळील धन पैसा खर्च केले, तर उद्दा काय करणार, अशा काळजीमुळे तो धन मिळवण्यासाठी मोठमोठ्या उद्दोगधंद्यास सुरुवात करतो.

He expands his business in such a way that in the hope of gaining tremendous profit tomorrow, he is ready to invest in it everything which he possesses.

म्हणे स्वर्गा हन जावे । तरी काय तेथे खावे । इयालागी धावे । याग करू ॥167॥

आणि म्हणतो की आपणास स्वर्गाची प्राप्ती झाली असता. तेथे काय खावे असे म्हणतो व याकरता यज्ञ करण्यास धावतो.

He says to himself- "It is quite desirable to go to heaven; but what am I to enjoy there?" Thus, thinking about future provisions of enjoyments, he goes in for performing various rituals, etc.

व्रतापाठी व्रते । आचरे इष्टापूर्ते । काम्यावाचूनि हाते । शिवणे नाही ॥168॥

व्रतामागे व्रते आचरण करतो, इष्ट व पूर्त कर्मे करतो, जगाात वाहवा होण्याकरिता धर्मशाळा, बागा, विहिरी अशी समाज निगडीत कामे करतो. आणि काम्यकर्मावाचून दुसर्‍या कोणत्याही कर्मास हाताने स्पर्श करत नाही.

Then the whole range of social philanthropic activities begins and he digs public wells, and lakes or makes public utilities available, but all this is always not without any selfish desire.

पै ग्रीष्मांतीचा वारा । विसांवो नेणे वीरा । तैसा न म्हणे व्यापारा । रात्र दिवस ॥169॥

हे अर्जुना, जसा ग्रीष्म ऋतूचा शेवटी वाहनारा वारा एक क्षणभर विश्रांती घेणे जाणत नाही, त्याप्रमाणे हा रजोगुणी पुरुष व्यापार करीत असता दिवस अथवा रात्र म्हणत नाही.

Just as the premonsoon winds have no rest even for a moment, this soul is also ever busy in his constant heavy involvements.

काय चंचळु मासा । कामिनीकटाक्षु जैसा । लवलाहो तैसा । विजूही नाही ॥170॥

अशा रजोगुणी माणसापुढे मासा कसला चंचल आहे ? जसा एखादी कामिनी स्त्रीचा नेत्रकटाक्ष जितका चंचल, इतका तो चंचल असतो तसा अशा मनुष्यास काम करण्याची जितकी घाई असते, चांचल्य असते, तेवढे विजेतदेखील नाही.

The fish in water are not so fickle, the glances of a damsel are not so changing and the flickering of the heavenly electrical lightning is also not so momentary.

तेतुलेनि गा वेगे । स्वर्गसंसारपांगे । आगीमाजी रिगे । क्रियांचिये ॥171॥

तितक्या वेगाने स्वर्ग व संसार यांच्या प्राप्तीकरता कर्मरूपी अग्नीमधे उडी टाकण्यास तो कोणत्याही अडचनीस सामोरे जाण्यास मागेपुढे पाहत नाही.

His relentless activities provoked by desires are quickly changing and increasing further and further, which is like taking a leap in the fiery sacrificial pits.

ऐसा देही देहावेगळा । ले तृष्णेचिया सांखळा । खटाटोपु वाहे गळा । व्यापाराचा ॥172॥

देहापासून जीवात्मा वेगळा असता तो देहामधे असतो तेव्हा तृष्णेची बेडी (आपल्या पायामधे) अडकवून याप्रमाणे व्यापाराचा खटाटोपाचे लोढणे आपल्या गळ्यात अडकवून घेतो.

Thus, though the soul is separate from the body, he gets himself tied with the chains of desires and takes great burden of various actions on himself.

हे रजोगुणाचे दारुण । देही देहियासी बंधन । परिस आता विंदाण । तमाचे ते ॥173॥

देहधारी जो आत्मा त्यास देहामधे असताना हे रजोगुणाचे भयंकर बंधन असते, आता तमोगुणाचे कौशल्य ऐक.

The most fearsome bondage of the quality of Rajas imprisons the Atman in this body. Now please listen to the great power of the quality of Tamas.

व्यवहाराचेहि डोळे । मंद जेणे पडळे । मोहरात्रीचे काळे । मेहुडे जे ॥174॥

व्यवहाराचीही दृष्टी ज्या पडद्याने मंदावते, असा तमोगुण हा पडदा आहे व जो तमोगुण मोहरूपी रात्रीतील काळा ढग आहे.

That which causes the vision of ordinary worldly duties also to be blinded, and which is like dark clouds of the night of darkness of confusion,

अज्ञानाचे जियाले । जया एका लागले । जेणे विश्व भुलले । नाचत असे ॥175॥

त्या तमोगुणाला केवळ अज्ञानाचा जिव्हाळा (प्रेम)आहे व ज्या तमोगुणाच्या योगाने सर्व जीव भ्रमिष्ट होऊन वाटेल तसे कर्म करतात.

That which has the nucleous of ignorance at his heart, and by one single cause of which this universe is misguided and deluded,

अविवेक महामंत्र । जे मौढ्यमद्याचे पात्र । हे असो, मोहनास्त्र । जीवांसि जे ॥176॥

अविचार हाच या तमोगुणाचा महामंत्र आहे व तो तमोगुण मूर्खपणारूपी दारूचे भांडे आहे. हे राहू दे. फार काय सांगावे ? जो तमोगुण जीवाला मोहनास्त्र (भूल पाडणारे अस्त्र) आहे.

That which is the code word for thoughtlessness, which is the glass of the wine of stupidity and which is the weapon for baffling all Jeevas

पार्था ते गा तम । रचूनि ऐसे वर्म । चौखुरी देहात्म- । मानियाते ॥177॥

अर्जुना या लक्षणास तमोगुण असे म्हणतात. व जे या शरिरालाच आत्मा समजु लागतात. त्यांना हा तमोगुण चारही बाजुनी विळखा टाकतो.

O Partha, that is Tamas, which by its evil skill, binds persons who are proud of their bodies, from all directions.

हे एकचि कीर शरीरी । माजो लागे चराचरी । आणि तेथ दुसरी । गोठी नाही ॥178॥

आणि चराचरात कोणत्याही शरीरामधे हा खरोखर एकच माजू लागला की मग ह्या अवस्थेत तमोगुणाशिवाय दुसर्‍या कोणत्याच गोष्टचा शिरकाव होत नाही.

Once this goes on increasing everywhere in the living and inanimate things in the universe, there is hardly anything else getting any scope there.

सर्वेद्रिया जाड्य । मनामाजी मौढ्य । माल्हाती जे दार्ढ्य । आलस्याचे ॥179॥

हा तमोगुण सर्व इंद्रियांचे ठिकाणी जडपणा आणतो, आणि मनामधे मूर्खपणा उत्पन्न करतो व ते दोघे (मन आणि इंद्रिये) आळसाच्या दृढपणाचा आश्रय करतात.

By its effects, a man has heaviness in all his sense- organs and action organs, has stupidity in his mind and there is a very hard core of laziness in all his body.

आंगे आंग मोडामोडी । कार्यजाती अनावडी । नुसती परवडी । जांभयांची ॥180॥

तमोगुणी असलेला मनुष्य सतत शरिराला आळे-पिळे देतो. किंवा कोणतेही काम करण्याविषयी त्याला कंटाळा असतो व एकापाठीमागून एक अशा एकसारख्या नुसत्या जांभया देत असतो.

He lazily reclines and twists his limbs in his lassitude, has absolutely no interest in doing any work, and sleeps yawning continuously.

उघडियाची दिठी । देखणे नाही किरीटी । नाळविताचि उठी । वो म्हणौनि ॥181॥

अर्जुना त्याचे डोळे जरी उघडे असले तरी त्याला दिसत नाही व कोणी हाक मारली नसता ‘ओ ” म्हणून उठतो.

O the crowned one! Though his eyes are open, he does not look at anything in particular and gets up saying "yes!" though nobody has called him.

पडलिये धोंडी । नेणे कानी मुरडी । तयाचि परी मुरकुंडी । उकलू नेणे ॥182॥

जमिनीवर पडलेल्या धोंड्याला जसे एका बाजूहून दुसर्‍या बाजूला फिरणे माहीत नसते, त्याप्रमाणे तो मारलेली मुरकुंडी केव्हाही सोडीत नाही.

Just as a big stone when fallen on the ground, does not move on its side, he also does not move at all when once he goes to sleep.

पृथ्वी पाताळी जांवो । का आकाशही वरी येवो । परी उठणे हा भावो । उपजो नेणे ॥183॥

पृथ्वी पाताळात जावो अथवा आकाश अंगावर कोसळून पडो, परंतु ‘उठावे ” हा विचार उत्पन्न होण्याचे त्याला माहीत नसते

Even if there may be a big earthquake or the sky may fall upon him, he lies down like a log of wood, and does not get up.

उचितानुचित आघवे । झांसुरता नाठवे जीवे । जेथीचा तेथ लोळावे । ऐसी मेधा ॥184॥

आळसाने स्वस्थ निश्चेष्ट पडले असता योग्य काय किंवा अयोग्य काय हे सर्व अंत:करणात आठवत नाही व जेथेच्या तेथे (जेथे पडला असेल तेथे) लोळावे अशी त्याची बुद्धी असते.

When once he makes himself lazily listless and goes into his drowsiness he does not remain aware of right and wrong. He has only one interest in his mind and that is just to continue his sleep.

उभऊनि करतळे । पडिघाये कपोळे । पायाचे शिरियाळे । मांडू लागे ॥185॥

दोन्ही तळहात वर करून गाल धरतो आणि दोन्ही गुडघ्यात डोके घालतो.

He supports his head by his hand, and turns his knees into a kind of pillow!

आणि निद्रेविषयी चांगु । जीवी आथि लागु । झोपी जाता स्वर्गु । वावो म्हणे ॥186॥

आणि निद्रेविषयी अंत:करणात चांगली आवड असते आणि झोप यावयास लागली म्हणजे स्वर्गसुखही तुच्छ आहे असे म्हणतो.

He is so addicted to sleep that if he gets a chance to sleep he thinks that he has attained the happiness which people get in heaven!

ब्रह्मायु होईजे । मा निजलेयाचि असिजे । हे वाचूनि दुजे । व्यसन नाही ॥187॥

ब्रह्मदेवाच्या आयुष्याचे व्हावे आणि मग निजूनच रहावे यावाचून दुसरा नाद नाही.

He is always wishing that he should have such a long life as God the creator and he should be able to pass all that time in sleep.

का वाटे जाता वोघे । कल्हातांही डोळा लागे । अमृतही परी नेघे । जरी नीद आली ॥188॥

सहज वाटेने जात असता कलंडून पडला तरी त्याचा डोळा लागतो आणि जर त्यास झोप आली तर तो अमृतसुद्धा घेत नाही.

If he is walking by a path and luckily gets a quiet place to take rest, he becomes sluggish and goes into a deep sleep. Then he will not get up even if somebody offers him nectar.

तेवीचि आक्रोशबळे । व्यापारे कोणे एके वेळे । निगाले तरी आंधळे । रोषे जैसे ॥189॥

जसा एखादा आंधळा रागावून कामाला निघाला म्हणजे तो कोणीकडे जाईल व कोठे पडेल याचा नेमच नाही, त्याप्रमाणे हा तमोगुणी मनुष्य त्वेषाच्या आवेशाने कोणत्या एखाद्या वेळी कामास निघाला असता काय करील याचा नेम नाही.

If he is, in peculiar circumstances, compelled to work, he is so angry that he is devoid of any clear thinking.

केधवा कैसे राहाटावे । कोणेसी काय बोलावे । हे ठाकते की नागवे । हेही नेणे ॥190॥

केव्हा कसे वागावे, कोणाशी काय बोलावे, अमूक एक गोष्ट साध्य आहे की असाध्य आहे हेही त्यास कळत नाही.

Then he does not know what should be done and when, what should be spoken and with whom or whether a particular task is possible to be done or impossible.

वणवा मिया आघवा । पांखे पुसोनि घेयावा । पतंगु पा हावा । घाली जेवी ॥191॥

अरे ज्याप्रमाणे पतंग हा सर्व वणवा मी आपल्या पंखानेच पुसून घ्यावा या उत्कट इच्छेने वणव्यात उडी घालतो.

Just as a little butterfly may have ambition to wipe away the forest-fire by its feeble wings,

तैसा वळघे साहसा । अकरणीच धिंवसा । किंबहुना ऐसा । प्रमादु रुचे ॥192॥

त्या पतंगाप्रमाणे हा तमोगुणी पुरुष एखाद्या धोक्याच्या कामाकडे वळतो व जे काम करू नये ते करण्याची त्याला प्रबल इच्छा असते. फार काय सांगावे ? याप्रमाणे त्यास प्रमाद (भलतेच करणे) आवडतो.

Similarly he becomes restless with the desire to do very heavy job which is beyond his capacity. In short, he can only be able to think like a stolid fool.

एवं निद्रालस्यप्रमादी । तम इया त्रिबंधी । बांधे निरुपाधी । चोखटाते ॥193॥

याप्रमाणे तमोगुण हा निद्रा, आळस व प्रमाद या तीन प्रकारांनी निरुपाधिक व शुद्ध आत्म्याला बांधतो.

In this way, Tamas which is a rope having the three plies of sleep, laziness and thoughtlessness, binds the blotless and pure Atman very tightly.

जैसा वन्ही काष्ठी भरे । तै दिसे काष्ठाकारे । व्योम घटे आवरे । ते घटाकाश ॥194॥

ज्याप्रमाने अग्नीने लाकूड व्यापले असता, अग्नी हा लाकडाच्या आकाराचा दिसतो त्याप्रमाणे पोकळी घटात सापडली असता तिला घटाकाश म्हणतात.

When a piece of wood is burning, the fire takes the shape of that wood, or the space within a pot seems to be of the shape of that pot,

नाना सरोवर भरले । तै चंद्रत्व तेथे बिंबले । तैसे गुणाभासी बांधले । आत्मत्व गमे ॥195॥

अथवा ज्यावेळी सरोवर पाण्याने भरले असते तेव्हा त्यात चंद्र प्रतिबिंबित होतो व त्यामुळे चंद्र सरोवरात बांधला गेल्यासारखा दिसतो, तसे आत्मत्व हे गुणात भासल्यामुळे आत्मा हा गुणांनी बांधल्यासारखा वाटतो.

Or in a lake full of water, the moon appears to have fallen, in the shape of its reflection, so, the Atman appears to be bound by these apparent three qualities.

पै हरूनि कफवात । जै देही आटोपे पित्त । तै करी संतप्त । देह जेवी ॥196॥

परंतु कफ व वात यांना मागे सारून जेव्हा पित्त देहात व्यापते, तेव्हा ते पित्त देहाला जसे संतप्त करते,

When the bile is predominant in the body by overcoming the forces of cough and wind, the body becomes hot.

का वरिष आतप जैसे । जिणौनि शीतचि दिसे । तेव्हा होय हिंव ऐसे । आकाश हे ॥197॥

अथवा पावसाळा व उन्हाळा यास जिंकून (हे गेल्यानंतर) जेव्हा थंडीच दिसते तेव्हा आकाश थंडगार असे होते.

Or when the rainy season as well as the summer become weak and the weather becomes cooler, there is winter season.

नाना स्वप्न जागृती । लोपूनि ये सुषुप्ती । तै क्षणु एक चित्तवृत्ती । तेचि होय ॥198॥

अथवा जागृत अवस्था व स्वप्नावस्था नाहीशी होऊन जेव्हा गाढ निद्रेची अवस्था प्राप्त होते, तेव्हा क्षणभर चित्तवृत्ती सुषुप्तीच (जडमूढ) होते.

When the state of wakefulness and the dream disappear and the state of sound sleep remains then there is only that state of consciousness for sometime.

तैसी रजतमे हारवी । जै सत्त्व माजु मिरवी । तै जीवाकरवी म्हणवी । सुखिया ना मी ? ॥199॥

त्याप्रमाणेच रजोगुण व तमोगुण नाहीसे करून तो सत्वगुण जीवाकडून ‘मी सुखी आहे ना ? ” असे म्हणवतो.

Similarly when the Sattwa quality becomes powerful by defeating the other two qualities of Rajas and Tamas, it provokes a man to say, "How happy I am!"

तैसेचि सत्त्व रज । लोपूनि तमाचे भोज । वळघे तै सहज । प्रमादी होय ॥200॥

त्याचप्रमाणे सत्वगुण व रजोगुण हे नाहीसे करून जेव्हा तमोगुणाची वृद्धी होते तेव्हा आत्मा हा सहजच प्रमादी (चुका करणारा) होतो.

When the Sattwa and Rajas become ineffective and Tamas predominates a man naturally commits mistakes.

तयाचि गा परिपाठी । सत्त्व तमाते पोटी । घालूनि जेव्हा उठी । रजोगुण ॥201॥

त्याच रीतीने सत्वगुणास व तमोगुणास या दोघानांही पाठीमागे सारून जेव्हा रजोगुण उठतो.

Similarly when by devouring the Sattwa and the Tamas, the quality of Rajas becomes active,

तेव्हा कर्मावाचूनि काही । आन गोमटे नाही । ऐसे मानी देही । देहराजु ॥202॥

तेव्हा कर्मावाचून दुसरे काही सुंदर दिसत नाही असे देहाचा राजा जो जिवात्मा मानतो.

Then the king who rules the body believes that there is nothing better in the body than constant activity.

त्रिगुण वृद्धि निरूपण । ती श्लोकी सांगितले जाण । आता सत्त्वादि वृद्धिलक्षण । सादर परियेसी ॥203॥

तीन गुणांची वृद्धी कशी होते, याचे निरूपण तीन श्लोकांनी तुला सांगितले असे समज. आता सत्वादि वृद्धीचे लक्षण आदरपूर्वक ऐक श्रवन कर.

Thus I have explained in short the signs of the three qualities, in the three verses. Now please listen to the detailed signs of the predominance of each quality separately.

पै रजतमविजये । सत्त्व गा देही इये । वाढता चिन्हे तिये । ऐसी होती ॥204॥

बाबा अर्जुना, रजोगुण व तमोगुण यांच्यावर मात करून जेव्हा सत्वगुणा या देहात वाढतो, तेव्हा जी लक्षणे होतात ती अशी असतात.

Now let us go into details - When in this body, the Sattwa is increased by attaining victory over Rajas and Tamas the following signs are seen.

जे प्रज्ञा आंतुलीकडे । न समाती, बाहेरी वोसंडे । वसंती पद्मखंडे । दृती जैसी ॥205॥

की वसंत ऋतूत ज्याप्रमाणे सुवास कमलांच्या पाकळ्यात न मावता बाहेर पडतो, तशी बुद्धी ज्ञान अंतकरणात ओतप्रोत भरुन बाहेर पडते.

Just as in the spring, the fragrance of lotus flowers does not remain confined, but spreads everywhere, so the knowledge of the man simply overflows in his every-day behaviour.

सर्वेद्रियांच्या आंगणी । विवेक करी राबणी । साचचि करचरणी । होती डोळे ॥206॥

सर्व इंद्रियांच्या अंगणात विवेक पहारा करतो किंवा सेवा करत असतो. हातापायांच्या ठिकाणी खरोखरच डोळे फुटतात. म्हणजे हातपाय हे कर्मेंद्रिये असूनही त्यांना चांगले वाईट निवडण्याची शक्ती येते.

We can even say that the power of discrimination works like a sweeper in the courtyard of all the senses, and truely the hands and feet are able to see. They become very sensitive.

राजहंसापुढे । चांचूचे आगरडे । तोडी जेवी झगडे । क्षीरनीराचे ॥207॥

राजहंसापुढे दूध व पाणी यांचे मिश्रण ठेवले असता त्या राजहंसाच्या चोचीचे टोक जसे त्या मिश्रणातील दूध व पाणी यांची वेगळीक करते.

Just as the swan decides by its beak, what is milk and what is water,

तेवी दोषादोषविवेकी । इंद्रियेचि होती पारखी । नियमु बा रे पायिकी । वोळगे तै ॥208॥

त्याप्रमाणे पापपुण्य निवडण्यात इंद्रियेच चांगल्या व वाईट कर्माची पारख करतात.

Similarly his senses themselves become able to decide what is right and wrong, and the self- control itself becomes the servant of that man.

नाइकणे ते कानचि वाळी । न पहाणे ते दिठीचि गाळी । अवाच्य ते टाळी । जीभचि गा ॥209॥

जे ऐकू नये ते कानच वर्ज्य करतात, जे पाहू नये ते दृष्टीच टाकून देते, ज्याचा उच्चार करू नये ते जीभच टाळते.

The ears themselves avoid what should not be heard. The eyes themselves omit what should not be looked at, and the tongue itself avoids to talk which should not be talked.

वाती पुढा जैसे । पळो लागे काळवसे । निषिद्ध इंद्रिया तैसे । समोर नोहे ॥210॥

दिव्यापुढे जसा काळोख पळावयास लागतो, त्याप्रमाणे इंद्रियांसमोर निषिद्ध विषय येत नाहीत.

Just as darkness cannot stand in front of a flame, so the undesirable actions do not present themselves in front of the senses.

धाराधरकाळे । महानदी उचंबळे । तैसी बुद्धि पघळे । शास्त्रजाती ॥211॥

पावसाळ्याच्या दिवसात जसा महानदीला अपरंपार पूर येतो त्याप्रमाणे सर्व शास्त्रात बुद्धी पसरते.

His intellect freely roams about in all the sciences, just as a river in spate in rainy season.

अगा पुनवेच्या दिवशी । चंद्रप्रभा धावे आकाशी । ज्ञानी वृत्ति तैसी । फाके सैंघ ॥212॥

अर्जुना, पौर्णिमेच्या दिवशी ज्याप्रमाणे चंद्राचा प्रकाश आकाशात जिकडे तिकडे पसरतो, त्याप्रमाणे ज्ञानात वृत्ती सर्वत्र पसरते.

Just as at the full moon- night, the moon-light spreads all over the sky; his intelligence freely functions in the field of knowledge.

वासना एकवटे । प्रवृत्ति वोहटे । मानस विटे । विषयांवरी ॥213॥

वासना एकत्र होतात. एक ब्रह्मप्राप्तीविषयीच काय ती वासना असते. संसाराकडे मनाची असलेली धाव कमी होते व मन विषयांना विटते.

His desires become narrowed down to one noble aim, his outward projections of thought becomes less and less, and his mind is tired of objects of senses.

एवं सत्त्व वाढे । तै हे चिन्ह फुडे । आणि निधनही घडे । तेव्हाचि जरी ॥214॥

याप्रमाणे सत्वगुण वाढतो तेव्हा ही लक्षणे खरोखर असतात आणि अशा स्थितीत जर मृत्यू घडला.

Generally these signs are evident, when the quality of Sattwa is increased, and if death comes to this man in this condition,

का पाहालेनि सुयाणे । जालया परगुणे । पडियंते पाहुणे । स्वर्गौनिया ॥215॥

तर जशी घरामधे (विपुल) संपत्ती आहे आणि त्याच प्रमाणे त्या संपत्तीवाल्याची उदार वृत्ती असून त्याच्या अंगी धैर्य आहे, तर मग इहलोकात कीर्ती व नंतर स्वर्गसुख त्यास का मिळू नये ?

Then there is happiness similar to that of a householder in whose house the best food is ready and some heavenly guests come for dinner.

तरी जैसीचि घरीची संपत्ती । आणि तैसीचि औदार्यधैर्यवृत्ती । मा परत्रा आणि कीर्ती । का नोहावे ? ॥216॥

अथवा सुकाळ (धान्य व जल यांची विपुलता) प्राप्त होऊन मेजवानीचा प्रसंग यावा आणि त्याच वेळी आपले आवडते मनुष्य (जे मृत होऊन गेलेले असल्यामुळे ज्याच्या भेटीचा बिलकुल संभव नव्हता असे आवडते मनुष्य) स्वर्गातून पाहुणे म्हणून यावे.

Similarly if there is enough money in the house and the nature of the house-holder is generous and patient, then will not the fulfillment of this life as well as happiness in the other world be easily achieved?

मग गोमटेया तया । जावळी असे धनंजया । तेवी सत्त्वी जाणे देहा । के आथि गा ? ॥217॥

अर्जुना मग त्या चांगल्या गोष्टीला दुसरी जोड आहे का ? त्याप्रमाणे सत्वगुणाच्या वृद्धीत मरण आले असता तो (सत्वगुणाने स्वभावत: युक्त अशा जन्माशिवाय) दुसरीकडे कोठे जाईल ?

O Dhananjaya, is there anybody equal to this man? And after all what other higher destination is there for a man of Sattwa?

जे स्वगुणी उद्भट । घेऊनि सत्त्व चोखट । निगे सांडूनि कोपट । भोगक्षम हे ॥218॥

कारण की आपल्या गुणांनी श्रेष्ठ असा जो चांगला सत्वगुण, तो बरोबर घेऊन जो पुरुष भोगांना योग्य असे हे खोपट (शरीर) टाकून निघतो.

Thus consider that the Jeevatma (soul), who leaves this hut of earning and enjoyment, while he is accompanied by the pure Sattwa quality at its highest level

अवचटे ऐसा जो जाये । तो सत्त्वाचाचि नवा होये । किंबहुना जन्म लाहे । ज्ञानियांमाजी ॥219॥

असा अकस्मात जो जातो, देह ठेवतो तो सत्वगुणांचीच मुर्ती बनलेला असतो. त्याला पुन्हा सत्वगुणाने युक्त असा जन्म मिळतो.

He becomes the very image of Sattwa or when he takes the next birth, it is among the men of knowledge.

सांग पा धनुर्धरा । रावो रायपणे डोंगरा । गेलिया अपुरा । होय काई ? ॥220॥

राजा हा राजेपणाने, गादीवर असताना डोंगरावर गेला असता त्याच्या राजेपणात काही कमी येईल काय ? अर्जुना, सांग बरे

O the great archer! If a king climbs a mountain with all his glory, does he become any lesser person?

नातरी येथिचा दिवा । नेलिया सेजिया गावा । तो तेथे तरी पांडवा । दीपचि की ॥221॥

अथवा अर्जुना येथील (या गावातील) दिवा शेजारच्या गावात नेला असता तेथे तरी तो दिवाच आहे.

O Pandava, if a lamp from one village is taken to another village, there also it remains a lamp.

तैसी ते सत्त्वशुद्धी । आगळी ज्ञानेसी वृद्धी । तरंगावो लागे बुद्धी । विवेकावरी ॥222॥

त्या दिव्याच्या तेजाप्रमाणे त्याच्या सत्वगुणाचे निर्मलत्व (प्रकाश) ज्ञानासह विशेषच वाढते व त्याची बुद्धी विवेकावर पोहू लागते.

Similarly by that Pure Sattwa, knowledge becomes far more developed, and his intellect floats happily on the water of discrimination.

पै महदादि परिपाठी । विचारूनि शेवटी । विचारासकट पोटी । जिरोनि जाय ॥223॥

महतत्वादि अनुक्रमाचा विचार करून अखेरीस (विचार करणारा) त्या विचारांसकट (ज्या ब्रह्मस्वरूपात) लीन होतो.

In his case, it so happens that after tackling the essence of all the elements right from Mahat, he becomes merged, together with all his thoughts, in the Reality of Atman.

छत्तिसा सदतिसावे । चोविसा पंचविसावे । तिन्ही नुरोनि स्वभावे । चतुर्थ जे ॥224॥

वेदांतात (गीतेत 13 व्या अध्यायाच्या 5/6 श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे) छत्तीस तत्वे मानली आहेत, त्यांच्या मते हे ब्रह्म सदतिसावे आहे, सांख्यात चोवीस तत्वे मानली आहेत म्हणून त्यांच्या मते जे ब्रह्म पंचविसावे आहे, व सत्वगुणादि तीन गुणास नाहीसे करून जे स्वभावत: चौथे आहे.

That which is beyond the thirty- six principles and counted as the thirty-seventh or the twenty fifth principle beyond the twenty-four and that which is the fourth remaining after disappearance of the three trinities, namely the three qualities, the three bodies and the three states of Jeeva

ऐसे सर्व जे सर्वोत्तम । जाले असे जया सुगम । तयासवे निरुपम । लाहे देह ॥225॥

असे जे ब्रह्म सर्व असून सर्वात उत्तम आहे ते ब्रह्म ज्यास (ज्या कुलात) सुलभ झाले आहे त्याचे बरोबर त्या कुलात त्यास निरुपम देह मिळतो.

That which is the highest Sattwa, is achieved by him and by virtue of that purity, he obtains spiritually advanced body, which is superior to many.

इयाचि परी देख । तमसत्त्व अधोमुख । बैसोनि जै आगळीक । धरी रज ॥226॥

हे पहा, याचप्रमाणे ज्यावेळी तमोगुण व सत्वगुण खाली तोंड करून बसतात (कमी होतात) व रजोगुण ज्यावेळेला वृद्धी पावतो.

And further, when in the life of a man, the quality of Rajas becomes predominant by defeating the Sattwa and Tamas;

आपलिया कार्याचा । धुमाड गावी देहाचा । माजवी तै चिन्हांचा । उदयो ऐसा ॥227॥

तेव्हा रजोगुण शरीररूप गावात आपल्या कार्याचा धुमाकूळ घालतो. त्यावेळी शरीरात लक्षणांचा असा उदय होतो.

Then he creates a great ballyhoo of various activities in the town of this body. Please listen to those signs.

पांजरली वाहुटळी । करी वेगळ वेटाळी । तैसी विषयी सरळी । इंद्रिया होय ॥228॥

पसरलेली वाहुटळ निरनिराळ्या पदार्थांचे (बरे वाईट न पहाता) एकीकरण करते, त्याप्रमाणे इंद्रियांना विषयांमधे मोकळीक असते.

Just as the wind whirls everything up when there is tornado, similarly the predominance of Rajas pushes all the sense organs into various objects without any control.

परदारादि पडे । परी विरुद्ध ऐसे नावडे । मग शेळियेचेनि तोंडे । सैंघ चारी ॥229॥

परस्त्री वगैरेशी प्रसंग आला असता या गोष्टी शास्त्रनिषिद्ध आहेत असे त्यास वाटत नाही व मग तो शेळीप्रमाणे इंद्रियांना बरे वाईट विषय सरसकट चरतो.

He does not consider it immoral to look at the wives of other people with sexual desire and allows his organs to enjoy their objects, like the mouth of sheep eating leaves.

हा ठायवरी लोभु । करी स्वैरत्वाचा राबु । वेटाळिता अलाभु । ते ते उरे ॥230॥

येथपर्यंत त्या रजोगुणी पुरुषाचा लोभ स्वेच्छाचारीपणाचा धुमाकूळ घालतो व दुसर्‍याच्या वस्तु लुबाडताना जेवढ्या वस्तू प्राप्त ककरून घेणे अशक्य असते, तेवढ्याच वस्तू शिल्लक रहातात.

His desire for sense objects increases so much that, only those things which he cannot catch remain untouched.

आणि आड पडलिया । उद्यम जाती भलतिया । प्रवृत्ती धनंजया । हातु न काढी ॥231॥

आणि अर्जुना, कोणताही धंदा समोर आला असता, करण्याचा प्रसंग आला असता, तो धंदा करण्याविषयीचा मनाचा कल मागे घेत नाही.

Whatever easy or complicated task there may be, dear Arjuna, he does not stop from jumping into it.

तेवीचि एखादा प्रासादु । का करावा अश्वमेधु । ऐसा अचाट छंदु । घेऊनि उठी ॥232॥

त्याचप्रमाणे एखादे भले मोठे मंदिर बांधावे अथवा अश्वमेध यज्ञ करावा, असा अघटित नादाच्या मागे तो लागतो.

Not only this, he has great ambition, which is quite insane for him, to venture for building a palace or performing a sacrifice wherein a horse is slain as the offering.

नगरेचि रचावी । जळाशये निर्मावी । महावने लावावी । नानाविधे ॥233॥

मोठमोठी शहरे निर्माण करावीत, जलाशय (तळी विहिरी) वगैरे पाण्याचे साठे बांधावेत व नाना प्रकारचे मोठे बगीचे अरण्यात निर्माण कराव्यात.

He desires to plan big cities, to dig lakes, and build many projects or to develop large gardens and forests.

ऐसैसा अफाटी कर्मी । समारंभु उपक्रमी । आणि दृष्टादृष्ट कामी । पुरे न म्हणे ॥234॥

त्याप्रमाने तो अचाट कर्मांना आरंभ करतो आणि इहलोकीचे व परलोकप्राप्तीची इच्छा त्याला कधीही प्राप्त होत नाही.

He starts such prodigious and ambitious plans but his desire for worldly enjoyments and attaining heavenly pleasures does not get satiated.

सागरुही सांडी पडे । आगी न लाहे तीन कवडे । ऐसे अभिलाषी जोडे । दुर्भरत्व ॥235॥

समुद्र दुर्लभ खरा, पण तो या रजोगुणी पुरुषाच्या अभिलाषापुढे हार खाईल. अग्नीला कितीही जाळ घातला तरी, त्याची तृप्ती होत नाही असा तो दुर्भर आहे. खरा, परंतु त्याच्या अभिलाषांच्या दुर्भरत्वापुढे अग्नीची तीन कवड्या इतकीही किंमत नाही, असे त्याच्या अभिलाषांच्या ठिकाणी दुर्भरत्व असते.

In his mind, there are thirsts, which are so unquenchable that the vast expanse of ocean, and the great burning power of the fire would prove insignificant before them.

स्पृहा मना पुढा पुढा । आशेचा घे दवडा । विश्व घापे चाडा । पायातळी ॥236॥

विषयतृष्णा किंवा विषयाची इच्छा ही चंचल मनाच्या पुढे पुढे आशेची धाव घेते व सर्व विश्वही फिरण्यास त्याला पुरेसे होत नाही.

There is hopeful desire gallopping in front of the mind and at the back of the mind also; and he is covering the whole world under the feet of his ambition.

इत्यादि वाढता रजी । इये चिन्हे होती साजी । आणि ऐशा समाजी । वेचे जरी देह ॥237॥

याप्रमाणे रजोगुणाचा उत्कर्ष झाला म्हणजे अशी लक्षणे प्रखरपणे (प्रगट) होतात. व अशा लक्षणांच्या समुदायात जर देह पडला तर (मृत्यू आला)

In this way all these signs become evident when the Rajas is rampant in his mind and if his body comes to an end, in this state of turbulance;

तरी आघवाचि इही । परिवारला आनी देही । रिगे परी योनिही । मानुषीचि ॥238॥

तर या सर्व लक्षणांनी युक्त असा तो याच रजोगुणांनी युक्त होऊन मनुष्ययोनीतच दुसर्‍या देहाने जन्म घेत असतो.

His soul enters into another body with all this disturbance, but he gets rebirth as a human being only.

सुरवाडेंसि भिकारी । वसो पा राजमंदिरी । तरी काय अवधारी । रावो होईल ? ॥239॥

हे पहा एखादा भिकारी मनुष्य जर सर्व सुखासह आणि मोठ्या चैनीने रुबाबदारपणाने राजवाड्यात बसला ? तर तेवढ्यावरून तो राजा होऊ शकेल का ?

My dear, supposing a beggar sits in a royal place and is surrounded by all the pleasures, does he become a king?

बैल तेथे करबांडे । हे न चुके गा फुडे । नेईजो का वऱ्हाडे । समर्थाचेनी ॥240॥

बैलाला जरी श्रीमंताच्या वर्‍हाडाबरोबरच्या गाडीला जोडून नेला, जाताना त्यातील वर्‍हाड पाच पक्वान्ने खातात. पण बैलाच्या नशीबी कडबा खाणेच ठरलेले असते.

A bullock has to eat his fodder only; it does not matter whether he is with the marriage party of a rich person.

म्हणौनि व्यापारा हाती । उसंतु दिहा ना राती । तैसयाचिये पांती । जुंपिजे तो ॥241॥

म्हणून व्यापार कामधंदा यातुन ज्यांना राञंदिवस थोडीसुद्धा विश्रांती मिळत नाही अशा प्रकारच्या लोकांच्या पंक्तीस तो जुंपला जातो. म्हणजे तशांच्या कुळात त्याला जन्म प्राप्त होतो.

Similarly this man takes birth in the family of such persons who have no respite throughout day and night in their continuous business.

कर्मजडाच्या ठायी । किंबहुना होय देही । जो रजोवृत्तीच्या डोही । बुडोनि निमे ॥242॥

फार काय सांगायचे ? जो रजोगुणांनी बनलेल्या वृत्तीच्या डोहात बुडून मरण पावतो, तो काम्य कर्मे करणार्‍या कर्मठ लोकांच्या कुळामध्ये जन्मास येतो.

In short, when a man dies being drowned in the pull of Rajasic activity, he takes birth among the people who are heavily burdened with action.

मग तैसाचि पुढती । रजसत्त्ववृत्ती । गिळूनि ये उन्नती । तमोगुण ॥243॥

त्याचप्रमाणे जेव्हा रजोगुण व सत्वगुण नाहीसे होऊन तमोगुण उन्नतीला येतो, म्हणजे वाढत जातो.

Now by swallowing the Rajasic and Sattwic forces, the Tamas becomes dominant in somebody's life.

तैचि जिये लिंगे । देहीची सबाह्य सांगे । तिये परिस चांगे । श्रोत्रबळे ॥244॥

त्या वेळची जी लक्षणे देहाच्या आत व बाहेर असतात ती आम्ही सांगतो. ती चांगल्या प्रकारे एकाग्र चित्ताने श्रवण कर.

Please listen to the signs which become evident in that condition both in the mind and the behaviour of that man.

तरी होय ऐसे मन । जैसे रविचंद्रहीन । रात्रीचे का गगन । अंवसेचिये ॥245॥

ज्याप्रमाने सुर्य-चंद्राशिवाय अमावस्येच्या राञीचे आकाश पुर्णपणे अंधारमय असते. त्याप्रमानेच तमोगुणी मन हे विवेकहीन होते.

By the effect of this Tamas, the mind becomes as dark as the dark night, when there is neither Sun nor Moon.

तैसे अंतर असोस । होय स्फूर्तिहीन उद्वस । विचाराची भाष । हारपे तै ॥246॥

त्याप्रमाणे त्याचे अंत:करण अमावस्येच्या राञीसारखे पूर्णपणे विचारशून्य व रिकामे असते व तेव्हा त्या अंत:करणात सारासार विवेकाची गोष्ट नाहीशी होते. विचाराच्या भाषेला त्या ठीकानी जागाच शिल्लक रहात नाही.

Similarly his mind becomes depressed, inert and completely dejected. In that condition, there is no scope for any thought.

बुद्धि मेचवेना धोंडी । हा ठायवरी मवाळे सांडी । आठवो देशधडी । जाला दिसे ॥247॥

ज्याप्रमाने बुद्धी अवघड वेळेस दगडास सुद्धा मागे सारेन म्हणजे एकवेळेस दगड, बरा अशा वेळेस या मर्यादेपर्यंत बुद्धीने विचारशक्ती गमावलेली असते अथवा टाकुन दिलेली असते. आणि त्याची स्मरनशक्ती सुद्धा नष्ट झालेली असते.

The intellect is so hard without any softness that even the stone cannot compete with it; and good memory seems to have been banished.

अविवेकाचेनि माजे । सबाह्य शरीर गाजे । एकलेनि घेपे दीजे । मौढ्य तेथ ॥248॥

त्याच्या शरिरावरती आतील आणि बाहेरील अविवेक, अविचार हा नजरेस पडत असतो. व त्या तमोगुणी माणसाचे संपुर्ण व्यवहार हे मुर्खपणाचे प्रमान देतात.

The thoughtless arrogance is reigning freely in his body and such a man only functions foolishly in all his activities.

आचारभंगाची हाडे । रुपती इंद्रियांपुढे । मरे जरी तेणेकडे । क्रिया जाय ॥249॥

या तमोगुणी पुरुषाच्या इंद्रियासमोर अनाचार हा कायमस्वरुपी उभा असतो. आणि जेव्हा ह्या तमोगुणी मनुष्याने हे शरीर त्यागले असता अथवा मृत्युलोकास गेला तरी, त्याने केलेली दष्कृत्ये किंवा पापक्रियाही त्यासोबतच यमयातना भोगावयास जात असते.

Though the awareness of having done wrong things is constantly pinching his mind painfully, he continues to indulge into his sinful and harmful activities.

पै आणिकही एक दिसे । जे दुष्कृती चित्त उल्हासे । आंधारी देखणे जैसे । डुडुळाचे ॥250॥

ज्याप्रमाने काळकुट्ट अंधार्‍या राञीत सुद्धा घुबडास अतिस्पष्ट दिसते. त्याप्रमाने बाकीच्या लोकांपेक्षा त्यास वाईट कर्म किंवा पापकर्म करावयाचे झाल्यास सुद्धा त्यांच्या चित्तामध्ये फार उल्हास, आनंद असतो.

Further just like an owl, which can see in darkness, the mind of this man is more active, when any evil work is to be done.

तैसे निषिद्धाचेनि नांवे । भलतेही भरे हावे । तियेविषयी धावे । घेती करणे ॥251॥

त्याप्रमाणे शास्ञनिषिद्ध कर्म म्हटले की वाटेल त्या निषिद्ध कर्माविषयीची इच्छा पूर्ण करण्याकरता त्याची इंद्रियसुद्धा त्याच दिशेने धाव घेतात.

If there is any action which is known to be forbidden, he becomes more interested in it and his organs run together with his greed.

मदिरा न घेता डुले । सन्निपातेवीण बरळे । निष्प्रेमेचि भुले । पिसे जैसे ॥252॥

हा तमोगुणी पुरुष दारू न पिता झोकांड्या खातो, सन्निपातापासुन बरळतो आणि हा कोणाची ओळख असो अथवा नसो कोणासही भुलत असतो.

This man zooms without taking liquor, chatters without delirium and becomes ensnared without having love.

चित्त तरी गेले आहे । परी उन्मनी ते नोहे । ऐसे माल्हातिजे मोहे । माजिरेनि ॥253॥

त्याचे चित्त तर नाहीसे झालेले असते. पण ती उन्मनी अवस्था नाही. याप्रमाणे जे उन्मत्तकारक मोहाकडून वश केले जातात.

His mind is not sane. He is not in his proper senses and his mind is not in any higher state, but he is out of his mind by force of great illusion.

किंबहुना ऐसैसी । इये चिन्हे तम पोषी । जै वाढे आयितीसी । आपुलिया ॥254॥

फार काय सांगावे ? जेव्हा तमोगुण आपल्या स्वाभाविक गुणांसह पूर्णपणे वाढला जात असतो, तेव्हा जीव अशा लक्षणांचा पोषणकर्ता ठरतो.

So these are many signs which become evident when the Tamas quality is more powerful in the life of a man.

आणि हेचि होय प्रसंगे । मरणाचे जरी पडे खागे । तरी तेतुलेनि रिगे । तमेसी तो ॥255॥

आणि ह्याच तमोगुणाच्या उन्नतीचा प्रसंग असताना जर मरणाचे ठिकाण प्राप्त झाले, तर तो तमोगुणी पुरुष तितक्याच तमोगुणासह पुन्हा देहरुपी घरट्यामध्ये जन्म घेतो.

And if this man is invited by death in such conditions, he goes out of the body with the whole bundle of Tamasic tendencies.

राई राईपण बीजी । सांठवूनिया अंग त्यजी । मग विरूढे तै दुजी । गोठी आहे ? ॥256॥

मोहरी पेरल्यानंतर काही दिवसात तिचे रुपातंर एका झाडामध्ये होते. त्यावेळेस त्या झाडास येणारी फळे त्या मोहरीशिवाय दुसर्‍या एखाद्या रसाळ फळाची येणार आहेत काय ?

For example, the mustard plant keeps its quality in its seed and when that seed grows afterwards in due course, what else than mustard plant is going to come out of it?

पै होऊनि दीपकलिका । येरु आगी विझो का । का जेथ लागे तेथ असका । तोचि आहे ॥257॥

ज्याप्रमाने अग्नी हा दिव्याची ज्योत होऊन (अग्नीपासून दिवा लावल्यावर) मग तो पहिला अग्नी जरी विझला तरी विझेना का ? कारण की ज्या नविन ठिकाणी त्या दिव्याची ज्योत लागेल, त्या ठिकाणी तो पूर्वीचाच सगळा अग्नी असनार आहे.

Suppose the original fire on which a lamp is lit is itself extinguished, it does not matter so long as the fire is alive in the lamp, in its total potency.

म्हणौनि तमाचिये लोथे । बांधोनिया संकल्पाते । देह जाय तै मागौते । तमाचेचि होय ॥258॥

म्हणून तमाच्या तमोगुणाच्या संकल्पाला बांधून (म्हणजे तामस संकल्प करीत असताना) जर त्यास मृत्युरुपी देहाचे गाठाडे बांधावयास लागले असता. त्यास पुन्हा तामसयोनीतच देह मिळतो. अथवा जन्म प्राप्त होतो.

Similarly when the soul leaves the body at the time of death by packing his desires in the bundle of Tamas, he enters another body which has the same qualities of Tamas.

आता काय येणे बहुवे । जो तमोवृद्धि मृत्यु लाहे । तो पशु का पक्षी होये । झाड का कृमी ॥259॥

आता हे पुष्कळ बोलून काय करायचे आहे ? ज्या मानवदेही तमोगुण वाढुन ज्यावेळी त्यास मृत्यु ओढावला जाता. त्यावेळी त्याच्या हातुन घडलेल्या पापकर्माप्रमानेच त्याला पशु-पक्षी अथवा झाड किंवा कृमी-किटकाचा जन्म त्यास प्राप्त होतो.

But it is not necessary to explain these things further. When the man dies in the condition of Tamas, he is born either as a beast or a bird or a tree or an insect.

येणेचि पै कारणे । जे निपजे सत्त्वगुणे । ते सुकृत ऐसे म्हणे । श्रौतसमो ॥260॥

याच कारणाकरता जे सत्वगुणापासून किंवा चांगल्या गुणापासुन उत्पन्न होते त्यास श्रुतींमध्ये सुकृत म्हटले जाते.

Thus, in other words, that which is born out of Sattwa quality is good Karma or meritorious Karma in the opinion of all the Vedas.

म्हणौनि तया निर्मळा । सुखज्ञानी सरळा । अपूर्व ये फळा । सात्त्विक ते ॥261॥

म्हणून त्या निर्मळ सुकृताला सरळ असे सुख व ज्ञान हे लोकोत्तर फळ येते व तेच सात्विक फळ होय.

Therefore, that fruit or result which is consisting of happiness and knowledge is called the Sattwic result which is produced by the blotless pious actions.

मग राजसा जिया क्रिया । तया इंद्रावणी फळलिया । जे सुखे चितारूनिया । फळती दुःखे ॥262॥

मग राजस ज्या क्रिया आहेत, त्या पिकलेल्या इंद्रावणीच्या फळाप्रमाणे आहेत कारण की त्या क्रिया बाहेरून दिसण्यात जरी सुखाने रंगवलेल्या असतात तरी त्या क्रियांचे फळ दु:ख हे असते.

The actions of Rajas should be supposed to be as bitter gourd because their results appear to be good and comfortable, but bitter and painful as that gourd.

का निंबोळियेचे पिक । वरि गोड आत विख । तैसे ते राजस देख । क्रियाफळ ॥263॥

अथवा कडूनिंबाच्या निंबोळ्या बाहेरून सुंदर असतात, पण आत विषासारख्या कडू असतात. त्याप्रमाणे ते राजस क्रियांचे फळ आहे असे समज.

Or just as the ripe neem fruit appears good but is bitter inside, so is the result of Rajasic actions.

तामस कर्म जितुके । अज्ञानफळेचि पिके । विषांकुर विखे । जियापरी ॥264॥

ज्याप्रमाणे विषाच्या अंकुराला विषच फळ येते त्याप्रमाणे जितके तामस कर्म आहे तितके अज्ञानरूप फळाने पिकते.

Ignorance is the fruit of all the Tamasic actions, just as a poisonous tree bears poisonous fruit.

म्हणौनि बा रे अर्जुना । येथ सत्त्वचि हेतु ज्ञाना । जैसा का दिनमाना । सूर्य हा पै ॥265॥

म्हणून बा अर्जुना, जसा सूर्य हा दिनमानाला हेतू आहे, तसा सत्वगुणच ज्ञानाला हेतू आहे,

Therefore, O Arjuna, just as the Sun is the maker of the day, so Sattwa quality is the cause of self- knowledge and

आणि तैसेचि हे जाण । लोभासि रज कारण । आपुले विस्मरण । अद्वैता जेवी ॥266॥

ज्याप्रमाणे अद्वैत परमात्म्याला आपले स्वरूप-विस्मरण हे जसे जीवदशेस येण्याचे कारण आहे, त्याप्रमाणेच लोभाला रज हे कारण आहे.

As the forgetfulness about our own reality produces duality; so the Rajas creates greed.

मोह अज्ञान प्रमादा । यया मैळेया दोषवृंदा । पुढती पुढती प्रबुद्धा । तमचि मूळ ॥267॥

शहाण्या अर्जुना, मोह, अज्ञान व प्रमाद या मलिन दोषसमुदायाला वारंवार तमोगुणच कारण आहे.

And O the learned Arjuna, the quality of Tamas is the cause of the group of bad qualities of confusion, ignorance and committing of mistakes.

ऐसे विचाराच्या डोळा । तिन्ही गुण हे वेगळवेगळा । दाविले जैसा आंवळा । तळहातीचा ॥268॥

तळहातावरील आवळा जसा सर्व बाजूंनी दाखवावा त्याप्रमाणे हे वेगवेगळे तिन्ही गुण विचाराच्या डोळ्यांना दिसतील असे दाखवले.

I have explained to you the different signs of these qualities as clearly perceptible to your intellect as the small fruit of emblica on the open palm.

तव रजतमे दोन्ही । देखिली प्रौढ पतनी । सत्त्वावाचूनि नाणी । ज्ञानाकडे ॥269॥

तेव्हा रजोगुण व तमोगुण हे दोघेही पतन घडवून आणण्यास समर्थ आहेत आणि सत्वगुणाकडून ज्ञानाकडे कोणी नेत नाही असे दिसून आले.

Thus, you should understand that only the Sattwa quality is capable of defeating Rajas and Tamas and there is no other quality than Sattwa which leads one to self-knowledge.

म्हणौनि सात्त्विक वृत्ती । एक जाले गा जन्मव्रती । सर्वत्यागे चतुर्थी । भक्ति जैसी ॥270॥

म्हणून ज्याप्रमाणे सर्व गोष्टींचा (आर्त जिज्ञासू, अर्थार्थी या तीन भक्तींचा) त्याग करून (ज्ञानी भक्त) ज्ञानरूप भक्तीचे जन्मभर आचरण करतात त्याप्रमाणे कित्येक पुरुष आमरणपर्यंत सात्विक वृत्तीने रहाण्याचा निश्चय करतात.

Therefore, just as some people relinquish every possession and take up the life of Sanyasi, which is the fourth degree of devotion, similarly some people take a life-long vow of living a life of piety (Sattwa quality).

तैसे सत्त्वाचेनि नटनाचे । असणे जाणे जयांचे । ते तनुत्यागी स्वर्गीचे । राय होती ॥271॥

त्याप्रमाणे सत्वाच्या उत्कर्षाने त्यांचे जगणे व मरणे असते, ते देहत्यागानंतर स्वर्गाचे राजे होतात.

Thus, those who live with predominant Sattwa quality in their nature and die in the same inner condition, reach heaven and enjoy that life as kings.

इयाचि परी रजे । जिही का जीजे मरिजे । तिही मनुष्य होईजे । मृत्युलोकी ॥272॥

याचप्रमाणे जे रजोगुणात जगतात व मरतात ते मृत्युलोकात मनुष्य होतात.

Similarly, those who live with desires and activities of Rajas, and die in the same condition, take birth in the human kingdom only.

तेथ सुखदुःखाचे खिचटे । जेविजे एकेचि ताटे । जेथ इये मरणवाटे । पडिले नुठी ॥273॥

त्या मृत्युलोकात सुखदु:खाची खिचडी, देहरूपी एकाच ताटात जेवावी लागते. व जेथे, ज्या मृत्युलोकात रजोगुणाच्या स्वाधीन झाले तर मरणरूपी वाटेत सापडले असता बाहेर पडता येत नाही.

In this life they received and experienced a mixture of pain and pleasure or some happiness and some sorrow, and their death is also not an exception to that condition, as it does not improve their lot.

आणि तयाचि स्थिति तमी । जे वाढोनि निमती भोगक्षमी । ते घेती नरकभूमी । मूळपत्र ॥274॥

व त्याच स्थितीने शरीरात तमोगुणाचे उत्कर्षात जे मरतात, ते नरक भूमीला जाण्याचा दाखला घेतात.

And those who live and grow while Tamas is more powerful in their nature, and leave this body of sensual enjoyments, go to hell as if they are the licensees of that land of the dead.

एवं वस्तूचिया सत्ता । त्रिगुणासी पंडुसुता । दाविली सकारणता । आघवीचि ॥275॥

अशा रीतीने वस्तूच्या सत्तेने सत्वादि तिन्ही गुण ऊर्ध्वादिगतींना कसे कारण आहेत, हे अर्जुना तुला संपूर्ण सांगितले.

O son of Pandu, I have told you the cause of these three qualities which is the Brahman and also told you their different functions.

पै वस्तु वस्तुत्वे असिके । ते आपणपे गुणासारिखे । देखोनि कार्यविशेखे । अनुकरे गा ॥276॥

वस्तू ही वस्तुत्वाने आपल्या ठिकाणी पूर्णत्वाने आहेच, तरी ती वस्तू (विस्मृतीने) आपण आपल्याला गुणांसारखे पाहून त्या त्या गुणाच्या विशेष कार्याप्रमाणे वागते.

Actually, the Brahman is as pure as it is, in all conditions, and it is itself which becomes apparently coloured by the qualities and acts according to their particular way of manifestation.

जैसे का स्वप्नीचेनि राजे । जै परचक्र देखिजे । तै हारी जैत होईजे । आपणपाचि ॥277॥

आपल्यावर परचक्र आले आहे असे ज्यावेळेस राजा स्वप्न पहातो, त्यावेळेस ते परचक्र निवारण करण्याच्या कामी दडलेला जय अथवा पराजय आपणच होतो. (त्या स्वप्नातील जयामुळे अथवा पराजयामुळे) राजाचा मूळचा राजेपणा वाढला नाही अथवा कमी झाला नाही, तर तो आहे तसाच आहे),

When a king sees a dream, sees in it that his city is attacked by his enemies and experiences either victory or defeat, it is he himself who projects all those situations and experiences.

तैसे मध्योर्ध्व अध । हे जे गुणवृत्तिभेद । ते दृष्टीवाचूनि शुद्ध । वस्तुचि असे ॥278॥

त्याप्रमाणे (वरील राजाच्या दृष्टांताप्रमाणे) उत्तम गती, मध्यम गती व अधोगती हे गतीचे भेद गुणवृत्तींच्या भेदामुळे आहेत. ती गुणांची दृष्टी जर टाकली तर ब्रह्म वस्तू शुद्ध आहे तशीच आहे.

So, all the different characteristics of the three qualities such as the higher, the middle and the lower are appearing as such because of the particular point of view; otherwise, the absolute Brahman is pure as it is without this point of view of separate functions.

परी हे वाहणी असो । तरी तुज आन न दिसो । परिसे ते सांगतसो । मागील गोठी ॥279॥

परंतु हा बोलण्याचा ओघ राहू दे. तर हे आमचे सांगणे विषयातर झाले असे तुला वाटू देऊ नकोस. आता मागील विषय पुढे सांगतो. ऐक.

But let us stop these analytical descriptions. You should not give attention to anything other that the supreme Brahman. I will just tell you again what I have earlier told you.

तरी ऐसे जाणिजे । सामर्थ्ये तिन्ही सहजे । होती देहव्याजे । गुणचि हे ॥280॥

तर हे तिन्ही गुणच आपापल्या सामर्थ्याने याप्रमाणे स्वभावत:च देहाच्या निमित्ताने होतात. देहच बनतात.

You must realize that these three qualities are able to show their peculiar powers only through the physical body, and with its support.

इंधनाचेनि आकारे । अग्नि जैसा अवतरे । का आंगवे तरुवरे । भूमिरसु ॥२८१॥

ज्याप्रमाणे लाकूड ज्या आकाराचे असेल, त्याच आकाराचा अग्नि होतो किंवा सर्व प्रकारच्या वृक्षात भूमीचा एकच रस त्या त्या प्रमाणे होतो.

It is like fire becoming of the shape of the firewood etc., which it burns, or the juices in the earth become outwardly of the shape of a tree when they enter the tree.

नाना दहियाचेनि मिसे । परिणमे दूधचि जैसे । का मूर्त होय ऊसे । गोडी जेवी ॥२८२॥

अथवा जसे दूधच दह्याच्या रूपाने परिणाम पावते किंवा गोडीच उसाच्या रूपाने साकार स्वरूपात येते.

Or, like the milk which assumes the nature of curds but it is milk only in another form, or like the sweetness of the juice which takes the form of sugarcane plant.

तैसे हे स्वांतःकरण । देहचि होती त्रिगुण । म्हणौनि बंधासि कारण । घडे कीर ॥२८३॥

त्याप्रमाणे हे तीन गुणच अंतःकरणासह देहरूप होतात; म्हणून ते बंधन करण्याला कारणीभूतही होतात.

Similarly these three qualities, take the form of the body which is endowed with the mind and, therefore, it becomes responsible for bondage.

परी चोज हे धनुर्धरा । जे एवढा हा गुंफिरा । मोक्षाचा संसारा । उणा नोहे ॥२८४॥

तरीपण, अर्जुना ! हे आश्चर्य आहे की जीव इतका गुणबध्द होऊनही त्याच्या मोक्षस्थितीत यत्किंचित कमीपणा येत नाही.

But, O the great archer! The wonderful thing in this process is that all these complex functions of these three qualities and the body with its organs do not affect in any way the freedom of the Jeeva itself.

त्रिगुण आपुलालेनि धर्मे । देहीचे माघुत साउमे । चाळिताही न खोमे । गुणातीतता ॥२८५॥

तीन गुण हे आपआपल्या स्वभावधर्माप्रमाणे देहाचे ठिकाणी मागे झालेल्या व पुढे होणार्‍या कर्मरूपाने राहाटत असता जीवाची मूळची गुणातीत स्थिती यत्किंचितहि उणी होत नाही.

Those three qualities while consuming the past Karma of the Jeeva and creating new Karma according to their peculiar way of function, do not affect adversely the status of the Jeeva which is beyond them.

ऐसी मुक्ति असे सहज । ते आता परिसऊ तुज । जे तू ज्ञानांबुज- । द्विरेफु की ॥२८६॥

अशी जीवाची गुणातित मक्तावस्था जी स्वाभाविकच आहे ती, तू आत्मज्ञानरूपी कमळावरील भ्रमर असल्यामुळे तुला सांगतो, ऐक.

We propose to tell you that it is quite easy for the Jeeva to remain free from this great whirlpool of the three qualities; because you are interested in self-knowledge as a blue-beetal is addicted to the honey in a lotus. In your case, knowledge is that lotus.

आणि गुणी गुणाजोगे । चैतन्य नोहे मागे । बोलिलो ते खागे । तेवीचि हे ॥२८७॥

आणि चैतन्य हे गुणांमध्ये असले तरी गुणाजोगे होत नाही व तसेच ती अंतिम स्वरूपस्थिति आहे, हे मागे सांगितलेच आहे.

This is similar to the crux of the problem which we told you earlier in verse 24 of chapter 3 that the spirit does not take the limits of the qualities though it functions in them.

तरी पार्था जै ऐसे । बोधलेनि जीवे दिसे । स्वप्न का जैसे । चेइलेनी ॥२८८॥

तरी अर्जुना ! ज्याप्रमाणे जागा झालेला मनुष्य स्वप्नाला भास समजतो, त्याप्रमाणे जीव जगाला सत्य न समजता मिथ्याभासरूप समजेल

O Partha, just as a man knows that the dream was unreal, after he awakes, similarly the Jeeva knows this after he attains the self-realization.

नातरी आपण जळी । बिंबलो तीरोनी न्याहळी । चळण होता कल्लोळी । अनेकधा ॥२८९॥

किंवा आपण पाण्यात बिंबलो आहो व पाण्यातील लाटांच्या अनेक प्रकारच्या चळणवळणाने अनेक प्रकारचे होत आहो; पण माझा त्याच्याशी काही एक संबंध नाही, असे जसे तीरावर उभे राहून मनुष्य पाहतो.

Or just as we realize that our reflection which moves with the waves in the water is not our own self, only when we are aware that we are sitting on the bank of the water.

का नटलेनि लाघवे । नटु जैसा न झकवे । तैसे गुणजात देखावे । न होनिया ॥२९०॥

ज्याप्रमाणे नट, घेतलेल्या नानाप्रकारच्या सोंगाने मी खरोखर तसा झालो, असे समजत नाही; त्याप्रमाणे मी संपूर्ण सत्वादिगुणाचा साक्षी, त्याच्याहून निराळा आहे, असे पहावे.

Or just as an actor does not get himself deceived even if he does a lot of make-up to play a role of somebody else, similarly the Jeeva should look at these three qualities without being involved.

पै ऋतुत्रय आकाशे । धरूनियाही जैसे । नेदिजेचि येवो वोसे । वेगळेपणा ॥291॥

ज्याप्रमाने आकाशावर आपआपल्या क्रियाक्रमानुसार तिन्ही ऋतु निर्माण होतात. आणि नाहीसे ही होतात. पंरतु हे सर्व एकमेकापासुन भिन्न भिन्र आहेत. हे नुसते पाहावे.

The sky presents us with the three different seasons, but it does not allow its purity being unreal or subjected to variations.

तैसे गुणी गुणापरौते । जे आपणपेअसे आयिते । तिये अहं बैसे अहंते । मुळकेचिये ॥292॥

त्याप्रमाने गुण-व्यवहार सुरु असताना त्याहुन पलीकडे असे जे आपले सहज स्वरुप आणि जो अह’ या प्रथम असणारे स्फुरणांचे मुळस्थान, त्या आत्मस्वरुपाशी त्याची बुद्धि स्थिर होत असते.

Similarly that which lives in these qualities is actually self-evident alone and free I-ness, and is always seated high on the reality of knowing that- I AM BRAHMAN.

तै तेथूनि मग पाहता । म्हणे साक्षी मी अकर्ता । हे गुणचि क्रियाजाता । नियोजित ॥293॥

मग तेव्हा तो त्या मुळस्वरुपाशी पाह लागला असता तो म्हणतो की, मी कर्माचा कर्ता नसुन, केवळ साक्षीभुत आहे. आणि सर्व कर्म ञिगुणांपासुन तयार होतात.

Looking down from his high citadel, Atman says - ``I am only a witness. I do not do anything. These qualities are spreading all this complex expanses of actions.''

सत्त्वरजतमांचा । भेदी पसरु कर्माचा । होत असे तो गुणांचा । विकारु हा ॥294॥

प्रकृतीस्वरुप असलेल्या सत्विक-राजस-तामस या विषेश अवस्थाप्रमाने कर्माचा विस्तार होते असतो, म्हणुन हा जो कर्माचा विस्तार आहे. तो ञिगुणांचा परिनाम आहे.

The Karma spreads its network due to all these qualities of Sattwa, Rajas and Tamas, and all the rites and rituals are only the variations arising out of these qualities.

ययामाजी मी ऐसा । वनी का वसंतु जैसा । वनलक्ष्मीविलासा । हेतुभूत ॥295॥

वनामधे जसा वसंतऋतु वनाची शोभा वाढवण्यास कारणीभूत असतो, पंरतु तो या सर्वापासुन अलिप्त असतो. तसा मी या सर्व क्रिया करुनही अलिप्त आहे.

And what is my status in these qualities? It is just like the spring season which indirectly becomes the cause of all the glory of nature.

का तारांगणी लोपावे । सूर्यकांती उद्दीपावे । कमळी विकासावे । जावे तमे ॥296॥

अथवा तारागंनाच्या समुदायांनी लोपुन जावे. सूर्यकांतमण्याने अग्नी उत्पन्न करावा, सूर्यविकासी कमलांनी विकासावे व अंधाराने नाहीसे व्हावे.

Or some happenings like fading of starlight and their becoming invisible, or the burning of the stone sensitive to sunlight, the blossoming of lotus flowers or dissolution of darkness

ये कोणाची काजे कही । सवितिया जैसी नाही । तैसा अकर्ता मी देही । सत्तारूप ॥297॥

यापैकी कोणाच्याही कार्यामधे सूर्य जसा केव्हाही कोणालही कारण होत नाही, त्याप्रमाणे या देहात मी क्रियारहित असुन देखिल, केवळ साक्षित्वाने, अधिष्ठानरूप होऊन राहिलो आहे.

Are not directly caused by the Sun himself and they are not done by him. Similarly though I may be indirect cause as the root base for all the actions, I am not the doer, and these do not affect me.

मी दाऊनि गुण देखे । गुणता हे मिया पोखे । ययाचेनि निःशेषे । उरे ते मी ॥298॥

मी स्वरुपातःप्रकाशित होऊन तिन गुणांचे प्रकाशन करत असतो. गुणांच्या ठिकाणी गुणास पहातो, या तिन गुणांच्या ठिकाणी (असणारा) गुणत्व माझ्या सत्तेने वाढले जाते. व या गुणांचा आभास झाल्यावर जे उरते ते मीच आहे.

No doubt the qualities become manifest because I show them, it is I who strengthen their power, but I am that eternal and untouched principle, which remains after the destruction of these facets or qualities.

ऐसेनि विवेके जया । उदो होय धनंजया । ये गुणातीतत्व तया । अर्थपंथे ॥299॥

हे धनंजया अशा या विवेकाचा किंवा विचाराचा ज्याच्या ह्रदयात उदय होतो त्यास गुणातीतपणा (उच्च) स्थानाच्या मार्गाने प्राप्त होतो.

O Dhananjaya, he who has thus raised himself above these things called qualities is the really free man, beyond this trinity and reaches a very high state.

आता निर्गुण असे आणिक । ते तो जाणे अचुक । जे ज्ञाने केले टीक । तयाचिवरी ॥300॥

आता निर्गुण ब्रम्ह म्हणून जे तिनही गुणापेक्षाही वेगळे आहे ते तो बिनचूक जाणतो. कारण की ज्ञानाने त्याला द्रष्टा असणारा पुरुष संशयरहित आणि भ्रमरहित होऊन जाणतो. कारण की ज्ञानाने आपले रहाण्याचे ठिकान त्याच्याच ठिकानी स्थायिक केलेले असते.

He rightly understands that principle which is beyond the qualities because knowledge itself has made an impression upon his mind.

किंबहुना पंडुसुता । ऐसी तो माझी सत्ता । पावे जैसी सरिता । सिंधुत्व गा ॥301॥

फार काय सांगावे ? अर्जुना, ज्याप्रमाने नदी समुद्राला प्राप्त होत असते. त्याप्रमाणे असा तो द्रष्टा पुरुष माझ्या स्वरुपाला प्राप्त होतो.

Or, O the son of Pandu, he attains unity with my state just as a river merges into the sea.

नळिकेवरूनि उठिला । जैसा शुक शाखे बैसला । तैसा मूळ अहंते वेढिला । तो मी म्हणौनि ॥302॥

जसा राघू नळिकेवरून उठून (मोकळेपणे) झाडाच्या दुसर्‍या फांदीवर बसावा, तसा तो देहाहंता सोडून स्वरूप (ब्रह्म) हेच मी आहे. म्हणून तो स्वरूप-अहंतेने वेष्टिला गेला.

Just as a parrot escapes from the rung and goes to sit on the branch of the tree in its own freedom, this man also becomes one with me which is his root existence.

अगा अज्ञानाचिया निदा । जो घोरत होत बदबदा । तो स्वस्वरूपी प्रबुद्धा । चेइला की ॥303॥

हे ज्ञानसागर अर्जुना ! अज्ञानरूपी निद्रेने मीच देह आहे आणि स्ञी, पुञ, ही धन संपत्ती सर्व माझी आहे. असे म्हणत जो घोरत पडला होता. तो ब्रम्हस्वरुपाच्या अवस्थेत मी ब्रम्हच आहे; याच ज्ञानाने जागा झाला.

Because, O the Enlightened Arjuna, he who was snoring deeply in his sleep of ignorance has now become awake by self-realization.

पै बुद्धिभेदाचा आरिसा । तया हातोनि पडिला वीरेशा । म्हणौनि प्रतिमुखाभासा । मुकला तो ॥304॥

अर्जुना भेदप्रतीती निर्माण करनारा हाच कोणी एक बुद्धिरुपी आरसा, तो त्याच्या हातून पडून फुटल्यामुळे तो ज्ञानाने बाधित होऊन तो जिवरुपी प्रतिबिंबाला मुकला आहे.

O the great warrior Arjuna, he had a mirror of duality in his hand but it fell down and broke, so, he cannot now see the illusory reflection.

देहाभिमानाचा वारा । आता वाजो ठेला वीरा । तै ऐक्य वीचिसागरा । जीवेशा हे ॥305॥

हे वीरा अर्जुना ! देह तादात्म्याचा वारा वाहणे ज्या वेळस बंद होते. तेव्हा लाटांचे सागराशी ऐक्य असते. ह्या पुरुषाच्या ठिकाणी जीवाचे जसे ब्रम्हाशी ऐक्य होते.

O The brave one! Since the wind of the pride and identification of mind with the body has stopped, there is unity of the soul and the spirit (or Jeeva and Shiwa) like the waves subsiding in the sea.

म्हणौनि मद्भावेसी । प्राप्ति पाविजे तेणेसरिसी । वर्षांती आकाशी । घनजात जेवी ॥306॥

म्हणून त्या आत्मज्ञानी पुरुषाला लागलीच माझ्या स्वरुपाची प्राप्ती होते. ज्याप्रमाणे ढग हे पावसाळा संपल्यानंतर शेवटी ते आकाशरूप होऊन रहातात.

So, Jeevatma dissolves himself into my existence just like the thin clouds disappearing in the sky when the rainy season is over.

तेवी मी होऊनि निरुता । मग देहीचि इये असता । नागवे देहसंभूता । गुणासि तो ॥307॥

असा ज्ञानी असणारा भक्त मद्रुप झाल्यावर जरी देहात असले काही आणि नसले काय तरीसुद्धा त्याप्रमाणे वस्तुत: मद्रूप झाल्यावर मग जरी तो या देहात असला तरी तो देहाला उत्पन्न करणार्‍या गुणांच्या तावडीत सापडत नाही.

So, being myself for all purposes, he does not get caught in the qualities produced in that body though he lives in the body.

जैसा भिंगाचेनि घरे । दीपप्रकाशु नावरे । का न विझेचि सागरे । वडवानळु ॥14-308॥

ज्याप्रमाणे काचेचा कंदिल-दिवा भिंगाच्या घरात ठेवला म्हणजे त्या दिव्यातुन येणारा प्रकाश त्या घराकडुन ज्याप्रमाने कोंडुन ठेवला जाऊ शकत नाही, परंतु तो देहात असुनही. सागराकडुन विझला जात नाही. ,

Just as the light of a lamp is not prevented or destroyed by the transparent glass, or just as the fire in the ocean is not extinguished by the ocean,

तैसा आला गेला गुणांचा । बोधु न मैळे तयाचा । तो देही जैसा व्योमींचा । चंद्र जळी ॥309॥

त्याप्रमाणे गुणांच्या येण्या-जाण्याने त्या ज्ञानी असणार्‍या भक्ताचा आत्मबोध मलिन होत नाही. जसा आकाशातील चंद्राची सावली जरी पाण्यात पडली असता, तरी जसा तो ओला होत नाही, त्याप्रमाने तो देहात असुनसुद्धा गुणांनी बांधला जाऊ शकत नाही.

Similarly his self- knowledge does not get sullied by the development or disappearance of any of these qualities. His being in the body is like the reflection of Moon which appears to be in water.

तिन्ही गुण आपुलालिये प्रौढी । देही नाचविती बागडी । तो पाहोही न धाडी । अहंतेते ॥310॥

तिन्ही गुण आपापल्या सामर्थ्याने देहामधे विविध प्रकारचे प्रयत्न करतात, परंतु तो आपल्या अहंतेला ते प्रयत्न पहाण्यासही पाठवत नाही.

The three forces of the three qualities are making the body dance according to their movement but this man does not even throw a glance at them, and does not deviate from his conviction that he is Brahman.

हा ठायवरी । नेहटोनि ठेला अंतरी । आता काय वर्ते शरीरी । हेही नेणे ॥311॥

अशा परिस्थितीत तो ज्ञानी मनुष्य अंतकरणामध्ये अत्यंत बळकट असा निश्चय करुन एका जागेवर स्थिर राहण्यातच आपले हीत जाणत असतो. वर्तमान काळात शरीराच्या ठिकानी काय काय घडते, याचा तो किंचितही विचार करत नाही.

He stays so fixed in his Atman that he is not at all aware what is going on in the body.

सांडुनि आंगीची खोळी । सर्प रिगालिया पाताळी । ते त्वचा कोण सांभाळी । तैसे जाले ॥312॥

आपल्या अंगावरची कात टाकून सर्पाने बिळात प्रवेश केल्यानंतर त्या कातेचे काय होईल याची व्यर्थ काळजी करत बसत नाही. त्याप्रमाने तो ज्ञानी मनुष्य तो आपल्या देहाविषयी व्यर्थ चिंता करण्यात आपला बहुमुल्य वेळ घालवित बसत नाही.

This happens like the skin thrown by a serpent who goes afterwards into a hole, and there is nobody to take care for that skin.

का सौरभ्य जीर्णु जैसा । आमोदु मिळोनि जाय आकाशा । माघारा कमळकोशा । नयेचि तो ॥313॥

अथ ?थवा कमळातील सुगंध पुर्णपणे विकसित झाल्यावर जसा त्याचा सुवास आकाशात मिसळून जातो व तो पुन्हा कमळाच्या फुलाकडे माघारी येत नाही,

Or he is like this - When the fragrance of a lotus goes away into the environment it does not come back to that flower.

पै स्वरूपसमरसे । ऐक्य गा जाले तैसे । तेथ किं धर्म हे कैसे । नेणे देह ॥314॥

अर्जुना, ब्रह्मतत्वाशी ऐक्य पावल्यामुळे त्या ज्ञानी पुरुषाची स्थिती तशीच झालेली असते. अशा अवस्थेत ? देहाचे धर्म काय आहेत ? व देह कसा आहे, हे तो जाणत नाही.

Similarly when there is complete unity with the Brahman, there is no cognizance of what is the body and what are its characteristics, etc.

म्हणौनि जन्मजरामरण । इत्यादि जे साही गुण । ते देहीचि ठेले कारण । नाही तया ॥315॥

म्हणून जन्म, अस्तित्व, वर्धन, विपरिणाम व मरण, म्हातारपणा व विनाश इत्यादि देहाचे जे सहा विकार आहेत, ते त्याच्या देहाच्या ठिकाणीच राहिलले असतात. अशा त्या ज्ञानी मनुष्याचा या सहा विकाराशी काडीमाञ संबध नसतो.

So, all the six stages of birth, growth, youth, decadence, oldage and death, which are relevant to the body only, have no relationship with him in the Atman.

घटाचिया खापरिया । घटभंगी फेडिलिया । महदाकाश आपैसया । जालेचि असे ॥316॥

घट फुटल्यावर व घटाच्या खापर्‍या दुर फेकून दिल्यावर ते घटातील आकाश जसे आपोआपच महाकाश झालेले असते.

It is similar to the undisturbed state of space which is in a pot, remains as it is even if the pot is broken.

तैसी देहबुद्धी जाये जे आपणपा आठवू होय । तै आन काही आहे । तेवाचुनी ? ॥317॥

त्याप्रमाणे देहबुद्धी गेल्यावर ज्यावेळी आपल्याला आपल्या आत्मस्वरूपाचे अखंड अनुसंधान घडते. किंवा स्मरण होते, तेव्हा आत्मस्वरूपावाचून दुसर्‍या कशाची आठवण राहते काय ?

Similarly when the memory of "I am body" is gone and only the reality that "I am Brahman" remains, what else than the Reality can be there?

येणे थोर बोधलेपणे । तयासि गा देही असणे । म्हणूनि तो मी म्हणे । गुणातीत ॥318॥

ज्याच्या अंतकरणामध्ये झालेला असा हा महान बोध तो देहधारी असला तरी तो गुणातीत झाला आहे. असे भगवान सांगतात.

As he is in the body, but is with this very high level of realization, he is called by me as Beyond Qualities.

यया देवाचिया बोला । पार्थु अति सुखावला । मेघे संबोखिला । मोरु जैसा ॥319॥

जसा काही मेघांच्या गर्जनेने हाक दिलेला मोर जसा सुखावतो, त्याप्रमाणे या देवाच्या संवादाने, बोलण्याने अर्जुन अतिशय आनंदित झाला.

At this explanatory teaching, Partha was very happy like a peacock at the call of the cloud.

तेणे तोषे वीर पुसे । जी कोण्ही चिन्ही तो दिसे । जयामाजी वसे । ऐसा बोधु ॥320॥

त्या संतोषाने वीर अर्जुन विचारू लागला की महाराज, ज्याच्या अंतकरणामध्ये असा बोध झाला आहे, तो पुरुष कोणत्या लक्षणांनी ओळखला जातो ? किंवा काय लक्षणे असु शकतील.

With that satisfaction the brave Arjuna asked- "O Lord, what are the signs seen in such a man who has such self-knowledge?

तो निर्गुण काय आचरे । कैसेनि गुण निस्तरे । हे सांगिजो माहेरे । कृपेचेनि ॥321॥

तो गुणातीत पुरुष कसा आचरण करतो ? व तो गुणांचे कसे उल्लघंन किंवा निवारण कसे करतो ? आपण तर कृपेचे माहेरघर आहात, आपण हे आम्हाला सांगावे.

Please be kind to tell me how he maintains his state of freedom from the qualities, and how he discards the effect of the qualities.

यया अर्जुनाचिया प्रश्ना । तो षड्गुणांचा राणा । परिहारु आकर्णा । बोलतु असे ॥322॥

ह्या अर्जुनाच्या प्रश्नावर तो ऐश्वर्यादी सहा गुण ऐश्वर्यसंपन्न राजा (श्रीकृष्ण) काय उत्तर देत आहे त्याचे श्रवण करा.

Upon this question of Arjuna, Shrikrishna, the king of sixfold glory, said to Arjuna in order to solve his question

म्हणे पार्था तुझी नवाई । हे येतुलेचि पुससी काई । ते नामचि तया पाही । सत्य लटिके ॥323॥

परमात्मा म्हणाले, हे पार्था ! तुझी प्रश्न करण्याची पद्धत अपूर्वच आहे. तो गुणातीत काय कर्मे करतो व गु्णातीत कसा तरून जातो हे एवढेच असंबंद्ध काय विचारतोस ? हे तुझे विचारणे ‘खरे हे कसे खोटे आहे ? ” असे विचारण्यासारखे विसगंत आहे.

He said "O Partha, you are a wonderful man. How are you asking this question? The name Gunateeta (Beyond qualities) is really an incorrect name. You are asking about how that man does all activities; but since he has no relationship with all that happens in the body, and if you presume that he has something to do, does it not prove his name as "Beyond Qualities" an incorrect name? He who is called like this, does not get involved in them, and even if he is living with the qualities around him, he is not caught in them.

गुणातीत जया नांवे । तो गुणाधीन तरी नव्हे । ना होय तरी नांगवे । गुणा यया ॥324॥

अर्जुनाचा प्रश्न विसंगत कसा आहे हे भगवान या ओवीत सांगतात). गुणातीत ज्याला म्हणतात, तो गुणांच्या स्वाधीन तर नसतोच अथवा तो जरी गुणात असला तरी तो त्या गुणांच्या स्वाधीन होत नाही.

He said "O Partha, you are a wonderful man. How are you asking this question? The name Gunateeta (Beyond qualities) is really an incorrect name. You are asking about how that man does all activities; but since he has no relationship with all that happens in the body, and if you presume that he has something to do, does it not prove his name as "Beyond Qualities" an incorrect name? He who is called like this, does not get involved in them, and even if he is living with the qualities around him, he is not caught in them.

परी अधीन का नांगवे । हेचि कैसेनि जाणावे । गुणांचिये रवरवे- । माजी असता ॥325॥

या ओवीत अर्जुनाच्या प्रश्नंची दुरुस्ती करतात) पण तो गुणातीत पुरुष गुणांच्या गुंताड्यात असताना तो गुणांच्या आधीन आहे किंवा तो गुणांच्या आधीन नाही हे कसे ओळखावे ?

Now, you may have doubt, how he is not caught by the qualities if he is actually functioning surrounded by all the upheavals of those qualities.

हा संदेह जरी वाहसी । तरी सुखे पुसो लाहसी । परिस आता तयासी । रूप करू ॥326॥

हा संशय जर तुझ्या मनात असेल तर तुला तो प्रश्न सुखाने विचारता येईल. आता आम्ही त्याचे स्पष्ट उत्तर देतो, तरी तू ऐक.

If so, you may freely put that question to me and now listen how we will reply.

तरी रजाचेनि माजे । देही कर्माचे आणोजे । प्रवृत्ति जै घेईजे । वेटाळुनि ॥327॥

गुणातीत असणारा पुरुष रजोगुणाच्या उत्कर्षाने तो ज्यावेळेला प्रवृत्तीने वेढला जातो, त्या वेळी त्याच्या देहात कर्माचे अंकुर फुटतात.

Rajas becomes powerful. Body has sprouts of action growing from it and the Jeeva is simply surrounded by outgoing attentions.

तै मीचि का कर्मठ । ऐसा न ये श्रीमाठ । दरिद्रलिये बुद्धी वीट । तोही नाही ॥328॥

तेव्हा (त्या गुणातीत पुरुषाला) ‘मी एक कर्मठ आहे ” असा अभिमान चढत नाही अथवा कर्मे करण्याची राहिली तरी त्याच्या बुद्धीला खेद होत नाही.

In that situation, this man has no such concept that he is alone the actor, the doer; nor does he lament if that action is not successful.

अथवा सत्त्वेचि अधिके । जै सर्वेद्रियी ज्ञान फाके । तै सुविद्यता तोखे । उभजेही ना ॥329॥

अथवा सत्वगुणाच्या आधिक्याने जेव्हा सर्व इंद्रियात ज्ञान प्रकाशित होते त्यावेळी चांगल्या विद्वत्तेने (मी ज्ञानी आहे असा) हर्षभरित होत नाही. व मोह आणि भ्रम याकडुनही तो ग्रासला जात नाही (अथवा चांगली विद्वत्ता प्राप्त झाली नाही) तरी त्याला दुखःही होत नाही किंवा मानत नाही.

When all the senses in his body become sharp and sensitive with quick grasp of any subject he is not elated by his learning and cleverness.

का वाढिन्नलेनि तमे । न गिळिजेचि मोहभ्रमे । तै अज्ञानत्वे न श्रमे । घेणेही नाही ॥330॥

अथवा जेव्हा तमोगुण वाढतो तेव्हा तो गुणातीत पुरुष, मोह व भ्रम यांच्याकडून ग्रासला जात नाही, (त्याचप्रमाणे) तेव्हा तो अज्ञानामुळे कष्टी होत नाही, अथवा तो अज्ञानाचा स्वीकार देखिल करत नाही.

And if there is Tamas increased in his body, he is not confused and is not sorry that he has no knowledge about some things.

पै मोहाच्या अवसरी । ज्ञानाची चाड न धरी । ज्ञाने कर्मे नादरी । होता न दुःखी ॥331॥

मोहाच्या वेळी तो गुणातीत पुरुष ज्ञानाची इच्छा करत नाही आणि ज्ञानाने कर्माचा आरंभ करीत नाही व त्याच्या हातून सहज कर्म झाले तर त्याचा खेदही करत नाही.

When there is confusion, he is not eager to change that condition into that of knowledge; when there is knowledge he does not boast about his good actions and does not feel sorry if any work is not finished.

सायंप्रतर्मध्यान्हा । या तिन्ही काळांची गणना । नाही जेवी तपना । तैसा असे ॥332॥

ज्याप्रमाणे सूर्याला प्रात:काल, मध्याह्न काल व सायंकाल या तिन्ही काळांची गणना नाही, तसा तो गुणातीत पुरुष आतो. (म्हणजे त्याला तिन्ही गुणांची खबर नसते).

Just as the Sun knows no difference in the morning, or noon, or evening, this man also does not differentiate between any conditions.

तया वेगळाचि काय प्रकाशे ज्ञानित्व यावे असे । कायि जळार्णव पाउसे । साजा होय ? ॥333॥

त्याला काही वेगळ्याच (सत्वगुणाच्या शास्त्राचा वगैरे) प्रकाशाने ज्ञानपणा यावयाचा आहे काय तर नाही, तो ज्ञानाची मूर्तीच आहे.

Is there any necessity of the light of the knowledge of other person, for this man to be learned? Is rain necessary for the sea to have high tide?

ना प्रवर्तलेनि कर्मे । कर्मठत्व तया का गमे । सांगे हिमवंतु हिमे । कांपे कायी ? ॥334॥

अथवा त्या गुणातीत पुरुषाची कर्माकडे प्रवृत्ती झाली तर त्याला कर्मठत्व (मी यथासांग कर्म करणारा आहे असा अभिमान) वाटेल काय ? अर्जुना, सांग पाहू. हिमालय पर्वत थंडीने थरथर कापेल काय ?

Will he be involved in the compulsive performance of rituals even if he may be doing what is fit for the occasion? Arjuna, do tell me! Does the mountain Himalaya shiver by snow-fall?

नातरी मोह आलिया । काई पा ज्ञाना मुकिजैल तया । हो मा आगीते उन्हाळेया । जाळवत असे ? ॥335॥

अथवा (तमाधिक्याने) त्याच्यासमोर मोह आला असता त्या मोहामुळे तो ज्ञानाला मुकला जाईल काय ? उन्हाळ्याकडून महाअग्नी जाळला जाईल काय ?

Or will such a man abhor knowledge even if there is a confusing situation? Please tell me, can summer, however hot may it be, burn the fire itself? (Thus the man is not affected by any conditions).

तैसे गुणागुणकार्य हे । आघवेचि आपण आहे । म्हणौनि एकेका नोहे । तडातोडी ॥336॥

त्याप्रमाणे गुण व गुणांचे जे कार्य आहे हे तो सर्व आपणच आहे. म्हणून एक एका गुणाच्या उत्कर्षाने त्याचे चित्त विस्कळित होत नाही

Looked from other point of view, he considers that the function of the three qualities is not separate from himself. They are himself only. Therefore, he does not try to cut them away.

येवढे गा प्रतीती । तो देहा आलासे वस्ती । वाटे जाता गुंती- । माजी जैसा ॥337॥

वाटेने जाणारा वाटसरू संध्याकाळ वगैरे अडचणीत सापडल्यामुळे जसा वस्तीला (धर्मशाळेत वगैरे) रहातो, तसा तो गुणातीत पुरुष (प्रारब्धभोगाच्या अडचणीत सापडल्यामुळे) एवढ्या थोर अनुभावाने देहात उदासीनतेने वस्तीला आलेला असतो.

As he is in this comprehensive attitude, he lives in the body like a traveller staying in a Sarai for some time.

तो जिणता ना हरवी तैसा गुण नव्हे ना करवी । जैसी का श्रोणवी । संग्रामींची ॥338॥

ज्याप्रमाणे युद्धाची भूमी (उदास) असते, (म्हणजे जशी रणभूमी ही जिंकणारी नसते अथवा पराभव पावणारी नसते), त्याप्रमाणे तो गुणांना जिंकणारा नसतो व गुणांकडून पराभव पावणारा नसतो व त्याचप्रमाणे तो गुण नसतो अथवा तो गुणांकडून करवीत नाही.

Just as the battle ground has nothing to do with the victory or defeat of any army, this man also does not take part in any action which the quality does or does not do.

का शरीरा आतील प्राणु । घरी आतिथ्याचा ब्राह्मणु । नाना चोहटाचा स्थाणु । उदासु जैसा ॥339॥

अथवा शरीरातील प्राण जसा उदास असतो किंवा घरी आलेला पांथस्थ ब्राह्मण जसा त्या घरसंबंधाने उदास असतो, अथवा चव्हाट्यावरील खांब जसा उदास असतो (त्याप्रमाणे जो देहादि गुणाकार्यावर उदास असतो.

Just as the vital breath is not attached to any particular part of body or a guest called for dinner at a stranger's place is not interested in other things in the house and just as a pillar on a city square is oblivious to whatever is going on around it- so, this man is not concerned about the qualities.

आणि गुणाचा यावाजावा । ढळे चळे ना पांडवा । मृगजळाचा हेलावा । मेरु जैसा ॥340॥

आणि अर्जुना, मृगजळाच्या हेलकाव्याने जसा मेरुपर्वत यत्किंचिंतही हलत नाही, तसा तो गुणातीत पुरुष गुणांच्या येण्याजाण्याने गडबडत नाही,

And O Pandava, just as the mountain Meru is not affected by the waters of mirage, so this man of wisdom is not disturbed by any coming and going of particular qualities.

हे बहुत कायि बोलिजे । व्योम वारेनि न वचिजे । का सूर्य ना गिळिजे । अंधकारे ? ॥341॥

याबद्दल फार बोलून काय करावयाचे आहे ? आकाश वार्‍याकडुन कुठे घालवले जाते काय ? अथवा सूर्य जसा अंधाराकडून गिळला जात नाही.

What more can be said, my dear? Just as the sky cannot be blown away by wind or the Sun cannot strangulate the darkness personally.

स्वप्न का गा जियापरी । जगतयाते न सिंतरी । गुणी तैसा अवधारी । न बंधिजे तो ॥342॥

जागृत असलेल्या मनुष्यास स्वप्न जसे भ्रमात पाडत नाही, त्याप्रमानेच आत्मज्ञानी पुरुष तीन गुणांनी बांधला जात नाही. हे लक्षात ठेव.

Or just as a dream cannot deceive a man who is awake, so, the qualities cannot bind the really wise man.

गुणासि कीर नातुडे । परी दुरूनि जै पाहे कोडे । तै गुणदोष सायिखडे । सभ्यु जैसा ॥343॥

गुणांच्या तडाख्यात तर तो निश्चय करुन आवळला जात नाही, परंतु तो जेव्हा गुणांचा कमीजास्तपणा पहातो, तेव्हा जसा एखादा सभ्य गृहस्थ (प्रेक्षक) हालणार्‍या लाकडी बाहुल्यांच्या खेळ दुरून पहातो, तसा गुणांचे कमीजास्तपण दुरून तटस्थ वृत्तीने व कौतुकाने (साक्षीरूपाने) पाहातो.

Though he is not caught by the qualities when he looks at the various activities of the qualities for a fun to be enjoyed aloofly, just as a spectator sees a puppet dance only for pass-time.

सत्कर्मे सात्त्विकी । रज ते रजोविषयकी । तम मोहादिकी । वर्तत असे ॥344॥

सत्वगुण हा सात्विक कर्माकडे, रजोगुण हा राजस भोगांकडे आणि तमोगुण हा मोह, प्रमाद, झोप, आणि आळस याकडे कशा प्रकारे प्रवृत्त होत असतो. परमात्मा सर्वकाही तो साक्षीरुपानेच पहात असतो.

The Sattwa quality indulges in any good and pious activities, Rajas takes interest in selfish and sensual subjects while the Tamas is freely roaming about in a condition of hallucination, illusion or ignorance, etc.

परिस तयाचिया गा सत्ता । होती गुणक्रिया समस्ता । हे फुडे जाणे सविता । लौकिका जेवी ॥345॥

अर्जुना ऐक. जशा लोकांच्या क्रिया सूर्याच्या सत्तेने चालतात, त्याप्रमाणे गुणांच्या सर्व क्रिया त्याच्या (गुणातीत पुरुषाच्या) सत्तेने चालतात, हे तू पक्के समज.

But please remember that all these activities of the qualities go on only by the order and power of the God. For example, the activities of people go on because they say that sun has arisen, but then he only looks on like a disinterested person.

समुद्रचि भरती । सोमकांतचि द्रवती । कुमुदे विकासती । चंद्रु तो उगा ॥346॥

(चंद्रोदयाने) समुद्रांना भरती येते, सोमकांत मण्यांना पाझर फुटतो आणि चंद्रविकासी कमळे उमलतात पण चंद्र तर काही हालचाल करत नाही.

Though at the rising of the moon, there is high tide, the Somakant jewel melts and night lilies bloom, the moon is aloof from them.

का वाराचि वाजे विझे । गगने निश्चळ असिजे । तैसा गुणाचिये गजबजे । डोलेना जो ॥347॥

वारा वहातो अथवा वहाण्याचा बंद होतो, परंतु आकाश माञ स्थिर असते. त्याप्रमानेच गुणांच्या हालचालीने जो गोंधळुन जात नाही.

The wind may blow fast or become slow, the sky remains still and undisturbed. Similarly this man is not disturbed by the qualities.

अर्जुना येणे लक्षणे । तो गुणातीतु जाणणे । परिस आता आचरणे । तयाची जी ॥348॥

अर्जुना, या लक्षणांनी तो गुणातीत पुरुष ओळखावा. आता त्याचे आचरण कसे असते. ते सांगत आहे तरी त्याचे तु श्रवण सुखाचा आनंद घ्यावा.

O Arjuna, by these signs one should recognize the man who is beyond the qualities. Now listen to his actions.

तरी वस्त्रासि पाठी पोटी । नाही सुतावाचूनि किरीटी । ऐसे सुये दिठी । चराचर मद्रूपे ॥349॥

तर अर्जुना, वस्त्राच्या आतबाहेर जसे सुताशिवाय दुसरे काही नसते, त्याप्रमाणेच चराचरात माझ्यावाचुन दुसरा कोणताही पदार्थ नाही, सर्व विश्व मद्रूप आहे असे तो मानतो.

O the crowned one, just as there is only the thread in the cloth, in any way you may look at it, similarly this man looks at all the world as if it is Myself.

म्हणौनि सुखदुःखासरिसे । कांटाळे आचरे ऐसे । रिपुभक्ता जैसे । हरीचे देणे ॥350॥

म्हणून ज्याप्रमाणे देवाचे देणे भक्तांना व शत्रूंना समान असते, त्याचप्रमाने सुख व दुःख मिळाले असता. त्याचे मन ताजव्याप्रमाने समतोल एकसारखे राहते,

So, just as the God gives equally generously to his devotees and to those who hate Him, this man also gives equal weight to pain or pleasure which he may get.

एऱ्हवी तरी सहजे । सुखदुःख तैचि सेविजे । देहजळी होईजे । मासोळी जै ॥351॥

सहज विचार करून पाहिले तर देहरूपी जलामधे जेव्हा मासोळी होऊन राहावे (पूर्ण देहतादात्म्य घ्यावे) तेव्हाच सुखदु:ख भोगावे लागते.

Actually when the soul lives in the body as fish lives in water, it is but normal that he will get pain or pleasure.

आता ते तव तेणे सांडिले । आहे स्वस्वरूपेंसीचि मांडिले । सस्याती निवडिले । बीज जैसे ॥352॥

ज्याप्रमाणे मळणी झाल्यावर दाणे हे कोंड्यापासून वेगळे काढावे, त्याप्रमाणे आता त्याने ते देहतादात्म्य टाकले आहे व तो आपल्या आत्मस्वरूपाने स्थिर राहिला आहे.

But this man has removed himself high up from this duality and he is always steady in the state of Atman. It is like a seed which becomes quite full in the crop when the crop is ripe.

का वोघ सांडूनि गांग । रिघोनि समुद्राचे आंग । निस्तरली लगबग । खळाळाची ॥353॥

अथवा गंगेच्या पात्राला सोडून आणि समुद्राच्या पात्रात प्रवेश करून आपली खळबळ वाहाण्याची लगबग नाहीशी केली.

Or it is like the ending of all the turbulence of the river Ganges when at last it reaches the sea and merges into it.

तेवी आपणपाचि जया । वस्ती जाली गा धनंजया । तया देही अपैसया । सुख तैसे दुःख ॥354॥

अर्जुना त्याप्रमाणे ज्याची वस्ती आपल्या ठिकाणी (आत्मस्वरूपी) झाली, त्याला सहजच देहामधे जसे सुख तसेच दु:ख असते.

So, when this man dwells in the Atman only, both the pain or pleasure remain with the body without affecting him.

रात्रि तैसे पाहले । हे धारणा जेवी एक जाले । आत्माराम देही आतले । द्वंद्व तैसे ॥355॥

जशी रात्र तसेच उजाडणे, हे खांबाला जसे एकसारखे असते, त्याप्रमाणे आत्म्याच्या ठिकाणी रममाण झालेल्या गुणातीतास देहाला व्यापून असणारी सुखदु:खादि द्वंद्वे आहेत.

Just as night or morning is the same for the pillar, so, for a man who lives blissfully in the Atman, the sensations of pain and pleasure in the physical body, are not disturbing.

पै निद्रिताचेनि आंगेशी । सापु तैशी उर्वशी । तेवी स्वरूपस्था सरिशी । देही द्वंद्वे ॥356॥

ज्याप्रमाणे निजलेल्या पुरुषाच्या अंगावर जसा साप तशीच उर्वशी त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपी ज्याची वस्ती झाली आहे, त्यास देहात द्वंद्वे सारखी आहेत.

The dualities in the body are having no difference for a man living in his Reality, just as for a man who is asleep, it makes no difference if a serpent goes by or a heavenly damsel sleeps beside him.

म्हणौनि तयाच्या ठायी । शेणा सोनया विशेष नाही । रत्ना गुंडेया काही । नेणिजे भेदु ॥357॥

म्हणून त्याच्या ठिकाणी शेण व सोने यात कमीअधिकपणा नाही व रत्न व दगड यामधे त्यास काही फरक वाटत नाही.

Thus, for him there is no difference between dung and gold and flint-stone and diamond.

घरा येवो पा स्वर्ग । का वरिपडो वाघ । परी आत्मबुद्धीसि भंग । कदा नव्हे ॥358॥

घराला स्वर्ग येवो अथवा त्याच्या अंगावर वाघ उडी घालो, परंतु त्याच्या आत्मबुद्धीला केव्हाही भंग होत नाही.

He has no disturbance in his peaceful mind even if the heavens may come to his home or a tiger may attack.

निवटले न उपवडे । जळीनले न विरूढे । साम्यबुद्धी न मोडे । तयापरी ॥359॥

ज्याप्रमाणे मेलेला मनुष्य जागा होत नाही, अथवा जळलेल्या बीजाला अंकुर फुटत नाही, त्याप्रमाणे त्याची आत्मैक्यबुद्धी मोडत नाही.

His equanimity is not disturbed just as the thing crushed does not get up, or the seed burnt does not grow.

हा ब्रह्मा ऐसेनि स्तविजो । का नीच म्हणौनि निंदिजो । परी नेणे जळो विझो । राखोंडी जैसी ॥360॥

‘हा ब्रह्मदेव आहे ” असे म्हणून त्याची स्तुती केली अथवा ‘नीच ” म्हणून त्याची निंदा केली पण राख जशी जाळणे अथवा विझणे जाणत नाही.

Just as the ash is neither burnt nor again extinguished, this man is not concerned whether he is praised as Brahma the creator, or scorned at as a loafer.

तैसी निंदा आणि स्तुती । नये कोण्हेचि व्यक्ती । नाही अंधारे का वाती । सूर्या घरी ॥361॥

त्याप्रमाणे तो कोणाची निंदा व स्तुती करत नाही किंवा दुसर्‍यानी जरी निंदा व स्तुती केली तरीही त्यास आनंद व दुःख कोणत्याच रूपाने व्यक्त होत नाहीत. सूर्याच्या घरी अंधार वा उजेड नाही ज्याप्रमाने सूर्याच्या घरी अंधार वा उजेड या दोन्हीही कल्पना नाही, त्याचप्रमाने त्याच्या अंतकरनात सुखदु:खाची कल्पना ही नाही.

Thus in the case of this man, criticism or flattery have no place just as with the Sun, there is neither darkness nor a wick for lighting a lamp.

ईश्वर म्हणौनि पूजिला । का चोरु म्हणौनि गांजिला । वृषगजी वेढिला । केला रावो ॥362॥

तो ईश्वर आहे असे समजुन त्याची पूजा केली अथवा तो चोर आहे, म्हणून त्यास छळले, तो बैल व हत्ती यांनी वेढला गेला अथवा त्याला राजा केला.

Though this man is worshipped as a god or harassed by taking him to be thief, or made a king with elephants and cattle;

का सुहृद पासी आले । अथवा वैरी वरपडे जाले । परी नेणे राती पाहाले । तेज जेवी ॥14-363॥

अथवा मित्र जवळ आले अथवा शत्रू अंगावर धावुन आले, तरी पण तो मिञ असो अथवा शञु या दोघामध्येही समानता समजतो. किंवा कोणत्याही प्रकारचा भेद मानित नाही. ज्याप्रमाने सूर्याचे तेज राञ व दिवस जाणत नाही.

Though friends gather near him or enemies attack him, he, just as the light of the Sun has no difference between the night or day- and

साही ऋतु येता आकाशे । लिंपिजेचि ना जैसे । तेवी वैषम्य मानसे । जाणिजेना ॥364॥

आकाशाच्या पोटात जरी सहा ऋतु येऊन गेले, तरी आकाश जसे त्यांच्याकडून लिप्त होत नाही, त्याप्रमाणे तो राग आणि द्वेष भेदभाव जाणत नाही. त्याप्रमाने त्याच्या बुद्धिला विषमता ही माहीतच नसते.

Just as the sky is not touched by any of the six seasons, his mind does not know anything abnormal in these different situations.

आणीकही एकु पाही । आचारु तयाच्या ठायी । तरी व्यापारासि नाही । जाले दिसे ॥365॥

आणखी एक आचार त्याच्या ठिकाणी आहे पहा. तो हाच की त्याच्या ठिकाणी कर्ममात्राचा अभाव झालेला दिसतो. कर्तृव्य, अहंकार व फळाच्या इच्छेचा त्याग करणे. हाच त्याचा आचार असतो.

There is yet another sign. Though he functions in various activities, he does not appear to do those intentionally.

सर्वारंभा उटकले । प्रवृत्तीचे तेथ मावळले । जळती गा कर्मफळे । ते तो आगी ॥366॥

ज्याप्रमाने त्याचे ऐहिक असणारे कर्म बंद पडते. पारलौकिक कर्म उदयास जाते. आणि त्याच्या ठिकानची कर्मफळे जळुन जातात. कारण तो त्याच क्षणी गुणातीत किंवा जणु ज्ञानाग्निरुप झालेला असतो.

He uproots all bondages of Karma. He destroys the very base of outgoing attitude. He is like fire in which the fruits of action are burnt.

दृष्टादृष्टाचेनि नांवे । भावचि जीवी नुगवे । सेवी जे का स्वभावे । पैठे होये ॥367॥

आपल्याला इहलोकीचे अथवा परलोकीचे भोग मिळावेत अशी इच्छाच त्याच्या अंत:करणात उत्पन्न होत नाही. प्रारब्धाने जे सहज प्राप्त होईल त्याचे तो सेवन करीत असतो.

As nothing about the happiness in this world or the higher world is born in his mind, he simply meets everything that comes along, in a detached manner.

सुखे ना शिणे । पाषाणु का जेणे माने । तैसी सांडीमांडी मने । वर्जिली असे ॥368॥

ज्याप्रमाणे दगड कोणत्याही उपचाराने सुखावला जात नाही व दु:खही पावत नाही, त्याप्रमाने तो ज्ञानाग्निरुप झालेला पुरुष प्रिय अथवा अप्रिय भोगाने सुखावला जात नाही आणि त्याची इच्छाही मनात धरत नाही. त्याप्रमाने भोगाविषयाची कोणतीच विचारचक्र त्याच्या मनामध्ये घर करत नाही.

He does not celebrate happiness nor laments any pain because just like a stone, his mind has given up all planning and doubting.

आता किती हा विस्तारु । जाणे ऐसा आचारु । जयाते तोचि साचारु । गुणातीतु ॥369॥

आता ह्या बोलण्याचा किती विस्तार करावा ? ज्या पुरुषाचे असे आचरण असेल तोच खरोखर ज्ञानाग्निरुप झाला आहे असे समज.

But enough with this prolonged explanation. He is the real man beyond qualities whose behaviour is evidently like this.

गुणांते अतिक्रमणे । घडे उपाये जेणे । तो आता आईक म्हणे । श्रीकृष्णनाथु ॥370॥

ज्या उपायांनी गुणांचे उल्लंघन करता येते तो प्रकार आता यापुढे सांगत आहे ते तु ऐक. असे भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले.

The master Shrikrishna said - "Now listen to the way by which a man is able to go beyond the Sattwa etc., qualities.

तरी व्यभिचाररहित चित्ते । भक्तियोगे माते । सेवी तो गुणाते । जाकळू शके ॥371॥

तर माझ्यावाचून दुसरीकडे कोठेही मन गुंतू न देता भजनरूप मार्गाच्या द्वारा जो माझी उपासना करतो, तो गुणांना ताब्यात ठेऊ शकतो.

And he can burn these qualities, who by undivided attention serves me with the yoga of devotion.

तरी कोण मी कैसी भक्ती । अव्यभिचारा काय व्यक्ती । हे आघवीचि निरुती । होआवी लागे ॥372॥

तर मी कोण आहे, भक्ती ती कशी असते व एकनिष्ठतेचे स्पष्ट स्वरूप काय, हा सर्व निर्णय झाला पाहिजे.

In this context, it is necessary to define who I am and what the undivided devotion is.

तरी पार्था परियेसा । मी तव येथ ऐसा । रत्नी किळावो जैसा । रत्नचि की तो ॥373॥

या विश्वात मी कोण आहे हे तुला सांगतो. तर अर्जुना, ऐक. मी तर या विश्वात असा आहे की ज्याप्रमाणे रत्नाचे ठिकाणी असलेले तेज रत्नच आहे.

Thus, O Partha, please listen, I am in this universe like the gem and its lustre, which are unified together.

का द्रवपणचि नीर । अवकाशचि अंबर । गोडी तेचि साखर । आन नाही ॥374॥

अथवा ओलेपणाच जसे पाणी आहे किंवा पोकळीच आकाश आहे अथवा गोडी तीच जशी साखर आहे, वेगळी नाही.

Or just like liquidity is water, space is the sky and sweetness is sugar and not any other different thing.

वन्हि तेचि ज्वाळ । दळाचि नांव कमळ । रूख तेचि डाळ- । फळादिक ॥375॥

अग्नी तोच जसा जाळ आहे, पाकळ्यांचेच नाव जसे कमळ आहे, वृक्ष तोच जसे फांद्या, फळे वगैरे आहे,

Or fire is the flame, petals and lotus are one and tree and branches, fruits etc. are the same.

अगा हिम जे आकर्षले । तेचि हिमवंत जेवी जाले । नाना दूध मुराले । तेचि दही ॥376॥

अर्जुना, बर्फ जे एकत्र गोठून झाले तेच जसे हिमालय पर्वत होय अथवा विरजलेले दूध तेच जसे दही असते,

My dear, what is Himalayas but the snow heaped at one place, or curds is milk only in changed form.

तैसे विश्व येणे नांवे । हे मीचि पै आघवे । घेई चंद्रबिंब सोलावे । न लगे जेवी ॥377॥

त्याप्रमाणे विश्व म्हणून जे म्हणतात ते सर्व मीच आहे. पहा चंद्रबिंब जसे सोलावे लागत नाही चंद्र पहाणे असल्यास चंद्राच्या कला वेगळ्या कराव्या लागत नाहीत.

Similarly, in the name of the universe it is I only who exists. There is no necessity to peal off the Moon in order to know it.

घृताचे थिजलेपण । न मोडिता घृतचि जाण । का नाटिता कांकण । सोनेचि ते ॥378॥

तुपाचा घट्टपणा न मोडणे ते जसे तूपच आहे अथवा (सोन्याचे) कडे हे आटवले नसताना ते सोनेच आहे.

Or ghee which is not heated and made liquid is still ghee only, or a bangle though not melted is the gold only.

न उकलिता पटु । तंतुचि असे स्पष्टु । न विरविता घटु । मृत्तिका जेवी ॥379॥

वस्त्राचे धागे न उकलता ते वस्त्रच जसे उघड दोराच आहे, अथवा मातीची घागर न विरघळवता जशी ती घागर मातीच आहे.

Even if a piece of cloth is not torn, it is but the thread only, and the earthen pot is earth only though it is not liquefied and turned into clay.

म्हणौनि विश्वपण जावे । मग तै माते घेयावे । तैसा नव्हे आघवे । सकटचि मी ॥380॥

म्हणून विश्वपण काढून टाकावे विश्वाचा निरास करावा. व मग मला घ्यावे, तसा मी नाही, तर विश्वासकट सर्व मीच आहे.

Therefore, it is not that the universe itself should be gone and then I should be reached. I am everything in one only.

ऐसेनि माते जाणिजे । ते अव्यभिचारी भक्ति म्हणिजे । येथ भेदु काही देखिजे । तरी व्यभिचारु तो ॥381॥

अशा प्रकारे मला जाणणे ती अव्यभिचारी भक्ती असे म्हणतात. येथे (या विश्वात व माझ्यात) काही भेद पाहिला तर तो व्यभिचार होतो.

When a devotee knows me like this, then only his devotion should be known to be undivided, and if at all he sees any separateness here, that amounts to deviation, or divided attention.

याकारणे भेदाते । सांडूनि अभेदे चित्ते । आपण सकट माते । जाणावे गा ॥382॥

या कारणास्तव अर्जुना, भेदाला टाकून अभेद अशा चित्ताने आपल्यासकट आपणास माझ्या वेगळे न मानून मला जाणावे.

Therefore, by giving up any sense of separateness, I should be seen as one with himself, by a mind which knows no division.

पार्था सोनयाची टिका । सोनयासी लागली देखा । तैसे आपणपे आणिका । मानावे ना ॥383॥

अर्जुना सोन्याचीच टिकली जशी सोन्यावर बसवलेली असते पहा त्याप्रमाणे आपल्याला (माझ्याहून) वेगळे मानू नये.

O Partha, if a golden part of ornament is attached to the golden ornament, there is no difference in the whole, similarly one should not consider oneself different from the world.

तेजाचा तेजौनि निघाला । परी तेजीचि असे लागला । तया रश्मी ऐसा भला । बोधु होआवा ॥384॥

किरण हे तेजोमय असते व तेजापासून झालेले असते व ते तेजालाच लागलेले असते, त्या किरणांसारखा चांगला बोध असावा, म्हणजे तू आपल्याला माझ्याहून भिन्न समजू नकोस.

What comes out of light, is itself light and is one with the light and is called a ray. Such is the nature of the unity of us with the universe.

पै परमाणु भूतळी । हिमकणु हिमाचळी । मजमाजी न्याहाळी । अहं तैसे ॥385॥

पृथ्वीवर असलेला अल्प परमाणू जसा पृथ्वीरूप आहे अथवा बर्फाच्या पर्वतावरील बर्फाचा कण जसा बर्फाच्या पर्वतरूपच आहे त्याप्रमाणे तू आपला मीपणा माझ्या ठिकाणी पहा.

Now, just as earth has dust particles and Himalaya has snow particles, devotee should know that the ego, the I- is in me only.

हो का तरंगु लहानु । परी सिंधूसी नाही भिन्नु । तैसा ईश्वरी मी आनु । नोहेचि गा ॥386॥

समुद्रावरची लाट जरी लहान असली तरी ती समुद्राहून वेगळी नाही, तसा मी ईश्वराचे ठिकाणी दुसरा (ईश्वराहून वेगळा) खरोखर नाही.

Though a wave may be very small but it is not separate from the sea. Similarly the devotee should know that he is one with God, not separate at all.

ऐसेनि बा समरसे । दृष्टि जे उल्हासे । ते भक्ति पै ऐसे । आम्ही म्हणो ॥387॥

अरे अर्जुना, अशा ऐक्याने जेव्हा दृष्टी विकसित होते त्याला आम्ही भक्ती असे म्हणतो.

We say that when the vision is very happy in this kind of unity it is the real devotion.

आणि ज्ञानाचे चांगावे । इयेचि दृष्टि नांवे । योगाचेही आघवे । सर्वस्व हे ॥388॥

हीच दृष्टी म्हणजे ज्ञानाचा चांगलेपणा होय आणि योगाचे सर्व सार हेच आहे.

And by the name 'vision', I mean the knowledge and also the essence of the Yoga.

सिंधू आणि जळधरा- । माजी लागली अखंड धारा । तैसी वृत्ति वीरा । प्रवर्ते ते ॥389॥

मेघ व समुद्र ह्यांच्यामधे जशी अखंड जलधारा लागलेली असते, अर्जुना, त्याप्रमाणे (त्या पुरुषाची) वृत्ती वहावत असते, म्हणजे जेथून वृत्ती उत्पन्न होते तेही ब्रह्म व ज्याला विषय करते तेही ब्रह्म व वृत्तीही ब्रह्म अशी त्याची ही त्रिपुटी एक ब्रहरूप असते.

O, the brave hero! This unbroken attention in that unity is just like continuous rain waters pouring into the sea.

का कुहेसी आकाशा । तोंडी सांदा नाही तैसा । तो परमपुरुषी तैसा । एकवटे गा ॥390॥

अथवा आडाच्या तोंडी असलेल्या आकाशाचा महाकाशाशी जोड दिलेला नाही, तर जसे आडातले आकाश हे महाकाशाशी नेहेमी मिळालेलेच असते, त्याप्रमाणे अर्जुना, तो परमपुरुष परब्रह्माशी ऐक्याला पावतो.

Just as the sky and the mouth of a well are not joined together by any joint of space, and the space is the same in both the places, this devotee is one with the Supreme Being, without any artificial joint.

प्रतिबिंबौनि बिंबवरी । प्रभेची जैसी उजरी । ते सोऽहंवृत्ती अवधारी । तैसी होय ॥391॥

प्रतिबिंबापासून बिंबापर्यंत जसा प्रभेचा एकसारखा सरळपणा असतो. तशी ती सोऽहंवृत्ती आहे असे समज.

The light is continuously straight between the reflection and the thing itself, the concept of "I" in the case of this devotee is "I AM THAT"- meaning his unity with Brahman.

ऐसेनि मग परस्परे । ते सोऽहंवृत्ति जै अवतरे । तै तियेहि सकट सरे । अपैसया ॥392॥

याप्रमाणे जीव व ब्रह्म या दोहोत (जीवाच्या ठिकाणी) जेव्हा सोहंऽवृत्ती (ते ब्रह्म मी आहे अशी वृत्ती) प्रगट होते, तेव्हा ती सोहंवृत्तीसुद्धा आपोआप सरते (नाहीशी होते).

When once that concept of I becomes one with THAT, he is merged together with his awareness of I, into the supreme principle.

जैसा सैंधवाचा रवा । सिंधूमाजी पांडवा । विरालेया विरवावा । हेही ठाके ॥393॥

अर्जुना, ज्याप्रमाणे मिठाचा खडा समुद्रात विरघळल्यावर तो मिठाचा खडा विरघळावा हेही थांबते (नाहीसे होते).

O Pandava, when once a cake of salt is dissolved in the sea-water, the quality of dissolving also does not remain as such.

नातरी जाळूनि तृण । वन्हिही विझे आपण । तैसे भेदु नाशूनि जाण । ज्ञानही नुरे ॥394॥

अथवा गवत जाळून जसा अग्नीही आपण विझतो त्याप्रमाणे भेदाचा नाश करून ज्ञान रहात नाही.

The fire burns the hay and is itself also extinguished. Similarly this knowing of unity destroys the duality, the separateness, and itself becomes destroyed.

माझे पैलपण जाये । भक्त हे ऐलपण ठाये । अनादि ऐक्य जे आहे । तेचि निवडे ॥395॥

मी मायेच्या पलीकडे आहे व भक्त मायेच्या अलीकडे आहे असा माझ्यात व भक्तात असलेला पलीकडेपणा व अलीकडेपणा नाहीसा होतो. आणि माझ्यात व भक्तांमधे अनादि जे ऐक्य आहे तेच प्रगट होते.

Then the concepts ``that I, the God is on the other shore or beyond, and the devotee is on this shore'' - are gone and only the beginningless eternal unity remains.

आता गुणाते तो किरीटी । जिणे या नव्हती गोष्टी । जे एकपणाही मिठी । पडो सरली ॥396॥

अर्जुना, आता तो गुणाला जिंकतो ही भाषाच रहात नाही, कारण की आता एकपणाही सरला.

O the crowned one, when once this unity is established, the idea that the devotee has to attain victory over these Sattwa etc. qualities is also gone.

किंबहुना ऐसी दशा । ते ब्रह्मत्व गा सुदंशा । हे तो पावे जो ऐसा । माते भजे ॥397॥

फार काय सांगावे ? अशा प्रकारची जी अवस्था ते जे मर्मज्ञ अर्जुना, ब्रह्मत्व होय. वर सांगितल्याप्रमाणे जो अव्यभिचारित्वाने मला भजतो त्यास ते प्राप्त होते.

O the man with beautiful teeth! (Actually the man with esthetic interest), this is the state of Brahman. He who worships me in this manner, reaches this Brahman.

पुढती इही लिंगी । भक्तु जो माझा जगी । हे ब्रह्मता तयालागी । पतिव्रता ॥398॥

शिवाय आणखी या लक्षाणांनी युक्त असा जो या जगात माझा भक्त आहे त्याच्या करता ब्रह्मता पतिव्रता आहे.

We again say here that to my devotee who worships me like this, the state of Brahman serves as a faithful wife.

जैसे गंगेचेनि वोघे । डळमळित जळ जे निघे । सिंधुपद तयाजोगे । आन नाही ॥399॥

ज्याप्रमाणे गंगेच्या प्रवाहाने खळखळ वाहणारे पाणी जे निघते त्याला समुद्राचे स्थान अवश्य मिळतेच यात अन्यथा नाही.

Just as the water which runs turbulently in the Ganges, has no other goal except the sea,

तैसा ज्ञानाचिया दिठी । जो माते सेवी किरीटी । तो होय ब्रह्मतेच्या मुकुटी । चूडारत्न ॥400॥

त्याप्रमाणे अर्जुना, ज्ञानाच्या दृष्टीने जो माझे सेवन करतो, तो ब्रह्मस्थितीच्या मुगुटात अग्रभागी असणारे रत्न (मुकुटामणी) होतो.

So, O the crowned one, he who worships me with this vision of spiritual wisdom of unity, becomes the crest-jewel in the crown of the state of Brahman.

यया ब्रह्मत्वासीचि पार्था । सायुज्य ऐसी व्यवस्था । याचि नांवे चौथा । पुरुषार्थ गा ॥401॥

अर्जुना, या ब्रह्मत्वालाच सायुज्य असे म्हणतात व यालाच चौथा पुरुषार्थ असेही नाव आहे.

O Partha, this state of Brahman is itself called "Saayujya" liberation, or total Freedom, and this same is called Moksha, the fourth or the highest human achievement.

परी माझे आराधन । ब्रह्मत्वी होय सोपान । एथ मी हन साधन । गमेन हो ॥402॥

परंतु माझी (श्रीकृष्णाची) भक्ती ही ब्रह्मस्थितीच्या ठिकाणी (पोहोचण्याचे) साधन आहे. म्हणून ब्रह्मत्वी पोहोचण्याचे मी (कृष्ण) साधन आहे असे कदाचित तुला वाटेल.

But do not take me to be a means or an instrument, because my devotion in this manner becomes a staircase or a path towards merger into the state of Brahman.

तरी झणी ऐसे । तुझ्या चित्ती पैसे । पै ब्रह्म आन नसे । मीवाचूनि ॥403॥

तर अशी कल्पना कदाचित तुझ्या मनात येईल तर ती येऊ देऊ नकोस. अरे माझ्यावाचून ब्रह्म दुसरे नाही.

Perhaps by misunderstanding, your mind will have such a misconception. Therefore, I again say that Brahman is not separate from me.

अगा ब्रह्म या नांवा । अभिप्रायो मी पांडवा । मीचि बोलिजे आघवा । शब्दी इही ॥404॥

अर्जुना, ब्रह्म या नावाला विषय मी आहे आणि या सर्व शब्दांनी (म्हणजे अमृत, अव्यय, शाश्वत वगैरे शब्दांनी) मीच बोलला जातो.

O Pandava, when the term Brahman is used, it means me only. By all these terms (i.e. immortality, eternal religion, highest happiness, etc.) only I am indicated.

पै मंडळ आणि चंद्रमा । दोन्ही नव्हती सुवर्मा । तैसा मज आणि ब्रह्मा । भेदु नाही ॥405॥

चंद्र आणि चंद्राचे बिंब ही जशी भिन्न नाहीत त्याप्रमाणे हे चतुर अर्जुना, माझ्यात व ब्रह्मात भेद नाही.

My dear Arjuna of the good inner consciousness! the Moon and the orb of its light are not two separate things. Similarly there is no difference between "me" and the Brahman.

अगा नित्य जे निष्कंप । अनावृत धर्मरूप । सुख जे उमप । अद्वितीय ॥406॥

अर्जुना जे ब्रह्म नित्य, अचल, प्रगट, धर्मरूप, अमर्याद सुख व अद्वितीय असे आहे. ते स्वगत सजातीय-विजातीय भेदरहित असे आहे.

My dear, that which is eternal, unmoving, clear, of the nature of religion, blissful, unlimited and one without a second,

विवेकु आपले काम । सारूनि ठाकी जे धाम । निष्कर्षाचे निःसीम । किंबहुना मी ॥407॥

विचार, अज्ञान नष्ट करण्याचे आपले काम करून, ज्या ठिकाणी प्राप्त होतो, ते स्थान मी आहे. फार काय सांगावे ? सिद्धांताचे कडेलोटाचे स्थान ते मीच आहे समज.

That state which discrimination reaches after dismissing all other states, and that which is the highest goal of knowledge - that is me!"

ऐसेसे हो अवधारा । तो अनन्याचा सोयरा । सांगतसे वीरा । पार्थासी ॥408॥

अहो महाराज, ऐका. अशा अशाप्रमाणे, तो अनन्य भक्तांचा आवडता श्रीकृष्ण परमात्मा वीर अर्जुन त्याला सांगता झाला.

Sanjaya said- "In this way the Lord Shrikrishna who is the relative of the devotees, was telling to the brave Partha."

येथ धृतराष्ट्र म्हणे । संजया हे तूते कोणे । पुसलेनिविण वायाणे । का बोलसी ? ॥409॥

धृतराष्ट्र व संजय यांच्यातील भाष्य तेव्हा धृतराष्ट्र म्हणाला संजया, हे तुला कोणी विचारल्या शिवाय तू व्यर्थ का बोलतोस ?

Dhritarashtra said- "O Sanjaya, who has asked you about this? Why are you telling me all this without being asked?

माझी अवसरी ते फेडी । विजयाची सांगे गुढी । येरु जीवी म्हणे सांडी । गोठी यिया ॥410॥

माझ्या मुलांच्या विजयाची बातमी सांगून माझी शंका दूर कर. तेव्हा संजय मनात म्हणतो की तू या विजयाच्या गोष्टी सोडून दे.

Tell me about the victory (of Duryodhana) and relieve me of my gnawing anxiety." But Sunjaya said in his mind. ``Leave any hopes of victory now!''

संजयो विस्मयो मानसी । आहा करूनि रसरसी । म्हणे कैसे पा देवेसी । द्वंद्व यया ? ॥411॥

(धृतराष्ट्राची अशी ही अवस्था पाहून) संजय आश्चर्ययुक्त होऊन संतापून मनात म्हणाला) अहो काय आश्चर्य आहे ! याचे देवाशी कसे वैर आहे ?

Sanjaya was much wondering in his mind, "Alas! How bitter hatred this old man has in his mind about the Lord!"

तरी तो कृपाळु तुष्टो । यया विवेकु हा घोटो । मोहाचा फिटो । महारोगु ॥412॥

तरी तो कृपाळू (श्रीकृष्ण परमात्मा संतुष्ट होवो आणि यास (धृतराष्ट्रास) हा आत्मानात्मविचार सेवन करण्याचे सामर्थ्य येवो. आणि याचा मोहरूपी महारोग नाहीसा होवो.

Even then, let that kind Lord have pity on him and by drinking the medicine of discrimination let the great disease of illusion be cured from his mind," (Dnyanadeva says -)

संजयो ऐसे चिंतिता । संवादु तो सांभाळिता । हरिखाचा येतु चित्ता । महापूरु ॥413॥

संजय आपल्या मनात धृतराष्ट्रासंबंधी असा विचार करत असता आणि कृष्णार्जुनांच्या संवादाचे मनन करत असता त्याच्या चित्ताला आनंदाचा महापूर आला.

While Sanjaya had such thoughts in his mind by remembering the dialogue between the Lord Shrikrishna and Arjuna, his mind again became filled with an upsurge of joy.

म्हणौनि आता येणे । उत्साहाचेनि अवतरणे । श्रीकृष्णाचे बोलणे । सांगिजैल ॥414॥

म्हणून आता या उत्साहाच्या आवेशाने तो श्रीकृष्णाचे बोलणे सांगेल.

So, he will tell the teaching of Lord Shrikrishna, with this ever-increasing enthusiasm.

तया अक्षराआतील भावो । पाववीन मी तुमचा ठावो । आइका म्हणे ज्ञानदेवो । निवृत्तीचा ॥415॥

त्या अक्षरातील अभिप्राय मी तुमच्या ठिकाणी पोहचवीन (तुम्हाला सांगेन). ते तुम्ही ऐका. असे निवृत्तिनाथांचे शिष्य ज्ञानेश्वर महाराज म्हणाले.

And I, the disciple of Nivrutinatha, humbly say that I will make the meaning of each letter understood by you; so, please listen.