अध्याय 11: विश्वरूपदर्शनयोग

आता यावरी एकादशी । कथा आहे दोही रसी । येथ पार्था विश्वरूपेसी । होईल भेटी ॥1॥

यानंतर आता जेथे अर्जुनाला विश्वरूपाचे दर्शन होणार आहे, त्या अकराव्या अध्यायातील कथाभागात दोन रस मुख्यतः व्यक्त झालेले आहेत

Now, in this eleventh chapter, the story is having two moods of literature. Here Partha will have a meeting with the Universal God.

जेथ शांताचिया घरा । अद्भुत आला आहे पाहुणेरा । आणि येरांही रसा पांतिकरा । जाहला मानु ॥2॥

याप्रमाणे या अध्यायात शांतरसाच्या घरी, अद्भूतरस हा पाहूणचाराला आला आहे, असे दिसेल आणि इतरहि रसांना त्यांच्यापक्तीस पाहूणचाराचा मान मिळणार आहे.

Here, the mood of wonder has come as a guest to dine at the home of the mood of peace, and other moods of literature are also honoured to share the dinner.

अहो वधुवरांचिये मिळणी । जैशी वराडिया लुगडी लेणी । तैसे देशियेच्या सुखासनी । मिरविले रस ॥3॥

अहो ! ज्याप्रमाणे मुलामुलीच्या लग्नात आलेले पाहुणे वस्रालंकारांनी सुशोभित होऊन मिरवतात, त्याप्रमाणे या मराठी भाषेच्या पालखीत बसून हे सर्व रस मिरवतील.

Sirs, just as at the wedding of the bride and the bridegroom, the other guests from the sides of both the bride and the bridegroom get presents of cloths and ornaments, so in the same fashion, other moods of literature are sitting honourably on the seats of the Marathi language.

परी शांताद्भुत बरवे । जे डोळियांच्या अंजुळी घ्यावे । जैसे हरिहर प्रेमभावे । आले खेंवा ॥4॥

पण ज्याप्रमाणे हरिहरांना प्रेमाने अलिंगन द्यावे, त्याप्रमाणे शांत व अद्भूत हे दोन रस मात्र डोळ्यांच्या ओंजळीने म्हणजे स्पष्टपणे घेता येतील.

But the mood of peace and wonder are so good that you can visually take them by your palms of eyes, and they appear as if the Gods Hari and Hara have come to embrace each other with love.

ना तरी अंवसेच्या दिवशी । भेटली बिंबे दोनी जैशी । तेवी एकवळा रसी । केला एथ ॥5॥

किंवा अमावास्येच्या दिवशी, ज्याप्रमाणे सूर्यबिंब व चंद्रबिंब ही दोन्ही बिंबे मिळून जातात, त्याप्रमाणे या अध्यायात दोन रस एकत्र मिळालेले आहेत

Otherwise, we can say that just as both the Sun and the Moon meet each other on the last day of the month, similarly there is merger of two moods here.

मीनले गंगेयमुनेचे ओघ । तैसे रसा जाहले प्रयाग । म्हणौनि सुस्नात होत जग । आघवे एथ ॥6॥

किंवा ज्याप्रमाणे गंगायमुना यांचे प्रवाह प्रयागाचे ठिकाणी एकत्र झाले, त्याप्रमाणे हा अध्याय शांत व अद्भूत या रसांचे प्रयागस्थळ झाले आहे; म्हणून सर्व जग प्रयागक्षेत्राप्रमाणे येथे स्नान करून पवित्र होईल.

Just as the streams of Ganga and Yamuna meet, similarly this chapter is like Prayaga for both the moods, and therefore the whole world can become purified by bathing here.

माजी गीता सरस्वती गुप्त । आणि दोनी रस ते ओघ मूर्त । यालागी त्रिवेणी हे उचित । फावली बापा ॥7॥

ज्याप्रमाणे प्रयागाचे ठिकाणी गंगा यमुना यांच्या संगमांत गुप्तपणे सरस्वतीचा संगम होऊन, प्रयाग हे त्रिवेणी संगमाचे स्थान झाले आहे, त्याप्रमाणे या अध्यायातहि शांत व अद्भूत या दोन रसांचे प्रगट प्रवाह असून त्यामध्ये भगवंताची गीतारूप रसाळवाणीरूपी सरस्वति नदीचा गुप्त प्रवाह असल्यामुळे, बापहो ! हा अध्याय म्हणजे योग्य त्रिवेणी संगमच झाला आहे.

And Geeta is like the hidden river Saraswati, and both the moods are visible streams, and thus this is a Triveni (confluence of three rivers) which, my dear listeners, is really beautiful.

एथ श्रवणाचेनि द्वारे । तीर्थी रिघता सोपारे । ज्ञानदेवो म्हणे दातारे । माझेनि केले ॥8॥

श्रीज्ञानेश्वरमहाराज म्हणतात, स्वामी निवृत्तिनाथांनी मला निमित्त करून या त्रिवेणीक्षेत्रात जाण्याकरिता श्रवणाचा सोपा मार्ग करून दिला.

Dnyanadev says that the generous Guru Nivruttinatha has made it possible and easy to enter the purifying stream by the door of your ears.

तीरे संस्कृताची गहने । तोडोनि मऱ्हाठिया शब्दसोपाने । रचिली धर्मनिधाने । श्रीइनिवृत्तिदेवे ॥9॥

संपूर्ण धर्माची ठेव अशा निवृत्तिनाथांनी या संगमाच्या तीरावरील मूळची संस्क त भाषेची दुर्गम अरण्ये तोडून मराठी शब्दरूपी पायर्‍या बांधल्या.

The banks of Sanskrit language are very difficult to descend down to the waters of this confluence of three rivers. Therefore, Nivrutti, who is the God as well as my Guru, has converted those steps into easy stair-cases of Marathi, and kept handy the various treasures of religion on them.

म्हणौनि भलतेणे एथ सद्भावे नाहावे । प्रयागमाधव विश्वरूप पहावे । येतुलेनि संसारासि द्यावे । तिळोदक ॥10॥

म्हणून कोणीहि येथे सद्भाव धरून स्नान करावे व या प्रयागांतील माधव जे विश्वरूप त्याचे दर्शन घ्यावे. एवढ्यानेच त्यांना संसाराचा निरास करता येईल.

Therefore, anybody can bathe here with full piety, see for himself to his heart's contentment, the universal God who is Prayaga Madhav (the name of the place of pilgrimage), and offer last rites once for all, from the succession of births and deaths.

हे असो ऐसे सावयव । एथ सासिन्नले आथी रसभाव । तेथ श्रवणसुखाची राणीव । जोडली जगा ॥11॥

असे हे सावयव रूपकाचे निरूपण पुरे. या अध्यायात रसभाव भरास आलेले आहेत आणि येथे सर्व जगाला श्रवणाच्या आनंदाचे राज्यच प्राप्त होईल. (श्रवणापासून परमसुख प्राप्त होईल असा अर्थ. )

But enough with this poetic description. Here the moods and the devotional emotion have blossomed, being personified, and therefore, the whole world is benefitted with the bliss of divine listening.

जेथ शांताद्भुत रोकडे । आणि येरा रसा पडप जोडे । हे अल्पचि परी उघडे । कैवल्य एथ ॥12॥

जेथे केवळ शांतरस व अद्भूतरस हे स्पष्ट आहेत आणि बाकीच्या रसांनाही शोभा म्हणजे मान प्राप्त झाला आहे. हे थोडे असले तरी उघड मोक्ष करून देणारे आहेत.

Here, the mood of peace and wonder are very salient and other moods have also received proper respect, so that we can say that though in a short measure, the absolute Brahman is manifest clearly.

तो हा अकरावा अध्यायो । जो देवाचा आपणपे विसंवता ठावो । परी अर्जुन सदैवांचा रावो । जो एथही पातला ॥13॥

तो हा अकरावा अध्याय म्हणजे स्वतः भगवान श्रीकृष्णाच्या विश्रांतिच्या ठिकानांचे निरूपण करणारा होय. पण अर्जुन मात्र सर्व भाग्यवानांमध्ये थोर भाग्यवान आहे, कारण तो येथेहि प्राप्त झाला. (जो देवाचा अपणपे विसंबता ठावो – भगवंताचा सगुण साकार चतुर्भुजादि मूर्त्याविष्कार या विश्वरूपापासूनच होतो व तेथेच पुनः अंतर्धान पावतो असा अर्थ)

Such is this eleventh chapter, which is the place of rest for the Lord God himself, while Arjuna is the luckiest of all the of lucky people, because he has also come here.

एथ अर्जुनचि काय म्हणो पातला । आजि आवडतयाही सुकाळु जाहला । जे गीतार्थु हा आला । मऱ्हाठिये ॥14॥

एकट्या अर्जुनालाच हा लाभ प्राप्त झाला असे का म्हणावे ? गीतार्थ हा आता मराठी भाषेत आला असल्यामुळे, वाटेल त्याला सहज प्राप्त होण्याजोगा झाला आहे.

But why should we say that only Arjuna has come here? Anybody can come here and partake of the joy, because the meaning of Geeta has come here in Marathi.

याचिलागी माझे । विनविले आइकिजे । तरी अवधान दीजे । सज्जनी तुम्ही ॥15॥

म्हणूनच तुम्ही संतजनांनी एकाग्र चित्त द्यावे व माझी विनंति ऐकावी.

And, therefore, I request you, "O saints! Please listen to what I say!"

तेवीचि तुम्हा संताचिये सभे । ऐसी सलगी कीर करू न लभे । परी मानावे जी तुम्ही लोभे । अपत्या मज ॥16॥

त्याचप्रमाणे तुमच्यासारख्या संत समाजांमध्ये मी असा धीटपणा करणे खरोखर बरे नाही, पण तुम्ही आईबापांनी माझ्यासारख्या लेंकरांच्या विनंतीला पुत्रलोभाने मान द्यावा.

Actually, I should not speak with such intimacy in the conference of great sages like you, but I request you to look at me with the kindness of parents towards their child.

अहो पुंसा आपणचि पढविजे । मग पढे तरी माथा तुकिजे । का करविलेनि चोजे न रिझे । बाळका माय ॥17॥

अहो ! राघूला आपणच शिकवावे व शिकून राघू बोलू लागला म्हणजे आपणच आनंदाने मान डोलवावी किंवा लेंकरांकडून एखादी कौतुकाची गोष्ट करवून, ती पाहून आई आपणच आनंदी होत नाही काय ?

Sirs, we teach a parrot to speak, and when it starts speaking, we become happy and nod with joy. Does not the mother become happy, when her child imitates as she teaches it?

तेवी मी जे जे बोले । ते प्रभु तुमचेचि शिकविले । म्हणौनि अवधारिजो आपुले । आपण देवा ॥18॥

त्याप्रमाणे मी जे जे बोलतो ते ते, महाराज ! तुम्ही शिकविलेलेच बोलतों, म्हणून देवा ! तुम्ही शिकविलेलेंच तुम्ही ऐका.

Similarly whatever I speak, sirs, is what is taught by you, and O Gods, please listen to your own statements.

हे सारस्वताचे गोड । तुम्हीचि लाविले जी झाड । तरी आता अवधानामृते वाड । सिंपोनि कीजे ॥19॥

हे ललितवाङ्गमयाचे मधूर झाड तुम्हीच लाविले, तेव्हा आता त्यावर अवधानरूपी अमृताचे सिंचन करून त्याचे पालन पोषन करावे.

Sirs, you have planted by your own hands, this tree of Saraswata (literature) and now you should make it grow tall by sprinkling the water of your attention on it.

मग हे रसभाव फुली फुलेल । नानार्थ फळभारे फळा येईल । तुमचेनि धर्मे होईल सुरवाडु जगा ॥20॥

मग हे झाड, नानरसभावरूपी फुलाने फुलून जाईल आणि अनेक अर्थरूपी फळभाराने ते फलद्रूप होईल. तुमच्या या परोपकाररूपी धर्माने सर्व जगाला सुखाचा लाभ होईल.

Then this tree will blossom with the flowers of the mood and the emotion will bear the fruits of various meanings, and by your goodness the whole world will be happy."

या बोला संत रिझले । म्हणती तोषलो गा भले केले । आता सांगै जे बोलिले । अर्जुने तेथ ॥21॥

श्रीज्ञानेश्वर माउलिच्या या बोलण्याने संतांना फार समाधान झाले व ते म्हणाले, बाबा ! फार चांगले बोललास ! आम्हाला संतोष झाला आता पुढे अर्जुन काय म्हणाला ते सांगा.

On this, the saints who were listening were amused and said, "Well done! Well done! We are pleased! Now tell us, what Arjuna said at that time."

तव निवृत्तिदास म्हणे । जी कृष्णार्जुनांचे बोलणे । मी प्राकृत काय सांगो जाणे । परी सांगवा तुम्ही ॥22॥

तेव्हा निवृत्तिदासांचे दास श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, अहो महाराज ! श्रीकृष्णार्जुनाचे पुढे काय बोलणे झाले, हे मज अज्ञानी लेंकराला सांगता येईल ? परंतु तुम्हीच मजकडून बोलवा.

On this, the disciple of Nivrutti says, "Sirs, how can an ordinary man like me tell correctly what the Lord Krishna and Arjuna spoke? But I request that you should enable me to talk.

अहो रानीचिया पालेखाइरा । नेवाणे करविले लंकेश्वरा । एकला अर्जुन परी अक्षौहिणी अकरा । न जिणेचि काई ॥23॥

अहो ! जंगलांतील झाडाचा पाला खाऊन राहणार्‍या वानरांकडून लंकेश्वर जो रावण त्याचा पराभव श्रीरामांनी करवीला. एकटा अर्जुन, पण त्याने कौरवाचे अक्रोड अक्षौहिणी सैन्य जिंकले नाही काय ?

Sirs, by great sages like you even a leaf-eater (monkey-Hanuman) from a forest was made to laugh at the king of Lanka, and did not Arjuna alone become able to defeat the large army of eleven Akshouhini?

म्हणौनि समर्थ जे जे करी । ते न हो न ये चराचरी । तुम्ही संत तयापरी । बोलवा माते ॥24॥

म्हणून समर्थ जे करू म्हणतील ते जगात घडून येणार नाही असे होत नाही. त्याप्रमाणे आपण संतजनांनीहि माझ्याकडून बोलवावे.

Therefore, how can any work in the whole world become unsuccessful, when such great persons like you do it? Similarly it is the saints like you, who should enable me to speak.

आता बोलिजतसे आइका । हा गीताभाव निका । जो वैकुंठनायका- । मुखौनि निघाला ॥25

श्रीवैकुंठीचा स्वामी जो भगवान श्रीकृष्ण, त्याच्या मुखातून जो उत्तम गीतोपदेश निघाला तो मी सागतों, ऐका.

Now I am going to talk. Please listen to this meaning of Geeta, which is spoken personally by the Lord of Vaikuntha.

बाप बाप ग्रंथ गीता । जो वेदी प्रतिपाद्य देवता । तो श्रीकृष्ण वक्ता । जिये ग्रंथी ॥26

धन्य धन्य हा गीता ग्रंथ ! कारण संपूर्ण वेदांनी ज्यांचे वर्णन केले; तोच भगवान श्रीकृष्ण साक्षात् हा ग्रंथ सांगत आहे.

Geeta is really a great book in which the Lord Shri Krishna, who is the main deity of worship of Vedas, is Himself the speaker.

तेथिचे गौरव कैसे वानावे । जे श्रीशंभूचिये मती नागवे । ते आता नमस्कारिजे जीवेभावे । हेचि भले ॥27॥

ज्या गीताग्रंथाची थोरवी, साक्षात् श्रीशंकरालाहि कळलि नाही, त्याची थोरवी मी कशी वर्णन करणार ? तेव्हा मनोभावे तिला नमस्कार करावा, हेच उत्तम.

How can one praise the greatness of this Geeta, when even the intellect of the Lord Shambhu cannot understand it? So, it is better to salute it with heart and soul.

मग आइका तो किरीटी । घालूनि विश्वरूपी दिठी । पहिली कैसी गोठी । करिता जाहला ॥28॥

मग विश्वरूपदर्शनाचे ठिकाणी लक्ष ठेऊन, त्या अर्जुनाने भगवंताशी बोलण्याला सुरुवात केली, ते ऐका.

Now please listen, how Arjuna started to talk, keeping in mind his desire to see the Universal God.

हे सर्वही सर्वेश्वरु । ऐसा प्रतीतिगत जो पतिकरु । तो बाहेरी होआवा गोचरु । लोचनासी ॥29॥

हे सर्व चराचर जग, भगवानच नटला आहे असा बुध्दिंत अनुभवाचा जो अविष्कार झाला, तो बाहेर डोळ्याला प्रत्यक्ष दिसावा

He desired that, what he experienced in principle as the all- pervasiveness of the Lord, should be visible actually to his eyes.

हे जिवाआंतुली चाड । परी देवासि सांगता सांकड । का जे विश्वरूप गूढ । कैसेनि पुसावे ? ॥30॥

अशी त्याच्या अंतःकरणात इच्छा उत्पन्न झाली; पण ही इच्छा देवाला सांगणे कठीन वाटले कारण जे विश्वरूप, भगवान अत्यंत गुप्त ठेवतात, कोणाला दाखवत नाहीत, ते दाखवा म्हणून आपण कसे म्हणावे ?

This desire was hidden in his mind, but to express it before the God was a bit difficult for him. He thought it awkward to ask because the universal form of God is the most secret thing.

म्हणे मागा कवणी कही । जे पढियंतेने पुसिले नाही । ते सहसा कैसे काई । सांगा म्हणो ? ॥31॥

अर्जुन मनात म्हणतो, पूर्वी कधी कोणी अत्यंत आवडत्या भक्तांनीहि जे विचारले नाही, ते मला सांगा, असे एकदम कसे म्हणूं

He said to himself, "How can I ask Shrikrishna to show me that thing about which nobody has had asked ever,- even an intimate devotee?

मी जरी सलगीचा चांगु । तरी काय आइसीहूनी अंतरंगु । परी तेही हा प्रसंगु । बिहाली पुसो ॥32॥

मी जरी अत्यंत प्रेमांतील असलो, तरी आई लक्ष्मीपेक्षा जवळचा कसा होईन ? पण तीहि विश्वरूपदर्शनाची गोष्ट काढण्यास भ्याली.

I may be a very intimate friend, but can my intimacy be equal to his mother? Even she was afraid to ask this.

माझी आवडे तैसी सेवा जाहली । तरी काय होईल गरुडाचिया येतुली ? । परी तोही हे बोली । करीचिना ॥33॥

मी वाटेल तशी भगवंताची सेवा केली असली, तरी ती गरूडाच्या सेवेची बरोबरी करील काय ? पण त्यानेहि ही गोष्ट काढली नाही.

No doubt, I have served him to my best ability, but can it be equal to the eagle? Even he did not say a word about this.

मी काय सनकादिकांहूनि जवळा । परी तयांही नागवेचि हा चाळा । मी आवडेन काय प्रेमळा । गोकुळींचिया ऐसा ? ॥34॥

मी काय सनकादिकांपेक्षाहि जवळचा निकटवर्ती आहे ? पण त्यांनाही ही इच्छा धरता आली नाही. प्रेमळ गोकुळवासी जनांसारखा मी भगवंताला आवडतो काय ?

Am I nearer to him than Sanaka and others? But even they dared not to ask this awkward question, Can I be so dear to him as his friends in Gokula?

तयातेही लेकुरपणे झकविले । एकाचे गर्भवासही साहिले । परी विश्वरूप हे राहविले । न दावीच कवणा ॥35॥

पण त्यांनाहि बाळपणाने, आपले सामर्थ्य झांकून टाकून फसविले. आपल्या अंबरीष भक्ताचे गर्भवास आपण सोसले, पण आपले विश्वरूप गुप्तच ठेवले, कोणासच दाखिवले नाही.

Even he deceived them by appearing only as a boy to them. He even undertook to be born again and again just to relieve one devotee of the curse. (Ambareesha) But he did not reveal the universal form to any one of these.

हा ठायवरी गुज । याचिये अंतरीचे हे निज । केवी उराउरी मज । पुसो ये पा ? ॥36॥

इतके हे अत्यंत गुप्त ठेवलेले व भगवंतांनी अंतःकरणात माझे मूळरूप होय असे ज्याला मानले, ते हे विश्वरूप एकदम मला कसे विचारता येईल ?

How can I suddenly, without proper introduction ask him to reveal to me that secret which has been guarded by him for such a long time?

आणि न पुसेचि जरी म्हणे । तरी विश्वरूप देखिलियाविणे । सुख नोहेचि परी जिणे । तेही विपाये ॥37॥

आणि जाऊ द्या, विचारूच नये ! असे म्हणून सोडून द्यावे, तर विश्वरूप पाहिल्यावाचून मनाची तळमळ जाऊन सुख होणार नाही. एवढेच नाही, तर तळमळीमुळे वाचणेहि कठीण आहे.

And if I do not ask, I will never be happy without seeing for myself, what that form is. Not only that, perhaps I may not be able to live.

म्हणौनि आता पुसो अळुमाळसे । मग करू देवा आवडे तैसे । येणे प्रवर्तला साध्वसे । पार्थु बोलो ॥38॥

म्हणून सहजगत्या थोडेसे विचारून पाहावे; मग देव वाटेल ते करोत, असा विचार करून भीत भीत अर्जुनाने बोलायला सुरुवात केली.

Therefore, I will now ask him most politely, and then I will abide by what he does." So thinking, Partha began to speak hesitantly, with some misgivings.

परी तेचि ऐसेनि भावे । जे एका दो उत्तरांसवे । दावी विश्वरूप आघवे । झाडा देउनी ॥39॥

पण तेच विचारणे अशा प्रेमभावाने केले, की अर्जुनाचे मुखातून एक दोन शब्द निघतात न निघतात, तोच भगवंतांनी आपले झाडून संपूर्ण विश्वरूप दाखविले.

But that talk was such a clever poser that by listening to one or two words, Shri Krishna should be provoked to show him the totality of his real nature.

अहो वासरू देखिलियाचिसाठी । धेनु खडबडोनि मोहे उठी । मग स्तनामुखाचिये भेटी । काय पान्हा धरे ? ॥40॥

अहो ! वासरू पाहिल्या बरोबर गाय, प्रेमाने एकदम खडबडून उठते मग वांसराचे तोंड तिच्या स्तनाला लागल्यावर पान्हा धरवेल काय ?

Dnyaneshwar says, "Sirs, what wonder is there that the Lord should do this? For, as soon as the cow sees her calf coming, she suddenly gets up with tremendous love. Then when the calf starts sucking milk at the udder, will she not give milk?"

पाहा पा तया पांडवाचेनि नांवे । जो कृष्ण रानीही प्रतिपाळू धावे । तयाते अर्जुने जव पुसावे । तव साहील काई 41॥

असे पहा की, ज्या पांडवाचे संरक्षण करण्यासाठी श्री कृष्ण भगवान रानावनांतही धावले, त्यांना अर्जुन जे विचारील ते सांगताना राहवेल का.

Just see! For these Pandavas, Shrikrishna ran to the forest to protect them! Will he stop answering, when Arjuna asks him?

तो सहजेचि स्नेहाचे अवतरण आणि येरु स्नेहा घातले आहे माजवण । ऐसिये मिळवणी वेगळेपण । उरे हेचि बहु ॥42॥

श्रीकृष्ण भगवान हे मूर्तीमंत स्नेहच होय त्यांना अर्जुन रुपी भक्ष्य मिळाल्याने या दोघांच्या ऐक्यभावात यांच्या दोन वेगळ्या मूर्ती दिसतात हाच चमत्कार होय.

Lord Shrikrishna is the incarnation of love, and Arjuna is a tonic for love. When such is the meeting of two loving souls, it is wonder, if they are seen as separate persons.

म्हणौनि अर्जुनाचिया बोलासरिसा । देव विश्वरूप होईल आपैसा । तोचि पहिला प्रसंगु ऐसा । ऐकिजे तरी ॥43॥

म्हणून अर्जुनाने विचारल्यावर देव आपोआप विश्वरूप धारण करतील. तरी आता आरंभीचा तो प्रसंग ऐकावा

So, as soon as Arjuna will talk, the god will automatically assume the universal form. Please, listen to that episode which was the first of its kind."

मग पार्थु देवाते म्हणे । जी तुम्ही मजकारणे । वाच्य केले जे न बोलणे । कृपानिधे ॥44॥

मग पार्थ देवाला म्हणाला, ” हे कृपानिधी, तुम्ही माझ्या करीता शब्दातील जे गुह्य ते बोलून दाखवले.

Then Partha said to the Lord, "O, the ocean of compassion! You have expressed for my sake that secret knowledge which is not expressible.

जै महाभूते ब्रह्मी आटती । जीव महदादींचे ठाव फिटती । तै जे देव होऊनि ठाकती । ते विसवणे शेषींचे ॥45॥

जेंव्हा पंचमहाभूते ब्रम्हामध्ये लीन होतात आणि जीव व माया लय पावतात, त्यावेळेस परमात्मा जे रूप धारण करून राहतात, ते शेवटचे स्वरूप.

When all beings and elements get merged in Brahman and the terms Jeeva and Mahat (Maya) also do not remain, there remains your Real Nature which is your final Being, eternally resting.

होते हृदयाचिये परिवरी । रोविले कृपणाचिये परी । शब्दब्रह्मासही चोरी । जयाची केली ॥46॥

कृपन मनुष्याप्रमाणे जे ह्रदयमंदिरांत लपवून ठेवले होते आणि शब्दब्रह्मापासून म्हणजे वेदापासून जे चोरून ठेवले होते – म्हणजे वेद देखील या स्वरूपाला जाणू शकला नाही. (या स्वरूपाचा अनुभव नुसत्या ज्ञान्याला येत नाही. हा अनुभव भक्तांनाच येतो. )

That was kept in the innermost chambers of the heart, guarded so carefully that even Vedas were not allowed to utter a word about it.

ते तुम्ही आजि आपुले । मजपुढा हिये फोडिले । जया अध्यात्मा वोवाळिले । ऐश्वर्य हरे ॥47॥

ते तुम्ही आज माझ्यापुढे आपले ह्रदय उघडे केले, या अध्लात्मस्वरूपावरून शंकराने कैसासाचे राज्य ओवाळून टाकले व स्मशानांत वास केला. (शुध्द आत्मस्वरूपाला धरून जेंवढे असते, त्याला अध्यात्म म्हणतात, भगवंताचे निर्गुणस्वरूप स्वाभाविक असल्यामुळे जसे ते अध्यात्म म्हटले जाते, तसेच विश्वरूपहि स्वाभाविक असल्यामूळे, येथे त्यालाही अध्यात्म म्हटले आहे. )

That secret in your heart is opened by you in front of me, for attaining which spiritual wisdom, even the Lord Hara has sacrificed and abandoned all his possessions.

ते वस्तु मज स्वामी । एकिहेळा दिधली तुम्ही । हे बोलो तरी आम्ही । तुज पावोनि कैचे ॥48॥

ती अध्यात्मवस्तु, प्रभो ! मला एकदम तुम्ही दिली असे म्हणावे, तर आम्ही तुझ्यापासून निराळे आहो कोठे ?

O, my Master! If we say that you have totally given it to me, then how is it true that we have reached unity with your Reality?

परी साचचि महामोहाचिये पुरी । बुडालेया देखोनि सीसवरी । तुवा आपणपे घालोनि श्रीहरी । मग काढिले माते ॥49॥

पण खरोखरीच मी या संसाररूपी महामोहाच्या पुरांत डोक्यापर्यंत बुडालो आहे, हे पाहून देवा ! आपण स्वतः त्यात उडी टाकून मला बाहेर काढलें.

But it is true that seeing me completely drowned upto my head in the flood of great delusion, O Shri Hari! You jumped in it and brought me out.

एक तू वाचूनि काही । विश्वी दुजियाची भाष नाही । की आमुचे कर्म पाही । जे आम्ही आथी म्हणो ॥50

अद्वैतदृष्टिने पाहता, तिन्ही काळी एका तुझ्यावाचून या संपूर्ण विश्वांत दुसर्‍या वस्तुची गोष्ट देखील नाही; पण ‘आम्ही आहो’ असे म्हणतों, हे आमचे दुर्दैव पहा कसे आहे ?

There is not a single other thing in the whole universe except you, but it is our great misfortune that still we say that we are our body and are separate from you.

मी जगी एक अर्जुनु । ऐसा देही वाहे अभिमानु । आणि कौरवाते इया स्वजनु । आपुले म्हणे ॥51॥

या जगात मी एक कोणी अर्जुन आहे, असा या देहाच्या ठिकाणी मी अभिमान वागवित होतो व हे कौरव माझे सोयरे आहेत असे म्हणत होतो.

I have still the pride in my body that I am Arjuna and I saw these kouravas as my relatives, belonging to me.

याहीवरी याते मी मारीन । म्हणे तेणे पापे के रिगेन । ऐसे देखत होतो दुःस्वप्न । तो चेवविला प्रभु ॥52॥

यावरहि आणखि मी यांना मारीन, तर त्या पापामुळे माझी काय गति होईल असे खोटेच स्वप्न पाहत होतो; पण भगवंता ! तू मला जागे केलेस.

Over and above, I was seeing a bad dream in which I was saying that I would kill them and thus commit a sin, but, O, my master! You have awakened me.

देवा गंधर्वनगरीची वस्ती । सोडूनि निघालो लक्ष्मीपती । होतो उदकाचिया आर्ती । रोहिणी पीत ॥53॥

हे देवा ! खरी वस्ती सोडून आकाशांतील गंधर्वनगराकडे जायला निघालो. पाणी पिण्याच्या इच्छेने मृगजळ पीत होतो.

O My Lord, the husband of Goddess Laxmi! I had left the real town and was entering into a fictitious town of unreal beings, and being thirsty I was drinking the water from mirage.

जी किरडू तरी कापडाचे । परी लहरी येत होतिया साचे । ऐसे वाया मरतया जीवाचे । श्रेय तुवा घेतले ॥54॥

खरोखर कापडाचा केलेला साप, पण तो सत्य मानल्यामुळे त्याच्या विषाची बाधा होऊन लहरी येऊ लागल्या होत्या आणि आता मी मरणार अशी व्यर्थ कल्पना करणार्‍या जीवाला वांचविण्याचे श्रेय तुम्ही घेतले.

Even though the serpent was only a toy made of cloth, I was having pangs of pain as if smitten by a real one, and was on the point of dying, but you have the credit of saving me.

आपुले प्रतिबिंब नेणता । सिंह कुहा घालील देखोनि आता । ऐसा धरिजे तेवी अनंता । राखिले माते ॥55॥

आपलेच प्रतिबिंब आहे असे न जाणता (हा दुसरा सिंह आहे असे जाणून त्याच्याशी लढण्याकरिता आता) हा सिंह उडी टाकतो असे पाहून त्याला मागे जसे धरून ठेवावे, त्याप्रमाणे देवा ! तुम्ही माझे रक्षण केले.

O My Lord, you have saved me from killing myself, by drowning in the sea of ignorance, which is like stopping a lion who was about to jump into a well, thinking his reflection in the water to be another lion who was against him.

एऱ्हवी माझा तरी येतुलेवरी । एथ निश्चय होता अवधारी । जे आताची ️सातांही सागरी एकत्र मिळिजे ॥56॥

नाही तर, पहा देवा ! माझा असा पक्का निश्चय होता की आतांच सातही समुद्र एकत्र मिळून –

Otherwise, my Lord, I was determined to let such a miracle happen that all the seven seas should merge together and should be turbulent beyond measure! And

हे जगचि आघवे बुडावे । वरी आकाशहि तुटोनि पडावे । परी झुंजणे न घडावे । गोत्रजेशी मज ॥57॥

सर्व जग बुडो की आकाश तुटून पडो, पण काही झाले तरी आपल्यांच स्वजनांशी लढू नये.

Even if the whole world should be drowned the sky should fall down; but there should be no fight with kith and kin.

ऐसिया अहंकाराचिये वाढी । मिया आग्रहजळी दिधली होती बुडी । चांगचि तू जवळा एऱ्हवी काढी । कवणु माते ॥58॥

अशा प्रबळ अहंकाराने मी आग्रहरूपी जळांत बुडी मारून बसलो होतो, पण इतके फार चांगले झाले की तू जवळच होतास, नाही तर कोणी मला त्यातून काढीले असते ?

With such pull of my pride, I had plunged myself in the waters of adamant attitude, and it was good that you were near me, otherwise who would have taken me out?

नाथिले आपण पा एक मानिले । आणि नव्हतया नाम गोत्र ठेविले । थोर पिसे होते लागले । परि राखिले तुम्ही ॥59॥

मी कोणी निराळा नसतांना, मी कोणी एक आहे अशी कल्पना केली आणि माझ्याहून कोणी निराळा नसतांना निराळे मानून त्याला गोत्रज हे नांव ठेवलें. असा विलक्षण भ्रम झाशा होता, पण तू माझे रक्षण केलेस.

When ``I'' am nothing, I thought that something is existing when actually nothing was there and I gave some family name to what was not existing at all. I was really totally mad, but you have saved me.

मागा जळत काढिले जोहरी । तै ते देहासीच भय अवधारी । आता हे जोहरवाहर दुसरी । चैतन्यासकट ॥60॥

पूर्वी जळत असलेल्या लाक्षागृहांतून आम्हाला वांचविलेस, मात्र त्यावेळी देहालाच भीति होती, पण ही दुसरी लाक्षागृहाची भीति चैतन्यासह देहाला प्राप्त झाली.

In the past you had saved us from the lacquer house which was on fire. At that time all the danger was to the physical body only but now this second fire was dangerous even to my soul.

दुराग्रह हिरण्याक्षे । माझी बुद्धि वसुंधरा सूदली काखे । मग माहार्णव गवाक्षे । रिघोनि ठेला ॥61॥

मी युध्द करणार नाही, या दुराग्रहरूपी हिरण्याक्षाने माझी बुध्दिरूपी पृथ्वी आपल्या काखेंत घालून अविवेकरूपी समुद्राच्या भगदाडांतून तो पाताळांत जाऊन राहिला होता – (म्हणजे काही झाले तरी मी युध्द करणारच नाही अशा अट्टाहासामुळे माझी बुध्दि विचारहीन होऊन अविवेकाने कौरव हे माझे स्वजन आहेत या मोहात सापडली होती. )

My adamant attitude was like the demon Hiranyaksha. My intellect is like the earth. This earth is usurped by that Hiranyaksha and he went through the opening which was the sea of confusion.

तेथे तुझेनि गोसावीपणे । एकवेळ बुद्धीचिया ठाया येणे । हे दुसरे वराह होणे । पडिले तुज ॥62॥

येथे तुझ्यासारखा समर्थ स्वामी मिळाल्यामुळे, माझी बुध्दि एकदांची विवेकरूपी आपल्या मूळ ठिकाणावर आली. माझ्या बुध्दिचा उध्दार करण्याकरिता तुला दुसर्‍यांदा हे असे वराह व्हावे लागले.

Then by the power of knowledge about you I became conscious about who I am. Here, you have had to become Varaaha (Pig) by all your power.

ऐसे अपार तुझे केले । एकी वाचा काय मी बोले । परी पांचही पालव मोकलिले । मजप्रती ॥63॥

देवा ! तुझे असे उपकार मी या एका वाचेने काय सांगणार ? पण एवढे मात्र खरे की तू माझ्या ठिकाणी आपले पंचप्राण अर्पण केले आहेस.

You have done so much that it is not possible to describe all your helpful actions by my one tongue. But one thing I can say. You have given your five vital breaths to me.

ते काही न वचेचि वाया । भले यश फावले देवराया । जे साद्यंत माया । निरसिली माझी ॥64॥

देवा ! तू माझ्याकरिता श्रम केलेस, ते काही वाया गेले नाहीत; कारण तू माझा संपूर्ण अज्ञानभ्रम नाहीसा केलास असे थोर यश तुला प्राप्त झाले.

My Lord, all that merit cannot go waste. You have become really very successful because you have dispelled my delusion totally.

आजी आनंदसरोवरीची कमळे । तैसे हे तुझे डोळे । आपुलिया प्रसादाची राउळे । जयालागी करिती ॥65॥

परमानंदरूपी सरोवरांतील जणू काय कमळेच, असे हे तुझे डोळे, ज्याच्यावर कृपेचे मंदिर करतील-

How can the man who is the object of benediction by your eyes which are like lotuses in the lake of Joy, be affected by any confusion? To think it possible is ignorance. How can mirage pour rain on the fire in the ocean and extinguish it?

हा हो तयाही आणि मोहाची भेटी । हे कायसी पाबळी गोठी ? । केउती मृगजळाची वृष्टी । वडवानळेसी ॥66॥

अशा त्याच्याशी मोहाची किंवा अविवेकाची गाठ पडणे, ही अगदीच दुर्घट गोष्ट कशी असणार ? जो वडवानळ समुद्राचे पाण्याने विझत नाही, त्याला मृगजळाच्या वृष्टीने काय होईल –

How can the man who is the object of benediction by your eyes which are like lotuses in the lake of Joy, be affected by any confusion? To think it possible is ignorance. How can mirage pour rain on the fire in the ocean and extinguish it?

आणि मी तव दातारा । ये कृपेचिये रिघोनि गाभारा । घेत आहे चारा । ब्रह्मरसाचा ॥67॥

आणि प्रभो ! कृपासागरा ! मी तर तुमच्या कृपेच्या गाभार्‍यातच बसून ब्रह्मानंदाचा अस्वाद घेत आहे.

And O, the most generous! I have already entered the shrine-room of this blessing and am fully enjoying the knowledge of Absolute Brahman.

तेणे माझा जी मोह जाये । एथ विस्मो काही आहे ?तरी उद्धरलो की तुझे पाने शिवतले आहाती ॥68॥

त्यामुळे माझे मोहरूपी अज्ञान नाहीसे झाले त्यात काय आश्चर्य आहे ? पण आपल्या कृपेने माझा उध्दार झाला हे मी आपल्या पायावर हात ठेवून सांगतो.

So, what wonder is there if my confusion, my false concept, is destroyed! I swear by your feet that I am really saved.

पै कमलायतडोळसा । सूर्यकोटितेजसा । मिया तुजपासोनि महेशा । परिसिले आजी ॥69॥

हे कमळाला आश्रय होणारे ज्याचे डोळे आहेत अशा व कोटी सूर्यांचे तेजाप्रमाणे ज्यांची अंगकांति अशा सर्वेश्वरा ! मी तुझ्यापासून आज ऐकीले.

O, The great God with eyes like Lotus, and bright like crores of Suns, today I have heard from you .

इये भूते जयापरी होती । अथवा लया हन जैसेनि जाती । ते मजपुढा प्रकृती । विवंचिली देवे ॥70॥

ही सर्व भूतसृष्टि ज्या प्रकृतिपासून उत्पन्न होते व जी मध्ये पुनः लय पावते, त्या प्रकृतीचे संपूर्ण विवेचन माझ्यासमोर केले.

How these beings are created, and how they end. That process of Prakriti is explained by you, my Lord.

आणि प्रकृती कीर उगाणा दिधला । वरि पुरुषाचाही ठावो दाविला । जयाचा महिमा पांघरोनि जाहला । धडौता वेद 71॥

आणि माझ्या प्रकृतीचे झाडून विवेचन केले तसेंच ज्याचे कीर्तिरूप वस्र पांघरून वेद सवस्र झाला, त्या परमात्म्याची स्वरूपस्थितिहि सांगितली.

And you have discarded that Prakriti and showed me the state of Purusha, the glory of whom is taken as a garment by Vedas to cover themselves.

जी शब्दराशी वाढे जिये । का धर्मा{ऐ}शिया रत्नांते विये । ते एथिचे प्रभेचे पाये । वोळगे म्हणौनि ॥72॥

अहोजी महाराज ! शब्दराशीरूप वेदाचा जो एवढा विस्तार झाला आहे व टिकून राहिला आहे किंवा धर्मासारख्या रत्नाला ज्यांनी जो जन्म दिला, तो आपल्या सामर्थ्यरूप पायाचा आश्रय केला म्हणूनच होय.

This whole developments of words and the jewels of the doctrines of religion which are produced by that ocean of words is the result of the light of your feet.

ऐसे अगाध माहात्म्य । जे सकळमार्गैकगम्य । जे स्वात्मानुभवरम्य । ते इयापरी दाविले ॥73॥

असे आपले सर्व मार्गाच्या ऐक्यतेने कळणारे व स्वानुभवालाहि रमविणारे जे तुझे अगाध माहात्म्य मला तुम्ही दाखविले.

You have explained and shown to me your supremacy which is the sole aim of all the paths of penance, and which can be properly appreciated only through self-realization.

जैसा केरु फिटलिया आभाळी । दिठी रिगे सूर्यमंडळी । का हाते सारूनि बाबुळी । जळ देखिजे ॥74॥

ज्याप्रमाणे आकाशांत आलेले ढग निहीसे झाले असता सूर्यमंडलाचे ठिकाणी दृष्टि जाते किंवा हाताने शेवाळ बाजुला सारूणच पाणी पाहता येते.

It is like our becoming able to look at the disc of the Sun when clouds are dissipated, or as the clear water is seen when the moss is removed from its surface.

नातरी उकलतया सापाचे वेढे । जैसे चंदना खेंव देणे घडे । अथवा विवसी पळे मग चढे । निधान हाता ॥75॥

किंवा सर्पाचे वेढे दूर केले असताच चंदनाच्या झाडाला मिठी मारता येते अथवा द्रव्यावर बसलेले पिशाच्च पळाले की ते द्रव्य आपल्या हाती येते.

Or like the sandalwood tree becoming visible and approchable when the serpents around its trunk are taken away, or the heap of coins becoming available when the guardian ghost has gone away.

तैसी प्रकृती हे आड होती । ते देवेचि सारोनि परौती । मग परतत्त्व माझिये मती । शेजार केले ॥76॥

त्याप्रमाणे माझ्या व आत्मस्वरूपाच्या मध्ये जो अज्ञानप्रकृतिचा पडदा होता, तो आपण देवा ! दूर सारला आणि माझ्या बुध्दी परतत्वाचे शय्याघर केले.

Similarly the Prakriti was an impediment which you, the Lord, has displaced and made the Absolute principle, the Brahman, readily knowable for my intellect.

म्हणौनि इयेविषयींचा मज देवा भरवसा कीर जाहला जीवा । परी आणीक एक हेवा । उपनला असे ॥77॥

म्हणून या आत्मस्वरूपाविषयी आता माझा दृढ विश्वास झाला आहे; पण आणखी एक उत्कट इच्छा माझ्या मनात उत्पन्न झाली आहे.

Therefore, I have become somewhat sure about this, but O Lord, my mind has desire for something more.

तो भिडा जरी म्हणो राहो । तरी आना कवणा पुसो जावो । काय तुजवाचोनि ठावो । जाणत आहो आम्ही ? ॥78॥

भिडेने ती इच्छा बोलून दाखवत नाही असे म्हणावे. , तर दुसर्‍या कोणाला मी तिच्याविषयी विचारणार ? तुझ्यावाचून आम्ही दुसरे ठिकाण जाणतो काय ?

And if we hesitate from asking you about it due to shyness, is there any other source known to us?

जळचरु जळाचा आभारु धरी । बाळक स्तनपानी उपरोधु करी । तरी तया जिणया श्रीहरी । आन उपायो असे ? ॥79॥

पाण्यात राहणार्‍या प्राण्यांनी पाण्यात राहण्याचा संकोच केला किंवा लहान मुलाने आईच्या स्तनपानाविषयी भीड धरली, तर त्याच्या जगण्याला दुसरा उपाय काय आहे ?

If fish is feeling abashed to trouble the water which is its total support, or if the child refuses to suck milk from its mother's breast, O Shri Hari, is there any other source of living for it?

म्हणौनि भीड सांकडी न धरवे । जीवा आवडे तेही तुजपुढा बोलावे । तव राहे म्हणितले देवे । चाड सांगै ॥80॥

म्हणून भीड किंवा संकोच धरू नये व आपल्या मनाला वाटते ते खुशाल तुमच्यासमोर बोलावे, असे वाटते. तेव्हा भगवान म्हणाले, अर्जुना ! बोलू नकोस. मनातली इच्छा सांग

Therefore, we cannot feel inhibition while asking you. Whatever comes up in our mind, we should speak out before you!" On this, the Lord said, "Enough, enough! Tell me what you want to know."

मग बोलिला तो किरीटी । म्हणे तुम्ही केली जे गोठी । तिया प्रतीतीची दिठी । निवाली माझी ॥81॥

त्यावर तो अर्जुन बोलला; अर्जुन म्हणतो, देवा ! तुम्ही आपल्या परमेश्वरस्वरूपाविषयी जे निरूपण केले, त्यायोगे आता माझ्या बौध्दिक अनुभवदृष्टिने समाधान झालें.

Then Arjuna said- "My Lord, I have the satisfaction of grasping what you have talked about and my intellect has become peaceful.

आता जयाचेनि संकल्पे । हे लोकपरंपरा होय हारपे । जया ठायाते आपणपे । मी ऐसे म्हणसी ॥82॥

आता ज्याच्या संकल्पाने ही सृष्टिपरंपरा होते व लय पावते व ज्या स्वरूपाला ‘ते स्वतः मी आहे’ असे म्हणतोस.

Now, that, by whose Will all this process of the worlds comes into existence and comes to an end, and which state you call as your own reality;

ते मुद्दल रूप तुझे । जेथूनि इये द्विभुजे हन चतुर्भुजे सुरकार्याचेनि व्याजे । घेवो घेवो येसी ॥83॥

जेथून तू द्विभूज किंवा चतुर्भुज रूप धारण करून देवादिकांचे कार्य करण्याकरिता वारंवार जगात प्रगट होतोस, ते तुझे मुळचे रूप

That real nature of yours from which you come in the world for the purpose of helping gods, by assuming forms either having two arms or four, etc.

पै जळशयनाचिया अवगणिया । का मत्स्य कूर्म इया मिरवणिया । खेळु सरलिया तू गुणिया । सांठविसी जेथ ॥84॥

क्षीराब्धींतील जलावर शयन करणारे सोंग असो किंवा मत्स्य, कुर्म इत्यादिरूपाने मिरवणे असो, हे खेळ करणार्‍या गारूड्या ! हे तुझे खेळ संपले की ही तुझी रूपे ज्याठिकाणी सांठविली जातात

The state where your qualified form returns after the play of incarnations in the categories of life as the fish, the tortoise etc.; involving also sleeping in the ocean.

उपनिषदे जे गाती । योगिये हृदयी रिगोनि पाहाती । जयाते सनकादिक आहाती । पोटाळुनिया ॥85॥

उपनिषदे ज्याचे वर्णन करतात, योगीलोक अंतर्मुखदृष्टि करून जे पाहतात आणि सनकादिक ज्या स्वरूपाला नेहमी मिठी मारून आहेत.

That which the Upanishads sing about, that which yogis see by withdrawing within their hearts and that which the sages like Sanaka, lovingly embrace,

ऐसे अगाध जे तुझे । विश्वरूप कानी ऐकिजे । ते देखावया चित्त माझे । उतावीळ देवा ॥86॥

असे अतर्क्य जे तुझे विश्वरूप नुसते कानांनी ऐकतो, ते डोळ्यांनी पाहण्याकरिता मी फार उतावीळ झालो आहे.

That which is your universal form about which I have so far heard by my ears, is the Form to see which, O God, my mind is very eager.

देवे फेडूनिया सांकड । लोभे पुसिली जरी चाड । तरी हेचि एकी वाड । आर्ती जी मज ॥87॥

देवांनी माझ्या मनातील संकोच नाहीसा करून, काय इच्छा आहे ती सांग, असे मोठ्या प्रेमाने विचारलें. म्हणून सांगतो की माझ्या मनात हीच एक भारी इच्छा आहे.

My Lord, you have so far relieved me of all my worries and fulfilled every wish of mine. Now only one fanciful wish is remaining in my mind.

तुझे विश्वरूपपण आघवे । माझिये दिठीसि गोचर होआवे । ऐसी थोर आस जीवे । बांधोनि आहे ॥88॥

तुझे संपूर्ण विश्वरूप माझ्या दृष्टिस दिसावे अशी तीव्र इच्छा मी मनात धरून आहे

I have been hoping from the bottom of my heart, to see by my eyes your total Universal form.

परी आणीक एक एथ शारङ्गी । तुज विश्वरूपाते देखावयालागी । पै योग्यता माझिया आंगी । असे की नाही ॥89॥

पण देवा ! येथे आणखी एक गोष्ट आहे, तुझ्या विश्वरूपाला पाहण्याकरिता लागणारी योग्यता माझ्या अंगी आहे किंवा नाही

O the wielder of Sharnga bow; there is one thing more. Am I eligible to see that universal form of yours?

हे आपले आपण मी नेणे । ते का नेणसी जरी देव म्हणे । तरी सरोगु काय जाणे । निदान रोगाचे ? ॥90॥

हे मी आपले आपणच जाणू शकत नाही. तुझी योग्यता आहे किंवा नाही, हे तू का जाणू शकत नाहीस असे जर, देवा ! तुम्ही म्हणाल, तर रोगी आपल्या रोगाचे निदान जाणतो काय ?

I am not knowing it. If you will ask me why I am not sure, I will ask, whether the person who is suffering can know the diagnosis of the disease?

आणि जी आर्तीचेनि पडिभरे । आर्तु आपुली ठाकी पै विसरे । जैसा तान्हेला म्हणे न पुरे । समुद्र मज ॥91॥

आणि ज्याप्रमाणे अत्यंत तहानलेला पुरुष जसा मला समुद्रहि पुरेसा होत नाही असे म्हणतो, त्याप्रमाणे महाराज ! इच्छा करणार्‍या पुरुषाची इच्छा अत्यंत वाढली असता त्याला आपल्या योग्यतेचा विसर पडतो.

And being overpowered by the desire the person himself forgets his own capacity just as a thirsty person thinks that even an ocean is not sufficient to quench his thirst.

ऐशा सचाडपणाचिये भुली । न सांभाळवे समस्या आपुली । यालागी योग्यता जेवी माउली । बालकाची जाणे 92॥

अशाप्रकारे अत्यंत इच्छेच्या वेगामुळेच भूल पडून, माझ्याने आपली योग्यता सांभाळली जात नाही; म्हणून आई जशी आपल्या मुलाला काय व किती पचेल, हे जाणतें.

Being thus affected by my eagerness, I cannot keep my mind steady. Therefore, as the mother knows the need and the capacity of the child,

तयापरी श्रीजनार्दना । विचारिजो माझी संभावना । मग विश्वरूपदर्शना । उपक्रम कीजे ॥93॥

त्याप्रमाणे, जनार्दना ! माझ्या योग्यतेचा विचार करा व मग विश्वरूपच दाखविण्याला प्रारंभ करा.

Like that mother, O Shri Janardhana, verify my capacity and then think of showing me the universal form.

तरी ऐसी ते कृपा करा । एऱ्हवी नव्हे हे म्हणा अवधारा । वाया पंचमालापे बधिरा । सुख केउते देणे ? ॥94॥

म्हणून योग्यता असेल, तर विश्वरूप दाखविण्याची कृपा करा, नाहीतर विश्वरूपच पाहण्याची तुझी योग्यता नाही, असे म्हणा. बहिर्‍याला व्यर्थ कोमल स्वराचे काय सुख द्यायचें ? (त्याप्रमाणे माझी योग्यता नसतांना आपण विश्वरूप दाखविले तरी मला काय त्याचे सुख होणार ?)

So, my Lord, please give me this much by being kind. Otherwise, please tell me that it is not possible; because what is the use of singing melodiously in front of a deaf person?

एऱ्हवी येकले बापियाचे तृषे । मेघ जगापुरते काय न वर्षे ? । परी जहालीही वृष्टि उपखे । जऱ्ही खडकी होय ॥95॥

नाही तरी एका भाग्यवान चातकाकरिता वर्षाव करतांना मेघ सर्व पृथ्वीवरच पडत नाहीत काय ? पण पृथ्वीवर वर्षाव झाला तरी खडकावर झालेला वर्षाव व्यर्थच जातो.

Sir, just in order to quench the thirst of one bird Chataka, the cloud pours rain all over the earth- is it not? But if it rains on rocks, it is futile.

चकोरा चंद्रामृत फावले । येरा आण वाहूनि काय वारिले ? । परी डोळ्यांवीण पाहले । वाया जाय ॥96॥

पूर्ण चंद्राच्या प्रकाशांत चकोरांना अमृतकण मिळतात आणि बाकीच्यांना चंद्राने आपल्याप्रकाशांतील अमृतकण वेचायला शपथपूर्वक मनाई केली आहे काय ? पण चकोराची अमृतकण पाहण्याची दृष्टि इतरांना नसल्यामुळे, नुसता चंद्राचा प्रकाश पाहण्याने तो लाभ होत नाही.

The nectar benefits the bird Chakora; but is it denied to others by the moon on purpose? Even then, if one has no eyes, the moonlight is simply wasted on him.

म्हणौनि विश्वरूप तू सहसा । दाविसी कीर हा भरवसा । का जे कडाडा आणि गहिंसा- । माजी नीत्य नवा तू की ॥97॥

म्हणून म्हटल्याबरोबर तू एकदम विश्वरूप दाखविशील हा मला पक्का विश्वास आहे; कारण उताविळपणे व अविचाराने देणार्‍यांमध्ये तुझे देणे नेहमीच अपूर्व असते.

Therefore, I have trust that you will show me the universal form because you are equally a matter of wonder for both the wise and the ignorant.

तुझे औदार्य जाणो स्वतंत्र । देता न म्हणसी पात्रापात्र । पै कैवल्या ऐसे पवित्र । जे वैरियांही दिधले ॥98॥

तुझे औदार्य निरपेक्ष आहे. हे मी जाणतों; पण देतांना तू पात्रापात्रातेचा विचार करीत नाहीस. मोक्षासारखी शुध्द अशी स्थिति तू आपल्या शत्रुलाहि दिलीस.

We know that your generosity is quite different. You never discriminate between worthy and unworthy whom you give anything. The most precious 'liberation', which is the most sacred, you have given even to your enemies.

मोक्षु दुराराध्यु कीर होय । परी तोही आराधी तुझे पाय । म्हणौनि धाडिसी तेथ जाय । पाइकु जैसा ॥99॥

खरोखरच मोक्षाची आराधना करणे (मोक्ष प्राप्त करून घेणे. ) अत्यंत कठीण आहे; पण तोहि तुझ्या पायाची आराधना करतो म्हणजे तो तुझ्या पायाच्या आश्रयानेच मिळतो – म्हणून तू जेथे त्याला पाठवितोस, तेथे तो सेवकाप्रमाणे जातो.

No doubt, liberation is most difficult to attain; but even that serves your feet; and therefore, it goes wherever you send it, just like a servant.

तुवा सनकादिकांचेनि माने । सायुज्यी सौरसु दिधला पूतने । जे विषाचेनि स्तनपाने । मारू आली 100॥

विषाने स्तन भरून तूझा प्राण घेण्याकरिता आलेल्या पुतनेलाहि, भगवंता ! त्वां सनकादिकांच्या प्रमाणे आपल्या सायुज्यमुक्तीचे सुख दिले.

You have given to Pootana, who came to kill you by breast-feeding you, that state of liberation and joy which is equal to the state of the sages like Sanaka, etc.

हा गा राजसूय यागाचिया सभासदी । देखता त्रिभुवनाची मांदी । कैसा शतधा दुर्भाग्य । शब्दी निस्तेजिलासी ॥101॥

त्याचप्रमाणे दुसरा प्रसंग पहा ! पांडवांच्या राजसूययज्ञामध्ये सर्व सभासदांच्या समोर, त्रैलोक्यातील समुदाय जमला असतांना, त्या शिशुपालाकडून हजारो अपशब्दांनी तुमचा कसा पाणउतारा केला गेला

Sir, in the Rajasooya Sacrifice festival, consider how Shishupala insulted you hundred times by using abusive language, in the presence of all the great personalities gathered there from all the three worlds.

ऐशिया अपराधिया शिशुपाळा । आपणपे ठावो दिधला गोपाळा । आणि उत्तानचरणाचिया बाळा । काय ध्रुवपदी चाड ? ॥102॥

तसा घोर अपराध करणार्‍याशिशुपालाला देखील गोपाळा ! तुम्ही आपल्यात मिळवून घेतले आणि उत्तानपादराजाच्या मुलाला ध्रुवाला काय ध्रुवपदाच्या प्राप्तीची इच्छा होती ?

You have given to that Shishupala, the eternal status in your vicinity and was the son of the king Uttaanapada, desiring the high place of Dhruva, unmoving spot of the cosmos?

तो वना आला याचिलागी । जे बैसावे पितयाचिया उत्संगी । की तो चंद्रसूर्यादिकांपरिस जगी । श्लाघ्यु केला 103॥

पित्याच्या मांडीवर बसावे याच उद्देशाने तपश्चर्या करण्याकरिता तो अरण्यात आला होता, पण तुम्ही त्याला चंद्रसूर्यापेक्षाहि श्रेष्ठ केला.

He entered the forest only because he wanted to sit in the lap of his father, but you gave him a place coveted even by the sun, the moon and other celestial bodies.

ऐसा वनवासिया सकळा । देता एकचि तू धसाळा । पुत्रा आळविता अजामिळा । अपणपे देसी ॥104॥

अशा रीतीने तुझ्या करिता वनवास करणार्‍यांना तूच एक विचार न करता देणारा आहेस. अजामेळ पुत्राला प्रेमाने बोलावित असता तुम्ही त्याला आपलीच प्राप्ति करून दिली.

You are generous like this in giving everything to the sufferers; when Ajamila called his son Narayana, you gave him your own state of freedom.

जेणे उरी हाणितलासि पांपरा । तयाचा चरणु वाहासी दातारा । अझुनी वैरियांचिया कलेवरा । विसंबसीना 105

ज्याने तुमच्या वक्षस्थलावर लाथ मारली, त्याच्या चरणाचा ठसा, अजून तुम्ही वक्षस्थलावर धारण केला आहे. अजूनहि आपल्या (शंखासूर या) शत्रूच्या शरीराला (म्हणजे शंखाला) आपण दूर करीत नाहीत.

O the generous god! You are even now wearing on your chest with pride the stigma of the foot with which sage Bhrugu kicked you on that spot and even now you are not leaving the conch which is the dead body of a demon who was your enemy.

ऐसा अपकारिया तुझा उपकारु । तू अपात्रींही परी उदारु । दान म्हणौनि दारवंठेकरु । जाहलासी बळीचा ॥106॥

असे तुम्ही अपकार करणार्‍यावरहि उपकार करणारे आहांत. दानाला अयोग्य असणार्‍यावरहि आपण उदार होऊन दान दिले आहे, बळीने सर्व पृथ्वीचे दान केले म्हणून आपण त्याचे द्वाररक्षक झालांत.

In this way, you are obliging even those who do try to harm you. You are kind even to those who do not deserve. King Bali gave you in charity land covered by three steps but in turn you became his door-keeper!

तूते आराधी ना आयके । होती पुंसा बोलावित कौतुके । तिये वैकुंठी तुवा गणिके । सुरवाडु केला ॥107॥

नामस्मरणाने तुझी आराधना करीत नव्हती किंवा तुझे नांव ऐकतहि नव्हती. कौतुकाने राघुला रामकृष्ण म्हणून बोलविण्यास शिकवित होती; पण त्या वेश्येला आपण वैकुंठसुख दिले. (गणिका महानंदा पाळलेल्या राघूला ‘राम कृष्ण हरि’ हे शब्द केवळ बोलण्याला शिकवित होती, त्यात आपण नामस्मरण करून भगवंताची आराधना करावी किंवा राघूच्या मुखातून आपण भगवंताचे नाव ऐकावे असा काही एक उद्देश तिने धरला नव्हता; तरीपण कोणत्याहि निमित्ताने भगवंताचे नाव मुखी आले असता मनुष्य उध्दरला जातो, अशा नामाच्या माहात्म्यामुळे व भगवंताच्या नामांतच रंगून तिची पापप्रवृत्ति बंद पडल्यामुळे, ती तात्काळ उध्दरली गेली. )

The prostitute who was just calling out to her parrot as `Ram' and was not worshiping you nor was she listening to your name, but even on that flimsy excuse you gave her the divine joy of staying in Vaikuntha.

ऐसी पाहूनि वायाणी मिषे । आपणपे देवो लागसी वानिवसे । तो तू का अनारिसे । मजलागी करिसी ॥108॥

असे काही तरी फोल निमित्त पाहून जो तू आपली कौतुकाने प्राप्ति करून दूतोस, तो तू इतका उदार, मी विश्वरूप दाखव म्हटल्यानंतर भलतेच कसे करशील ?

In this way you force upon some, the liberation, by taking into consideration some trifling of good deed. How can you behave differently with me?

हा गा दुभतयाचेनि पवाडे । जे जगाचे फेडी सांकडे । तिये कामधेनूचे पाडे । काय भुकेले ठाती ? ॥109॥

दुभत्याच्या प्रभावाने – म्हणजे इच्छिले ते देण्यास समर्थ असल्यामुळे – जी कामधेनू सर्व जगाचे दुःख नाहीसे करते, त्या कामधेनूचेच वासरू भुकेले राहील काय ?

Will the calves of Kamadhenu experience hunger for want of milk, when she fulfills all desires of all who demand from her, just through giving her milk?

म्हणौनि मिया जे विनविले काही । ते देव न दाखविती हे कीर नाही । परी देखावयालागी देई । पात्रता मज ॥110॥

म्हणून मी जे आपल्याला विनंति करून विश्वरूप दाखवा म्हटले, ते आपण दाखविणार नाही असे मुळींच नाही; पण ते विश्वरूप पाहण्याची पात्रता मला द्या.

Therefore, it is not probable that the Lord will not show me what I have requested for, but you will please give me the capacity to see.

तुझे विश्वरूप आकळे । ऐसे जरी जाणसी माझे डोळे । तरी आर्तीचे डोहळे । पुरवी देवा ॥111॥

माझ्या या दोन्ही डोळ्यांनी विश्वरूप पाहण्याजोगे आहे, असे जर आपणांला वाटत असेल, तर देवा ! माझी विश्वरूपदर्शनाची इच्छा पूर्ण करा.

O my Lord, if you think that my eyes are so good as to understand by seeing your universal form, then please meet my request.

ऐसी ठायेठावो विनंती । जव करू सरला सुभद्रापती । तव तया षड्गुणचक्रवर्ती । साहवेचिना ॥112॥

सुभद्रापती अर्जुन अशी यथायोग्य विनंति जेव्हा करू लागला तेव्हा षड्गुणैश्वर्याचा सार्वभौम राजा – म्हणजे अमर्याद षड्गुणैश्वर्यसंपन्न – जो भगवान श्रीकृष्ण, त्याला धीर धरवला नाही.

When the husband of Subhadra started to request like this again and again, the emperor of six- fold glory, Lord Shrikrishna could not wait any longer.

तो कृपापीयूषसजळु । आणि येरु जवळा आला वर्षाकाळु । नाना कृष्ण कोकिळु । अर्जुन वसंतु ॥113॥

कारण भगवान श्रीकृष्ण, कृपारूपी अमृताने वळून आलेला जलयुक्त मेघ होता आणि अर्जुन हा अत्यंत जवळ येऊन ठेपलेला पावसाळा होता किंवा श्रीकृष्ण कोकिळपक्षी होता व अर्जुन वसंतऋतु होता.

He was the cloud of the nectar of kindness and Arjuna was like the rainy season which was nearer; or he was cuckoo and Arjuna was spring time.

नातरी चंद्रबिंब वाटोळे । देखोनि क्षीरसागर उचंबळे । तैसा दुणेही वरी प्रेमबळे । उल्लसितु जाहला ॥114॥

किंवा वाटोळे पूर्णबिंब पाहून जसा क्षीरसागर उचंबळतो, त्याप्रमाणे अर्जुनावरील द्विगुणित झालेल्या प्रेमाने भगवान अत्यंत आनंदित झाले.

Or, by seeing the full moon, the sea of milk has high tide; similarly Shrikrishna was doubly enthusiastic!

मग तिये प्रसन्नतेचेनि आटोपे । गाजोनि म्हणितले सकृपे । पार्था देख देख अमुपे । स्वरूपे माझी ॥115॥

मग त्या प्रसन्नचित्ताच्या आवेशाने भगवान श्रीकृष्ण गर्जना करून व दयार्द्र होऊन म्हणाले, अर्जुना ! माझी असंख्य स्वरूपे पहा ! पहा !

Then with the force of that enthusiasm, he nearly shouted with joy and said to Arjuna- "O Partha! See my innumerable forms."

एक विश्वरूप देखावे । ऐसा मनोरथु केला पांडवे । की विश्वरूपमय आघवे । करूनि घातले ॥116॥

एकच विश्वरूप पहावे अशी अर्जुनाने इच्छा केली होती; पण भगवंतांनी सर्व विश्वरूपमय करून टाकले

The Pandava desired to see only one universal form but he was given the boon of the whole existence impregnating the universal form.

बाप उदार देवो अपरिमितु । याचक स्वेच्छा सदोदितु । असे सहस्रवरी देतु । सर्वस्व आपुले ॥117॥

धन्य आहे हा अमर्याद उदार परमात्मा ! याचकाची इच्छा पूर्ण करण्यास हा सिध्द असतो आणि याचकाच्या मागण्याच्या सहस्रपट देतो किंवा आपले सर्वस्वहि देतो

The generosity of God has no limits. Only the devotee should be ready to request. Then God gives thousand times more, or even gives Himself.

अहो शेषाचेहि डोळे चोरिले । वेद जयालागी झकविले । लक्ष्मीयेही राहविले । जिव्हार जे ॥118॥

अहो, जे विश्वरूप अत्यंत गुह्य म्हणून शेषाच्या डोळ्यालाहि दिसू दिले नाही, वेदाला कळू दिले नाही व लक्ष्मीलाही ज्यापासून दूर ठेविले

That secret of all the secrets which was hidden from the two thousand eyes of the serpent Shesha, in showing which even Vedas were deceived, and which was not revealed to Goddess Laxmi also;

ते आता प्रकटुनी अनेकधा । करीत विश्वरूपदर्शनाचा धांदा । बाप भाग्या अगाधा । पार्थाचिया ॥119॥

असे विश्वरूप आता त्या धन्य व थोर भाग्यवान अर्जुनासाठी अनेकप्रकारे प्रगट करून, भगवान विश्वरूपदर्शनाचा खटाटोप करीत आहेत

Was now about to be revealed by Shrikrishna for the most fortunate Arjuna, in the most dramatic way.

जो जागता स्वप्नावस्थे जाये । तो जेवी स्वप्नींचे आघवे होये । तेवी अनंत ब्रह्मकटाह आहे । आपणचि जाहला 120॥

जो जागा असलेला पुरूष, पुढे स्वप्नांत जातो व तो मग स्वप्नांत जेवढे काही दिसते, ते सर्व आपणच होतो, त्याप्रमाणे श्रीकृष्ण भगवान, आपणच अनंतब्रह्मांडरूप झाले.

He himself became the vast all-pervading Brahman, just like a man in a dream becomes himself everything in that dream.

ते सहसा मुद्रा सोडिली । आणि स्थूळदृष्टीची जवनिका फेडिली । किंबहुना उघडिली । योगऋद्धी ॥121॥

आपल्या मर्यादित श्रीकृष्णस्वरूपाचा आकार एकदम लुप्त केला आणि ज्या अज्ञानजन्य स्थूलदृष्टीने भगवंताचे श्रीकृष्णस्वरूप व जगत् निरनिराळे पांचभौतिक स्थूल दिसत होते, त्या स्थूलदृष्टीचा पडदा दूर केला; किंबहुना भगवंताने आपले परमैश्वर्य प्रगट केले.

He suddenly dissolved his body and removed the illusory screen of Maya, or he as if opened the mine of Yogic powers.

परी हा हे देखेल की नाही । ऐसी सेचि न करी काही । एकसरा म्हणतसे पाही । स्नेहातुर ॥122॥

पण हा अर्जुन हे पाहील किंवा नाही याची भगवंताला आठवण झाली नाही. प्रेमाने उतावीळ होऊन, अर्जुना ! विश्वरूप पहा, असे एकसारखे भगवान म्हणू लागले.

But, in the eagerness he did not remember to consider whether Arjuna would be able to see it. He just spoke continuously, eager in his love for Arjuna, ``See! See!''

अर्जुना तुवा एक दावा म्हणितले । आणि तेचि दावू तरी काय दाविले । आता देखे आघवे भरिले । माझ्याचि रूपी ॥123॥

भगवान म्हणतात, अर्जुना ! तू एक विश्वरूप दाखवा असे म्हटलेस; आणि मी एकच विश्वरूप दाखविले, तर मी आपले पूर्ण विश्वरूप दाखविले असे होणार नाही म्हणून जेवढे काही आहे, ते सर्व माझ्याच रूपाने भरले आहे पहा !

The Lord Said, "Dear Arjuna, if I show you only that which you want to see, what merit is there in it? Now you may see that all the world is contained in my Being!

एके कृशे एके स्थूळे । एके ऱ्हस्वे एके विशाळे । पृथुतरे सरळे । अप्रांते एके ॥124॥

एक रोड तर एक स्थूल, एक ठेंगणे तर एक उंच, एक जाड पसरलेले तर एक सरळ, एक अमर्याद.

See for yourself, how many types and shapes there are in it. Some are thin, some fat, some short, some tall, some broad, some straight while some are unlimited.

एके अनावरे प्रांजळे । सव्यापारे एके निश्चळे । उदासीने स्नेहाळे । तीव्रे एके ॥125॥

एक न आवरण्याजोगें, तर एक सुलभ आहे. एक व्यापार करीत असलेले, तर एक निश्चळ आहे. काही उदासींन रूपे, तर काही प्रेमळ रूपे आहेत व काही तीव्र वाटत आहेत.

Some are uncontrollable, some are meek, many are unstable and many others still. Some are austere and some are compassionate. Some are very intelligent.

एके घूर्णिते सावधे । असलगे एके अगाधे । एके उदारे अतिबद्धे । क्रुद्धे एके ॥126॥

काही रूपे धुंदीत असलेली, तर काही सावध दिसत आहेत. काही सूक्ष्म दिसतात, तर काही रूपे फार मोठी आहेत. काही रूपे उदार, काही कृपण व काही क्रुध्द आहेत.

Some of them are intoxicated, some are keenly aware, some are shallow, some are having great depth. Some are generous, some are miserly, while some are angry.

एके शांते सन्मदे । स्तब्धे एके सानंदे । गर्जिते निःशब्दे । सौम्ये एके ॥127॥

काही रूपे शांत दिसत आहेत, तर काही मदयुक्त दिसत आहेत. काही स्तब्ध, काही आनंदयुक्त, काही रूपे गर्जना करीत असलेलीं, तर काहीच्या तोंडून एक शब्दहि निघतांना दिसत नाही व काही अत्यंत सौम्य आहेत.

Some are peaceful, some are rightly proud, some are undisturbed, some are joyful, some are loud in their talk while some are silent and some are mild.

एके साभिलाषे विरक्ते । उन्निद्रिते एके निद्रिते । परितुष्टे एके आर्ते । प्रसन्ने एके ॥128॥

काही रूपांचे ठिकाणी अभिलाष दिसून येतो, तर काही निरिच्छ आहेत. काही रूपे जागी, तर काही रूपे निजलेंली, काही रूपे अत्यंत संतोषयुक्त, तर काही रूपे सवासन आहेत व काही प्रसन्न आहेत.

Some are desirous while some are having no lust; some are awake, some are sleepy, some are satisfied, some are dissatisfied while some of them are cheerful.

एके अशस्त्रे सशस्त्रे । एके रौद्रे अतिमित्रे । भयानके एके पवित्रे । लयस्थे एके ॥129॥

काही रूपे शस्ररहित दिसतात, तर काही शस्रसहित दिसतात. काही रूपे अति भयंकर आहेत, तर काही रूपे अत्यंत मित्राप्रमाणे भासतात आणि काही रूपे विक्राळ आहेत तर काही विचित्र आहेत व काही रूपे सर्व वृत्तींचा लय करून समाधिस्थ झालेली दिसत आहेत.

Some are armed, some are without arms, some are fearsome, and some are very much affectionate. Some are ghastly, some are strange looking. Some are in trance.

एके जनलीलाविलासे । एके पालनशीले लालसे । एके संहारके सावेशे । साक्षिभूते एके ॥130॥

काही रूपे प्रजोत्पत्तिरूप लीला करीत आहेत, तर काही रूपांचे ठिकाणी प्रजा पालनाची इच्छा दिसून येते. काहीच्या ठिकाणी सर्व सृष्टीचा संहार करण्याचा आवेश दिसून येतो, तर काही रूपे केवळ साक्षीरूपाने दिसत आहेत.

Some are engrossed in procreating, some are taking care of their children with love while some are angrily killing many people. Some are only witness-ing.

एवं नानाविधे परी बहुवसे । आणि दिव्यतेजप्रकाशे । तेवीचि एक{ए}का ऐसे । वर्णेही नव्हे ॥131॥

अशा रितीने नानाप्रकारची अनंत रूपे दिसतात, तरी ती असंख्य आहेत आणि त्या सर्वाचे तेजही अपरिमित आहे. त्याचप्रमाणे त्या सर्व रूपांचे वर्णही एकसारखे नाहीत.

Thus there are innumerable forms of various types, some of which are brightly dazzling, and the colours of all are quite different from each other.

एके तातले साडेपंधरे । तैसी कपिलवर्णे अपारे । एके सर्वागी जैसे सेंदुरे । डवरले नभ ॥132॥

तापलेल्या सोन्याप्रमाणे लालसर अशी काही रूपे अमर्याद आहेत व आकाशाला शेंदूर फासावा, त्याप्रमाणे काहीचे सर्वाग शेंदरी रंगाचे आहे.

Some appear as if they are made of heated gold, some are blond, and some are looking like sky pasted all over by read lead.

एके सावियाचि चुळुकी । जैसे ब्रह्मकटाह खचिले माणिकी । एके अरुणोदयासारिखी । कुंकुमवर्णे ॥133

माणिकांनी जडविलेल्या ब्रह्मांडाप्रमाणे कित्येक स्वाभाविकपणे सुंदर व चमकणारी आहेत. काही रूपे अरूणोदयासारखी कुंकुमवर्णाची आहेत.

Some of them are so beautiful that they look like the whole world decorated with innumerable rubies, while some are crimson like the colours in the east at the time of sunrise.

एके शुद्धस्फटिकसोज्वळे । एके इंद्रनीळसुनीळे । एके अंजनवर्णे सकाळे । रक्तवर्णे एके ॥134॥

कित्येक शुध्द स्फटिकाप्रमाणे पांढरी आहेत. कित्येक नीलमण्यासारखी नीलवर्ण आहेत. कित्येक काजळासारखी काळीकुट्ट आहेत, तर कित्येक लाल रंगाची आहेत.

Some are crystal-clear, some are like blue jewels, some are as black as soot, and some are brilliant red.

एके लसत्कांचनसम पिवळी । एके नवजलदश्यामळी । एके चांपेगौरी केवळी । हरिते एके ॥135॥

कित्येक रूपे चमकणार्‍या सोन्यासारखी पिवळी, कित्येक नवमेघाप्रमाणे श्यामवर्ण, कित्येक चाफ्याच्या फुलासारखी गौरवर्ण आहेत व कित्येक केवळ हिरवी आहेत.

Some are bright yellow like gold, some are as dark as rain-clouds, some are having the yellowish fair hue of golden champak, while some are simply lush green.

एके तप्तताम्रतांबडी । एके श्वेतचंद्र चोखडी । ऐसी नानावर्णे रूपडी । देखे माझी ॥136॥

कित्येक पातविलेल्या तांब्याप्रमाणे तांबडी, तर कित्येक पांढर्‍या चंद्राप्रमाणे पांढरी आहेत. अशा प्रकारे नाना प्रकारच्या वर्णांची माझी रूपे पहा.

Some are red like copper, some are as white as moon, some are of various colours. Please see all these forms which are mine.

हे जैसे का आनान वर्ण । तैसे आकृतीही अनारिसेपण । लाजा कंदर्प रिघाला शरण । तैसी सुंदरे एके ॥137॥

हे जसे नानाप्रकारचे वर्ण आहेत, तसेच आकृतीतही नाना प्रकार आहेत. काही रूपे, अत्यंत सुंदर आहेत की, मदनही लाजेने शरण जाईल.

As the colours of these forms are variegated, their figures are also of different shapes. Some of them are so beautiful that even cupid would be abashed before them.

एके अतिलावण्यसाकारे । एके स्निग्धवपु मनोहरे । शृंगारश्रियेची भांडारे । उघडिली जैसी ॥138॥

श्रृंगारसंपत्तीची भांडारे उघडल्याप्रमाणे, काही रूपे, अत्यंत सौंदर्य साकार व्हावे, अशी होती, तर काही मनोहर तुकतुकीत शरीराची होती.

Some of them are naturally very handsome, and the bodies of some are shining attractively. Some are just like the store houses of cosmetics of goddess Laxmi, opened.

एके पीनावयवमांसाळे । एके शुष्के अति विक्राळे । एके दीर्घकंठे विताळे । विकटे एके ॥139॥

कित्येकांचे अवयव मांसल व पुष्ट आहेत, तर कित्येकांचे देह शुष्क रोड व अती विक्राळ दिसतात. कित्येक देह लांब मान व मोठी डोकी असलेले आहेत, तर कित्येक वाकड्या तिकड्या आकाराचे आहेत.

Some have stout and fleshy limbs, and some are emaciated. Some are imposingly ugly with monstrous shapes while some are having long necks, outsize heads, and some of them are mis- shaped.

एवं नानाविधाकृती । इया पाहता पारु नाही सुभद्रापती । ययांच्या एकेकी अंगप्रांती । देख पा जग ॥140॥

या प्रकारे नानाप्रकारच्या आकृती पाहता, अर्जुना ! अंत सापडणार नाही आणि या एकएकाच्या अवयवावर एक एक जग दिसत आहे, पहा

O Arjuna, there is no end to these forms, if you go on looking at them and the wonder of it that on the body of each and every manifestation, you will see all the world residing in a corner.

जेथ उन्मीलन होत आहे दिठी । तेथ पसरती आदित्यांचिया सृष्टी । पुढती निमीलनी मिठी । देत आहाती ॥141॥

ज्या विश्वरूपाच्या ठिकाणी दृष्टी उघडल्या बरोबर सर्व बाराही आदित्यांची उत्पत्ती होते व लावल्याबरोबर त्यांचा लोप होतो.

Here in the wink of an eye, the whole series of Adityas are created, and in the closing of the eyelids, they are being dissolved.

वदनींचिया वाफेसवे । होत ज्वाळामय आघवे । जेथ पावकादिक पावे । समूह वसूंचा ॥142॥

तोंडातून निघणार्‍या वाफेबरोबर सर्व ज्वालामयच होऊन जाते व त्यातच अग्नी इत्यादि सर्व वसूंचा समूह दिसू लागतो.

With the vapour of the Mouth, everything becomes inflamed and in that fire, there are groups of Vasus, like Pavak (a kind of fire which purifies).

आणि भ्रूलतांचे शेवट । कोपे मिळो पाहती एकवट । तेथ रुद्रगणांचे संघाट । अवतरत देखे ॥143॥

आणि जेथे क्रोधाने भृकुटींचे शेवट एकत्र होऊ पाहत आहेत, तेथे रुद्रगणांचा समूह उत्पन्न होत आहे, पहा.

When the eyebrows are knitted and joined together, you can see there the groups of Rudras being born.

पै सौम्यतेचा बोलावा । मिती नेणिजे अश्विनौदेवा । श्रोत्री होती पांडवा । अनेक वायु ॥144॥

माझ्या विश्वरूपाच्या ठिकाणी, जेथे सौम्यपणाचा थोडा थंडावा दिसेल, तेथे असंख्य अश्विनौ देव उत्पन्न झालेले दिसतील आणि कानाच्या ठिकाणी अनेक वायू उत्पन्न झालेले आहेत, पहा.

When these eyebrows become somewhat mild, the life-giving gods like Ashwinikumar are born, and O Pandav, the winds of the cosmos are coming out of the ears.

यापरी एकेकाचिये लीळे । जन्मती सुरसिद्धांची कुळे । ऐसी अपारे आणि विशाळे । रूपे इये पाही ॥145॥

याप्रमाणे एका एका माझ्या रूपाच्या या लीलेमध्ये अनेक देव, सिध्द यांची कुळे जन्माला येतात. अशी माझी ही अनंत व विशाल रूपे पहा.

In this way, in the playful living of one form, many gods and occult adepts are born and please look! There are numberless such forms within my universal existence.

जयाते सांगावया वेद बोबडे । पहावया काळाचेही आयुष्य थोडे धातयाही परी न सांपडे । ठाव जयांचा ॥146॥

ज्या विश्वरूपाचे वर्णन करता करता वेदाची बोबडी वळली, ज्याला पाहण्याकरिता काळाचे आयुष्य अपुरे पडते म्हणजे जेथे काळाचाही अंत होतो व ब्रह्मदेवालाही ज्याचा पत्ता लागत नाही,

Now you see by your own eyes all these forms to describe which even the Vedas were not able and started stammering, to know which the life-span of time itself fell short and even God the creator could not fathom their depth, and even the three Vedas have never heard about their existence. Please enjoy this vision made possible by the greatest occult power.

जयाते देवत्रयी कधी नायके । तिये इये प्रत्यक्ष देख अनेके । भोगी आश्चर्याची कवतिके । महासिद्धी ॥147॥

ज्या स्वरूपाची गोष्ट तिन्ही वेदांना देखील ऐकायला कधी मिळत नाही, ती माझी रूपे तू आता प्रत्यक्ष पहा व आश्चर्याचे कौतुक किंवा आनंद हीच कोणी महासिध्दि, तिचे सुख भोग.

Now you see by your own eyes all these forms to describe which even the Vedas were not able and started stammering, to know which the life-span of time itself fell short and even God the creator could not fathom their depth, and even the three Vedas have never heard about their existence. Please enjoy this vision made possible by the greatest occult power.

इया मूर्तीचिया किरीटी । रोममूळी देखे पा सृष्टी । सुरतरुतळवटी । तृणांकुर जैसे ॥148॥

ज्याप्रमाणे कल्पतरूच्या बुडाशी गवताचे अंकुर वाढावे, त्याप्रमाणे या विश्वमूर्तीच्या रोमरोमांच्या ठिकाणी तुला सृष्टी दिसेल, पहा.

O the crowned one! Look here the sprouts of worlds in the roots of the body hair of this Form which are like grass- sprouts at the foot of the divine wish-tree.

चंडवाताचेनि प्रकाशे । उडत परमाणु दिसती जैसे । भ्रमत ब्रह्मकटाह तैसे । अवयवसंधी ॥149॥

एखाद्या गवाक्षातून आलेल्या सूर्याच्या किरणात परमाणू उडत असलेले दिसतात, त्याप्रमाणे माझ्या विश्वरूपाच्या अवयवसंधीत अनेक ब्रह्मांडे फिरत असलेली दिसतील.

Just as there are dust particles flying about, visible in the shaft of light falling in a room from a hole in the roof, there are worlds and worlds moving in and about the folds of limbs of this universal form.

एथ एकैकाचिया प्रदेशी । विश्व देख विस्तारंशी । आणि विश्वाही परौते मानसी । जरी देखावे वर्ते ॥150॥

येथे एका एका अवयवप्रदेशावर सर्व विस्तृत ब्रह्मांडरचना आहे, पहा ! आणि ब्रह्मांडाच्या पलीकडेही पाहण्याची जर इच्छा असेल,

Here can be seen the vast expanse of the universe and many more things beyond the universe which you desire to see.

तरी इयेही विषयींचे काही । एथ सर्वथा सांकडे नाही । सुखे आवडे ते माझिया देही । देखसी तू ॥151॥

तर त्याबद्दल हि काही संकट वाटण्याचे कारण नाही, या माझ्या शरीरात जे तुला आवडेल ते सुखाने पाहून घे.

And in this matter, there will be absolutely no difficulty, because you can comfortably see everything in my body, according to your liking.

ऐसे विश्वमूर्ती तेणे । बोलिले कारुण्यपूर्णे । तव देखत आहे की नाही न म्हणे । निवांतुचि येरु ॥152॥

या प्रमाणे ते विश्वरूप श्रीकृष्ण पूर्ण प्रेमाने बोलल्यावर, अर्जुन आपले रूप पहात आहे किंवा नाही म्हणून पाहू लागले, तर तो स्वस्थ बसलेला त्यांच्या दृष्टीस पडला.

The universal form of Shri Krishna said these words compassionately, but Arjuna did not respond, as to whether he was seeing or not. He was simply silent.

एथ का पा हा उगला ? । म्हणौनि श्रीकृष्णे जव पाहिला । तव आर्तीचे लेणे लेइला । तैसाचि आहे ॥153॥

पहात असताना भगवंताच्या लक्षात आले की, अर्जुन विश्वरूप पाहण्याच्या आहेत जसा गुंगलेला होता तसाच दृष्टीस पडला.

Doubting as to why he was quiet, Shrikrishna looked at him and saw that he was having all eagerness imprinted on his face, just as before.

मग म्हणे उत्कंठे वोहट न पडे । अझुनी सुखाची सोय न सांपडे । परी दाविले ते फुडे । नाकळेचि यया ॥154॥

मग मनात म्हणतात, याची उत्कंठा अजून कमी झालेली नाही व याला विश्वरूपदर्शनाने आनंदही झालेला नाही, कारण त्याला दाखवलेले विश्वरूप दिसलेच नाही.

Then Lord Shrikrishna said to himself- "The eagerness in this Arjuna's mind is not yet abated. He has not yet got the joy of Atman! He has no capacity to grasp the real universal form."

हे बोलोनि देवो हासिले । हासोनि देखणियाते म्हणितले । आम्ही विश्वरूप तरी दाविले । परी न देखसीच तू ॥155॥

असे म्हणून देव हसले आणि अर्जुनाला म्हणाले, ” आम्ही तुला विश्वरूप दाखविले, परंतु तू तर ते पहातच नाहीस. “

Saying thus to himself, the Lord smiled and said to him who wanted to see, ``My dear, I have shown you my real universal form but you have not been seeing it.''

यया बोला येरे विचक्षणे । म्हणितले हा जी कवणासी ते उणे ? । तुम्ही बकाकरवी चांदिणे । चरऊ पहा मा ॥156॥

वया भगवंताच्या बोलण्याला त्या बुध्दिमान अर्जुनाने असे उत्तर दिले की, अहो देवा ! हा उणेपणाचा दोष कुणाकडे आहे ? तुम्ही बगळ्याकडून चंद्राच्या प्रकाशांतील अमृतकण चरवू पाहता काय ?

On this, Arjuna smartly said, ``Sir, who is to be blamed for this? You are trying to feed the crane with moonlight!''

हा हो उटोनिया आरसा । आंधळिया दाऊ बैसा । बहिरियापुढे हृषीकेश गाणीव करा ॥157॥

अहो ह्रषीकेशा ! तुम्ही आरसा स्वच्छ करून तो आंधळ्याला दाखवू पाहतिं किंवा बहिर्‍यापुढे गायन करता !

Sir, you are holding a mirror cleansed carefully, in front of a blind man, or my Lord, you are singing in front of a deaf person!

मकरंदकणाचा चारा । जाणता घालूनि दर्दुरा । वाया धाडा शारङ्गधरा । कोपा कवणा ॥158॥

फुलांतील मधाचा चारा जाणूनबुजून बेडकाला घालून वाया घालविता ! मग हे शारंगधरा ! कोणावर रागावतां ?

It is like feeding small drops of nectar to a frog and waste them. Therefore, why should you blame others?

जे अतींद्रिय म्हणौनि व्यवस्थिले । केवळ ज्ञानदृष्टीचिया भागा फिटले । ते तुम्ही चर्मचक्षूंपुढे सूदले । मी कैसेनि देखे ॥159

जे विश्वरूप इंद्रियाने दिसण्याजोगे नाही, केवळ ज्ञानदृष्टीच्या आटोक्यातील आहे, असे शास्राचे म्हणने आहे, ते विश्वरूप तुम्ही माझ्या चर्मचक्षुंपुढे मांडले, मग मी कसा पाहणार ?

You have placed before my physical eyes that scene which is definitely only for vision beyond sense-organs, and only meant for being seen by the eyes of the psyche.

परी हे तुमचे उणे न बोलावे । मीचि साहे तेचि बरवे । एथ आथि म्हणितले देवे । मानू बापा ॥160

पण तुमचा दोष काढू नये. तो मी आपल्याकडे घेणे बरें. या अर्जूनाच्या बोलण्यावर भगवान म्हणतात, बा अर्जुना ! तुझे म्हणणे मला मान्य आहे.

But it is not proper for me to find fault with you. It is better for me to keep quiet." Upon this, the Lord Shri Krishna said, "You are right, my dear!"

साच विश्वरूप जरी आम्ही दावावे । तरी आधी देखावया सामर्थ्य की द्यावे । परी बोलत बोलत प्रेमभावे । धसाळ गेलो ॥161॥

खरेच आहे, जर आम्ही तुला विश्वरूप दाखवायचे, तर आगोदर विश्वरूप पाहण्याचे सामर्थ्य तुला द्यायला पाहिजे; पण अर्जुना ! प्रेमाच्या अवेशात विचार सुचला नाही.

It is true that if we wish to show the universal form we should give you the capacity to see; but in the flow of my talk I forgot!

काय जाहले न वाहता भुई पेरिजे । तरी तो वेलु विलया जाइजे । तरी आता माझे निजरूप देखिजे । ते दृष्टी देवो तुज ॥162॥

काही झाले तरी मशागत न करता जमिनींत पेरलेला वेल नाश पावतो, असो. आता ज्या दृष्टीने तुला माझे विश्वरूप पाहता येईल, ती दृष्टि देतों.

What has happened is that, seeds are sown without proper preparation of the soil. All right. Now please see. I will give you the necessary vision.

मग तिया दृष्टी पांडवा । आमुचा ऐश्वर्ययोगु आघवा । देखोनिया अनुभवा । माजिवडा करी ॥163॥

मग त्या दृष्टीच्या सहाय्याने माझा संपूर्ण ऐश्वर्ययोग पाहून तो अनुभवांत दृढ कर.

Then, O Pandava, with the help of that vision, you should enjoy the glory of seeing the universal form so that you will surely merge into the bliss of Atman.

ऐसे तेणे वेदांतवेद्ये । सकळ लोक आद्ये । बोलिले आराध्ये । जगाचेनि ॥164॥

वेदान्तविचाराने कळणारा, सर्व सृष्टीच्या पूर्वी कारणरूपाने असणारा व सर्व जगाचे आराध्य दैवत असा जो परमात्मा, तो याप्रमाणे बोलला.

Thus spake the Lord Shri Krishna, whom Vedas try to understand, and who is the root seed of all the universe.

पै कौरवकुलचक्रवर्ती । मज हाचि विस्मयो पुढतपुढती । जे श्रियेहूनि त्रिजगती । सदैव असे कवणी ? ॥165

संजय म्हणतो, हे कौरवांच्या कुळात उत्पन्न झालेल्या सार्वभौमराजा धृतराष्ट्रा ! मला वारंवार याचेच आश्चर्य वाटते की, या त्रैलोक्यात श्रीलक्ष्मीपेक्षा भाग्यवान दुसरी कोणती स्री आहे ?

Sanjaya said- "O the emperor governing the dynasty of Kurus, about one thing I always wonder. Really who is more fortunate than goddess Laxmi in all the three worlds?

ना तरी खुणेचे वानावयालागी । श्रुतीवाचूनि दावा पा जगी । ना सेवकपण तरी आंगी । शेषाच्याचि आथी ॥166॥

किंवा आत्मस्वरूपाची खुणेने ओळख पटवून देणारा वेदाशिवाय जगात दुसरा कोण आहे ? किंवा खरे सेवकपण भगवंताची अखंड शय्या होऊन राहणार्‍या शेषाच्याच ठिकाणी आहे.

Is there any other means to understand what is Self than the Vedas which only indicate It? Is not the quality of servitude the best in Shesha, the divine serpent?

हा हो जयाचेनि सोसे । शिणत आठही पहार योगी जैसे । अनुसरले गरुडा{ऐ}से । कवण आहे ? ॥167॥

ज्याचा ध्यास लागून योग्याप्रमाणे आठहि प्रहर अविश्रान्त सेवा करणारा गरूडासारखा दुसरा कोण आहे ?

Is there any other devotee equal to the Eagle who is always ready and bears the burden of Vishnu all the twenty-four hours?

परी ते आघवेचि एकीकडे ठेले । सापे कृष्णसुख एकंदरे जाहले । जिये दिवूनि जन्मले । पांडव हे ॥168॥

पण ते सर्व बाजूला राहिले आणि सांप्रत पांडव जन्मले त्या दिवसापासून यांचेच ठिकाणी भगवान श्रीकृष्णाचे संपूर्ण सुख एकवटून राहिलें.

But all those are left aside and these Pandavas have become quite a new group which has all the love of Narayana concentrated in them.

परी पाचाही आंतु अर्जुना । श्रीकृष्ण सावियाचि जाहला अधीना । कामुक का जैसा अंगना । आपैता कीजे ॥169॥

जसा कामासक्त पुरुष स्रियेच्या स्वाधीन होतो, तसा श्रीकृष्ण हा, त्या पांचांहि पांडवांमध्ये खरोखर अर्जुनाच्या सर्वस्वी स्वाधीन झाला.

But among all the five, the Lord Shrikrishna has fallen in love for Arjuna, just as a lover is mad for his loving woman.

पढविले पाखरू ऐसे न बोले । यापरी क्रीडामृगही तैसा न चले । कैसे दैव एथे सुरवाडले । ते जाणो न ये ॥170॥

तसा शिकविलेला पक्षीही शिकवणार्‍यांचे स्वाधीन होऊन बोलणार नाही किंवा करमणुकीकरतिं पाळलेले हरिणहि असे स्वाधीन होऊन चालणार नाही. अर्जुनाचे थोर भाग्य कसे उदयाला आले ते समजत नाही.

We do not know what good luck has benedicted Arjuna. Even a bird taught to speak does not speak like this. Even a pet animal does not obey to this extent.

आजि हे परब्रह्म सगळेच । भोगावया सदैव याचेचि डोळे । कैसे वाचेनि हन लळे । पाळीत असे ॥171॥

श्रीकृष्णरूपाने प्रगट झालेले संपुर्ण परब्रह्म सर्वदा भोगण्याकरिता याचेच डोळे होते. अर्जुनाच्या बोलण्याचे भगवान कसे लळे पाहतो, पहा !

And lucky are the eyes of Arjuna to completely enjoy the totality of absolute Brahman; see how Lord ShriKrishna is alert to do everything Arjuna says.

हा कोपे की निवांतु साहे । हा रुसे तरी बुझावीत जाये । नवल पिसे लागले आहे । पार्थाचे देवा ॥172॥

अर्जुन रागावला तर भगवान मुकाट्याने सहन करतत, अर्जुन रुसला तर स्वतः भगवान त्याला समजवितात, असे काही अर्जुनाचे विलक्षण वेड श्रीभगवंताला लागले आहे.

If Arjuna is angry, God silently remains docile. If Arjuna is annoyed, he somehow pleases him. How wonderful it is that the God is just mad for him!

एऱ्हवी विषय जिणोनि जन्मले । जे शुकादिक दादुले । ते विषयोचि वानिता जाहले । भाट ययाचे ॥173॥

संपूर्ण विषयवासना जिंकून जन्माला आले, असे जे समर्थ शुकादिक मुनी, ते देखील या भगवंताच्या विषयभोगादि लीलांचे वर्णन करणारे भाट झाले.

Otherwise, Yogis like Shuka and others who have conquered the desire for sensual pleasures, started praising this Krishna by describing his romantic play in the forest.

हा योगियांचे समाधिधन । की होऊनि ठेले पार्थाआधीन । यालागी विस्मयो माझे मन । करीतसे राया ॥174॥

खरोखर योगियांचा समाधिरूप ठेवा होय, पण तोच अर्जुनाच्या स्वाधिन होऊन राहिला; म्हणून राजा धृतराष्ट्रा ! माझ्या मनाला याचेच वारंवार आश्चर्य वाटते.

O king, my mind is still wondering whether Lord Shrikrishna is the treasure of the Yogis which is enjoyed by them only in the trance or is he just a servant of Partha!

तेवीचि संजय म्हणे कायसा । विस्मयो एथे कौरवेशा । श्रीकृष्णे स्वीकारिजे तया ऐसा । भाग्योदय होय ॥175॥

पुनः संजय आपणच म्हणतो, हे कौरवांच्या स्वामी धृतराष्ट्रा ! येथे आश्चर्य करण्याचे कारणच नाही. भगवान श्रीकृष्णांनी आपला म्हणून ज्याचा अंगीकार केला, त्याचा भाग्योदय होत असतो.

Sanjaya added - "Really, His Majesty, there is no wonder in this. One who is accepted by the Lord Shrikrishna, definitely enjoys this great fortune!

म्हणौनि तो देवांचा रावो । म्हणे पार्थाते तुज दृष्टि देवो । जया विश्वरूपाचा ठावो । देखसी तू ॥176॥

म्हणून तो देवांचाहि देव भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणाला, ज्या दृष्टिने माझ्या विश्वरूपाचा ठाव घेशील, अशी दृष्टि तुला देतो.

The king of gods said to Partha, "I shall give you that vision by which you can see the whole universal form."

ऐसी श्रीमुखौनि अक्षरे । निघती ना जव एकसरे । तव अविद्येचे आंधारे । जावोचि लागे ॥177॥

श्रीकृष्णाच्या मुखातून अशी अक्षरे निघाल्याबरोबर एकदम अविद्यारूपी अंधकार नाहीसा झाला.

As soon as these letters were uttered by the god, the darkness of ignorance began to be dissipated.

ती अक्षरे नव्हती देखा । ब्रह्मसाम्राज्यदीपिका । अर्जुनालागी चित्कळिका । उजळलिया श्रीकृष्णे ॥178॥

श्रीज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात, भगवंताचे मुखातून ” मी तुला दिव्यदृष्टि देतो ” ही जी अक्षरे निघाली ती अक्षरे नव्हती, ती ब्रह्मस्वरूपाचे साम्राज्य दाखविणारी ज्योती होती. ती ज्ञानज्योती अर्जुनाकरिता भगवंतांनी उजळली होती.

They were not mere letters. They were the lights to see the empire of Brahman, and Shri Krishna had actually kindled the flame of knowledge.

मग दिव्यचक्षुप्रकाशु प्रगटला । तया ज्ञानदृष्टी फाटा फुटला । ययापरी दाविता जाहला । ऐश्वर्य आपुले ॥179॥

मग (भगवंतांनी म्हटल्याबरोबर) अज्ञानांधःकार नाहीसा होऊन चैतन्याचा प्रकाश झाल्यामुळे, त्याला सर्वत्र एक अस्फुट अद्वैत श्रीकृष्णवस्तुच आहे, अशी ज्ञानदृष्टि प्राप्त झाली. या प्रमाणे भगवंतांनी अर्जुनाला विश्वरूप ऐश्वर्य दाखविले.

Then the light of the divine vision shone and a shaft of knowledge shot forth. In this way the God made manifest his total glory.

हे अवतार जे सकळ । ते जिये समुद्रीचे का कल्लोळ । विश्व हे मृगजळ । जया रश्मीस्तव दिसे ॥180॥

संपूर्ण अवतार हे त्या समुद्राचे तरंग असून जग त्याच्या वृत्तिरूप किरणामुळे दिसणारे मृगजळ आहे.

In that great existence, the various incarnations of God looked like waves on a sea, and compared to the rays of that brilliant form, the universe seemed to be a mirage.

जिये अनादिभूमिके निटे । चराचर हे चित्र उमटे । आपणपे श्रीवैकुंठे । दाविले तया ॥181॥

सच्चिदानंदनामरूपाने नटलेल्या ज्या विश्वरूप अनादि भूमिकेवर हे चराचरविश्वाचे चित्र उमटते, ते विश्वरूप आपणच आहो असे भगवंतांनी अर्जुनाला दाखविले.

In this way, the master of Vaikuntha showed himself as the ever-existent, self-procreated surface like a screen of cloth on which the picture of the animate and inanimate world becomes projected.

मागा बाळपणी येणे श्रीपती । जै एक वेळ खादली होती माती । तै कोपोनिया हाती । यशोदा धरिला । 182

मागे एकदां जेव्हा भगवंतांनी बाळपणी माती खाल्ली होती, तेव्हा यशोदेने रागावून त्यांना हाताप धरलें.

In the childhood, this Shripati had one day eaten some dust, and Yashoda held his hands in anger.

मग भेणे भेणे जैसे । मुखी झाडा द्यावयाचेनि मिसे । चवदाही भुवने सावकाशे । दाविली तिये ॥183॥

तेव्हा मग भगवान श्रीकृष्णाने ‘भ्यालो’असे दाखवून ‘मी माती खाल्ली नाही’ हे दाखविण्याकरिता. तोंड उघडले असता, आपल्या तोंडात चौदाहि भुवनाची सृष्टि यशोदेला दाखविली

At that time, he, faking fear, showed his mother the fourteen worlds by opening his mouth to prove that he had not eaten any dust.

ना तरी मधुवनी ध्रुवासि केले । जैसे कपोल शंखे शिवतले । आणि वेदांचियेही मती ठेले । ते लागला बोलो ॥184॥

किंवा मधुवनांत तपःश्चर्या करीत असलेल्या व भगवंताची स्तुति करू इच्छिणार्‍या ध्रुवाचे गालाला आपल्या हातातील शंखाचा स्पर्श केल्याबरोबर जे वेदालाहि अगम्य, ते तो बोलू लागला.

Similarly in the Madhuvan forest, he blessed Dhruva and by his conch touched the cheek of that boy by which, immediately Dhruva started to speak very speedily, that which Vedas even cannot know clearly.

तैसा अनुग्रहो पै राया । श्रीहरी केला धनंजया । आता कवणेकडेही माया । ऐसी भाष नेणेचि तो ॥185॥

संजय म्हणतो. राजा धृतराष्ट्रा ! भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनावर तशीच कृपा केली. त्यामुळे माया व तिचा कार्यपसारा या शब्दांचे देखील त्याला ज्ञान होत नव्हते.

Similarly O the king of Kurus, Shri Hari gave his blessings to Dhananjaya, and the wonder is that Arjuna forgot the word Maya.

एकसरे ऐश्वर्यतेजे पाहले । तया चमत्काराचे एकार्णव जाहले । चित्त समाजी बुडोनि ठेले । विस्मयाचिया ॥186॥

एकसारखे जिकडे तिकडे ऐश्वर्यतेजच प्रकाशमान झालेले दिसू लागले. तो आश्चर्याचा सर्वत्र समुद्रच पसरलेला आहे. असे पाहू लागला आणि त्याचे चित्त त्या आश्चर्याच्या समुदायात बुडून गेले.

Then suddenly the light of the glory opened up by the great expanse of the universal form of the god by which there was miracle everywhere and Arjuna's mind was totally drowned in the only feeling of wonder.

जैसा आब्रह्म पूर्णोदकी । पव्हे मार्कंडेय एकाकी । तैसा विश्वरूप कौतुकी । पार्थु लोळे ॥187॥

ब्रह्मलोकांपर्यंत संपूर्ण ब्रह्मांड जलमय झाले असता, ज्याप्रमाणे एकटे मार्कंडेय ऋषीच त्या जलात पोहत असतात, त्याप्रमाणे विश्वरूपाच्या दर्शनाने झालेल्या विस्मयसमुद्रावर अर्जुनहि लोळू लागला.

Just as in an ancient story, the sage Markandeya was alone swimming in the total deluge of primordial waters up to the region of god Brahma, similarly Arjuna was just now swimming in the flood of the universal form.

म्हणे केवढे गगन एथ होते । ते कवणे नेले पा केउते । ती चराचर महाभूते । काय जाहली ? ॥188॥

अर्जुन म्हणतो. (मी विश्वरूप पाहण्यापूर्वी) येथे केवढे मोठे आकाश होते, ते आता कोणी कोठे नेले समजत नाही आणि त्या आकाशांत दिसणारी भूतसृष्टिही काय झाली कोणाला माहित

He started exclaiming - "O! Here there was great expanse of sky! Who has taken it away and where? Where has gone the whole creation of animate beings and inanimate things?

दिशांचे ठावही हारपले । आधोर्ध्व काय नेणो जाहले । चेइलिया स्वप्न तैसे गेले । लोकाकार ॥189॥

दिशांचा ठावठिकाण राहिला निही. खाली-वर या दिशाहि काय झालं समजत नाही ?ज्याप्रमाणे जागे झाल्यावर संपूर्ण स्वप्न मावळते, तसे संपूर्ण लोकालोकाचा प्रत्यय नाहीसा झाला.

The signs of directions have gone. It cannot be known what is up and what is down! The whole physical world is dissolved like a dream when one awakes.

नाना सूर्यतेजप्रतापे । सचंद्र तारांगण जैसे लोपे । तैसी गिळिली विश्वरूपे । प्रपंचरचना ॥190॥

किंवा सूर्य उगवल्याबरोबर, त्याच्या प्रखर तेजाने, ज्याप्रमाणे चंद्रासह सर्व नक्षत्रे त्याच्यात लोपून जातात, त्याप्रमाणे विश्वरूप दर्शनाने सर्व प्रपंचभाव नाहीसा झाला.

Or just as in the brilliant light of the Sun, the Moon and the stars disappear, so it seems that the universal form has swallowed the whole visible nature.

तेव्हा मनासी मनपण न स्फुरे । बुद्धि आपणपे न सांवरे । इंद्रियांचे रश्मी माघारे । हृदयवरी भरले ॥191॥

(अशी विश्वरूपाने सर्व प्रपंचरचना गिळलेली पाहून) अर्जुनाच्या मनाचे मनपण स्फुरत नव्हतें- म्हणजे मनाचा बाह्यविषयाविषयी होणारा संकल्पविकल्पात्मक व्यापार बंद पडला. बुध्दि निश्चयाचा व्यापार करीनाशी झाली व इंद्रियांच्या प्रवृत्ति माघार्‍या होऊन ह्रदयाच्या ठिकाणी एकवटल्या

He lost the quality of the mind, his intellect lost its balance and the outward flow of senses turned back to his heart.

तेथ ताटस्थ्या ताटस्थ्य पडिले । टकासी टक लागले । जैसे मोहनास्त्र घातले । विचारजाता ॥192॥

जणूंकाय मोहनास्र घालून संपूर्ण विचार बंद पडावे, त्याप्रमाणे ताटस्थहि तटस्थ राहिले- म्हणजे साक्षित्वहिं आठवेनासे झाले – एकसारखे टक लावून विश्वरूपाकडे पाहणे हेहि विसरला.

It was the zenith of stillness and one-pointedness. It was as if somebody had hypnotised all his thoughts.

तैसा विस्मितु पाहे कोडे । तव पुढा होते चतुर्भुज रूपडे । तेचि नानारूप चहूकडे । मांडोनि ठेले ॥193॥

असा आश्चर्यकारक होऊन कौतुकाने तो पाहू लागला, तेंव्हि त्याला असे दिसले की आपल्यासमोर भगवान श्रीकृष्णाची तीच सर्वत्र अनेक नामरूपात्मक झाली.

When Arjuna, being wonder-struck, started to look at the various manifesta-tions, he saw at the same time, the delicate body of Shrikrishna with four arms and also witnessed how the same image was playfully visible in every form.

जैसे वर्षाकाळीचे मेघौडे । का महाप्रळयीचे तेज वाढे । तैसे आपणावीण कवणीकडे । नेदीचि उरो ॥194॥

ज्याप्रमाणे वर्षाऋतुत जिकडे तिकडे मेघच मेघ दिसतात किंवा प्रलयात वाढलेले तेज जिकडे तिकडे दिसते, त्याप्रमाणे भगवंतानी आपल्यावाचून कोठेच काही उरू दिले नाही सर्वत्र नामरूपाने एक परमात्मा श्रीकृष्णच अनुभवाला येत होता, असा अर्थ.

Just as the clouds are continuously developing in the rainy season or just as the brightness of the Sun begins to spread tremendously at the time of final universal Dissolution, so the form of lord was so vast that it allowed no other thing anywhere.

प्रथम स्वरूपसमाधान । पावोनि ठेला अर्जुन । सवेचि उघडी लोचन । तव विश्वरूप देखे ॥195॥

प्रथम अर्जुन आपल्या सच्चिदानंद आत्मस्वरूपाच्या प्राप्तीने पूर्ण समाधान पावला व मग लगेच डोळे उघडून पाहतो तो त्याला विश्वरूप दिसू लागले.

Being endowed with this experience of Reality, Arjuna became silently still in his contentment, closed his eyes, but when he opened them, he actually saw with his divine vision, that vast cosmic existence.

इहीचि दोही डोळा । पाहावे विश्वरूपा सकळा । तो श्रीकृष्णे सोहळा । पुरविला ऐसा ॥196॥

याच दोन्ही डोळ्यांनी मी संपूर्ण विश्व पाहावे, अशी जी अर्जुनाची इच्छा होती, ती भगवान श्रीकृष्णांनी, पुढे सांगितल्याप्रमाणे पूर्ण केली.

In this way, Lord Shrikrishna fulfilled the wish of Arjuna of seeing by his own eyes the universal form.

मग तेथ सैंघ देखे वदने । जैसी रमानायकाची राजभुवने । नाना प्रगटली निधाने । लावण्यश्रियेची ॥197॥

वैकुंठासारखे किंवा सौंदर्यलक्ष्मीचे ठेवेच पसरल्याप्रमाणे भगवंताची तोंडे जिकडे तिकडे दिसत होती.

Arjuna saw there many faces like the palaces of the Lord Vishnu (the husband of Rama). They appeared as if the glorious treasures of goddess of beauty were thrown open.

की आनंदाची वने सासिन्नली । जैसी सौंदर्या राणीव जोडली । तैसी मनोहरे देखिली । हरीची वक्त्रे ॥198॥

किंवा आनंदाची वनेच भरास आली अथवा संपूर्ण सौंदर्याचे राज्य दिसावे- म्हणजे निःसीम सौंदर्यवान अशी ती, भगवान विश्वरूपाची अत्यंत मनोहर मुखे अर्जुनाने पाहिली.

He saw the beautiful faces of Shri Hari which looked like the gardens of joy fully blossomed or like beauty added with happiness.

तयांही माजी एकैके । सावियाचि भयानके । काळरात्रीची कटके । उठवली जैसी ॥199॥

तेथेच पुनः काही मुखे काळरात्रीच्या सैन्याने उठाव केल्याप्रमाणे खरोखर अत्यंत भयानक अशी होती.

Even among them, some faces were gruesome as if the armies of the dark night of death were advancing together.

की मृत्यूसीचि मुखे जाहली । हो का जे भयाची दुर्गे पन्नासिली । की महाकुंडे उघडली । प्रळयानळाची ॥200॥

किंवा मृत्युलाच मुखे प्राप्त झाली किंवा भयंकर भीतिचे किल्लेच पसरलेले आहेत किंवा प्रलयकालाच्या अग्नीची कुंडे उघडी केली जावीं.

They appeared like the death having many mouths or the forts of fear were spread or the great pits of fires of final dissolution were opened.

तैसी अद्भुते भयासुरे । तेथ वदने देखिली वीरे । आणिके असाधारणे साळंकारे । सौम्ये बहुते ॥201॥

त्याप्रमाणे भगवंताची अत्यंत भ्यासुर मुखे अर्जुनाने पाहिली आणखी काही अप्रतिम अलंकारांनी अलंकृत केलेली व सौम्य अशी पुष्कळशी तोंडे पाहिली,

The brave Arjuna saw such strange and fearsome faces and many more which were having ornaments and were mild looking.

पै ज्ञानदृष्टीचेनि अवलोके । परी वदनांचा शेवटु न टके । मग लोचन ते कवतिके । लागला पाहो ॥202॥

परंतु (अर्जुन) ज्ञानदृष्टीने पाहत होता, तरी त्या मुखांचा शेवट व अंत त्याला लागत नव्हता; भगवंताचे डोळे कोणीकडे आहेत, हे तो कौतुकाने पाहू लागला.

He stretched his eyes of the clairvoyant vision but could not see where the faces ended. So he looked at the eyes of that great figure.

तव नानावर्णे कमळवने । विकासिली तैसे अर्जुने । डोळे देखिले पालिंगने । आदित्यांची ॥203॥

तेव्हा अनेक रंगांच्या कमळाची वने प्रफुल्लित झालेली दिसावी व सूर्यांच्या रांगा लागाव्या, त्याप्रमाणे अर्जुनाने देवांच्या डोळ्यांच्या रांगा पाहिल्या,

Arjuna saw that the eyes appeared like Lotus-gardens in full bloom or a line of brilliant Suns.

तेथेचि कृष्णमेघांचिया दाटी- । माजी कल्पांत विजूंचिया स्फुटी । तैसिया वन्हि पिंगळा दिठी । भ्रूभंगातळी ॥204

तेथेच ज्याप्रमाणे प्रलयकाली पाण्याने भरलेल्या काळ्या मेघांच्या गर्दीत विजा चमकाव्या, त्याप्रमाणे भुवयाखाली भगवंताची अग्निसारखी पिंगटदृष्टि अर्जुन पाहू लागला.

And there, below the knitted brows he saw the fire-like golden eyes shining as brightly as the lightning dazzling between dark clouds at the time of total destruction of the world.

हे एकैक आश्चर्य पाहता । तिये एकेचि रूपी पंडुसुता । दर्शनाची अनेकता । प्रतिफळली ॥205॥

असे एक एक अश्चर्य पाहता पाहता, एका विश्वरूपाचे ठिकाणीच अर्जुनाला अनेक प्रकारचे अनेक प्रकारचे दर्शन होऊ लागले.

While seeing each and every wonder like this, the son of Pandu had the benefit of looking at variety of scenes in one single figure of the Lord.

मग म्हणे चरण ते कवणेकडे । केउते मुकुट के दोर्दंडे । ऐसी वाढविताहे कोडे । चाड देखावयाची ॥206॥

मग अर्जुन म्हणतो, देवाचे चरण कोठे आहेत ? देवाचा मुकुट कोठे आहे व बाहूकोठे आहेत ? अशाप्रमाणे भगवंताचे निरनिराळे अवयव पाहण्याची, अर्जुन इच्छा वाढवू लागला.

Then he said to himself- "Where are the feet? Where are the crowns and where are the arms! In this way his interest in seeing all the panorama was continuously increasing.

तेथ भाग्यनिधि पार्था । का विफलत्व होईल मनोरथा । काय पिनाकपाणीचिया भाता । वायकांडी आहाती ? ॥207॥

संपूर्ण भाग्याचा सांठा अशा अर्जुनाचे मनोरथ कसे व्यर्थ जातील ? पिनाक धनुष्य धारण करणार्‍या शंकराच्या भात्यात निष्फळ होणारे बाण राहतील काय ?

And Arjuna was really the great store of good luck. Why should his curiosity go unfulfilled? Are there hollow grass stems in the quiver of Lord Shankara?

ना तरी चतुराननाचिये वाचे । काय आहाती लटिकिया अक्षरांचे साचे ? म्हणौनि साद्यंतपण अपारांचे । देखिले तेणे ॥208॥

किंवा ब्रह्मदेवाच्या वाणीत अर्थहीन अक्षरांचे सांचे राहू शकतात काय ? म्हणूनच त्या भाग्यवान अर्जुनाने अपार अशा विश्वरूपालाहि संपूर्ण पाहिले.

Or, are there alphabets of false letters on the tongue of Brahma, the god of four faces? Thus, Arjuna saw all the unlimited images in one glance.

जयाची सोय वेदा नाकळे । तयाचे सकळावयव एकेचि वेळे । अर्जुनाचे दोन्ही डोळे । भोगिते जाहले ॥209॥

ज्या विश्वरूपाची स्थिती वेदालाही अगम्य आहे, त्या विश्वरूपाचे सर्व अवयव अर्जुन दोन्ही डोळ्यांनी एकदमच पाहू लागला.

Thus, both the eyes of Arjuna enjoyed the sight of all the limbs of the Almighty, whose real nature the Vedas also do not know.

चरणौनि मुकुटवरी । देखत विश्वरूपाची थोरी । जे नाना रत्न अळंकारी । मिरवत असे ॥210॥

नाना प्रकारच्या रत्नालंकारांनी सुशोभित झालेले विश्वरूपचे वैभव, अर्जुन पायापासून मस्तकापर्यंत पाहू लागला.

He saw the expanse of the Divine Figure right from the feet to the crowns, which was decoratively attractive by ornaments.

परब्रह्म आपुलेनि आंगे । ल्यावया आपणचि जाहला अनेगे । तिये लेणी मी सांगे । काइसयासारिखी ॥211॥

परमात्मा आपल्या अनेक अंगावर घालण्याकरिता आपणच अनेक अलंकाररूप झाला होता. ते अलंकार कशासारखे होते, ते मी सांगतो.

The Absolute Brahman was as if desirous to wear ornaments of Brahman only and, therefore, 'IT' had assumed many forms. How can I describe them by comparison with something?

जिये प्रभेचिये झळाळा । उजाळु चंद्रादित्यमंडळा । जे महातेजाचा जिव्हाळा । जेणे विश्व प्रगटे ॥212॥

ज्याच्या प्रभेच्या कांतीने चंद्रमंडळ व सूर्यमंडळ यांना तेज प्राप्त झाले आहे आणि जे महातेजाचाही जिव्हाळा असून, ज्यामुळे हे विश्व म्हणजे हा नामरूपाचा पसारा प्रगट होतो,

It was the brilliance which gives light to the Sun and Moon. It was the womb of supreme luminosity from which the universe becomes manifest.

तो दिव्यतेज शृंगारु । कोणाचिये मतीसी होय गोचरु । देव पापियाचा आपणपेचि लेइले ऐसे वीरु । देखत असे ॥213॥

त्या दिव्यतेजरूप श्रृंगाराचे कोणाच्या बुध्दीला आकलन होऊ शकेल ? देवाने आपणच अलंकाररूप होऊन, आपणच ते अलंकार घातले आहेत, असे वीर अर्जुन पाहात होता.

It was the ornamentation which the Brahman was using on Itself. Who can grasp its brightness by his mind? Arjuna witnessed the divine ornaments worn by the Divinity Himself.

मग तेथेचि ज्ञानाचिया डोळा । पहात करपल्लवा जव सरळा । तव तोडित कल्पांतींचिया ज्वाळा । तैसी शस्त्रे झळकत देखे ॥214॥

पुनः तेथेच अर्जुन ज्ञानदृष्टीने, सरळ अशा हिताकडे पाहात असता, त्या हाताच्या ठिकाणी कल्पांतीच्या अग्नीच्या ज्वाळा तोडणारी तेजस्वी शस्रे झळकत असलेली तो पाहू लागला.

And when with the same divine sight he began to see the long straight hands of the Almighty they saw weapons in those hands which were so sharp that they could cut through the lightning of the Time of Total Destruction.

आपण आंग आपण अलंकार । आपण हात आपण हतियार । आपण जीव आपण शरीर । देखे चराचर कोंदले देवे ॥215॥

भगवान आपणच अंग व आपणच अलंकार झाले. आपणच हात असून, आपणच हातातील हत्यारही झाले. आपणच जीव असून, आपणच शरीर झाले. अशी संपूर्ण चराचरसृष्टी देवानेच व्यापली आहे, असे अर्जुन पाहू लागला.

Arjuna saw that God himself was the body and the ornaments, hands and weapons, the soul and the body, each one of these pairs and thus He had filled all the universe by Himself.

जयाचिया किरणांचे निखरपणे । नक्षत्रांचे होत फुटाणे । तेजे खिरडला वन्हि म्हणे । समुद्री रिघो ॥216॥

ज्या शस्रांच्या तेजस्वी किरणांच्या प्रखरतेमुळे नक्षत्रांचेदेखील फुटाणे फुटत होते आणि ज्या तेजाने संतप्त झालेला अग्नीदेखील, दाह शमविण्याकरिता समुद्रात शिरण्याची इच्छा करीत होता.

By the sharp firy Light of the rays of his luminosity, the stars were being scorched and the flames of fire were trying to plunge into sea because the fire was also roasted.

मग कालकूटकल्लोळी कवळिले । नाना महाविजूंचे दांग उमटले । तैसे अपार कर देखिले । दितायुधी ॥217॥

मग जणू काय समुद्राच्या लाटांनी संपूर्ण काळकूट विषच भरून घ्यावे किंवा प्रलयसमयीच्या विजांचे समुदाय प्रगट व्हावेत, त्याप्रमाणे नानाप्रकारची आयुधे धारण केलेले भगवंतांचे अनंत हात अर्जुन पाहू लागला.

Thus, Arjuna saw there innumerable hands of the God, which were as if smeared with the fiercest poison called Kalkoot or serrated with the shafts of brilliant Lightning, which were continuously brandishing weapons.

की भेणे तेथूनि काढिली दिठी । मग कंठमुगुट पहातसे किरीटी । तव सुरतरूची सृष्टी । जयांपासोनि का जाहली ॥218॥

अर्जुनाने भीतीने आपली दृष्टी तेथून काढली व भगवंताच्या कंठाकडे व मुकुटाकडे अर्जुन पाहू लागला, तेव्हा इंद्राच्या नंदनवनातील सर्व पुष्पवृक्षांची ज्यापासून उत्पत्ती झाली असे म्हणता येईल,

As if afraid, Arjuna shifted his eyes from those weapons and started to look at the throat and the crown of God, and he felt that the divine wish-trees must have grown from there.

जिये महासिद्धींची मूळपीठें । शिणली कमळा जेथ वावटे । तैसी कुसुमे अति चोखटे । तुरंबिली देखिली ॥219॥

ज्यापासून महासिध्दि प्राप्त होतात व लक्ष्मीलाही आपला शीण भागविण्याकरिता विश्रांती घेता येईल, अशी सुंदर व सुगंधित फुले, ज्याच्या कंठातील माळांत व मुकुटाच्या ठिकाणी खोवलेली दिसत होती.

He saw God wearing beautiful fragrant flowers which were the primary places where self knowledge is attained and where the goddess of Riches being tired of wandering throughout the world comes to take rest.

मुगुटावरी स्तबक । ठायी ठायी पूजाबंध अनेक । कंठी रुळताति अलौकिक । माळादंड ॥220॥

मुकुटावर फुलांचे गुच्छ खोवले आहेत, ठिकठिकाणी अनेक प्रकारच्या पूजा बांधल्या आहेत, गळ्यात अनेक दिव्य फुलांचे हार रुळतांना दिसत आहेत.

There was a bunch of flowers on the crown, and at many places on the head, there were flowers tied together in bunch in the process of worship, while around and down from the neck, there were good many garlands suspended.

स्वर्गे सूर्यतेज वेढिले । जैसे पंधरेने मेरूते मढिले । तैसे नितंबावरी गाढिले । पीतांबरु झळके ॥221॥

जणू स्वर्गाने सूर्याचे तेज वेढल्याप्रमाणे किंवा सोन्याने मेरु पर्वताला मढविल्याप्रमाणे भगवंताच्या कमरेभोवंती घट्ट नेसलेला पिवळा पीतांबर झळकत होता.

His golden apparel round his waist looked like the heaven wearing the light of the Sun, or the mount Meru covered by sheets of gold.

श्रीमहादेवो कापुरे उटिला । का कैलासु पारजे डवरिला । नाना क्षीरोदके पांघरविला । क्षीरार्णवो जैसा 222॥

धवलवर्ण महादेवाला कापराची उटी लावावी किंवा कैलास पर्वताला पार्‍याचा लेप लावावा अथवा क्षीरसमुद्राला दुग्धरूपी उदकाचेच पांघरूण घालावे.

Like the God Mahadev, with his body covered by camphor, or mount Kailas smeared by mercury, or the ocean of milk covered with white cloth.

जैसी चंद्रमयाची घडी उपलविली । मग गगनाकरवी बुंथी घेवविली । तैसी चंदनपिंजरी देखिली । सर्वागी तेणे 223॥

किंवा ज्याप्रमाणे चंद्राची घडी उकलून त्याचे पांघरूण आकाशाकडून घेववावे, त्याप्रमाणे विश्वरूपाच्या सर्वागावर शुभ्रचंदनाची उटी लावलेली पाहिली.

Or the sky was covered by unfolded moon-light. His body was thus smeared by liquid paste of sandalwood.

जेणे स्वप्रकाशा कांती चढे । ब्रह्मानंदाचा निदाघु मोडे । जयाचेनि सौरभ्ये जीवित जोडे । वेदवतीये ॥224॥

ज्या दिव्य सुगंधयुक्त चंदनाच्या उटीने सच्चिदानंदरूप भगवंताच्या स्वप्रकाशरूप चिन्मय देहालाहि विशेष कांति प्राप्त होऊन शोभा येते व ब्रह्मानंदाचाच विग्रह अशा भगवंताचा ग्रीष्मऋतूंतील तापहि नाहीसा होतो व ज्याच्या दिव्य सुगंधामुळे चित्तवेधक गुणालाहि आयुष्य लाभतें.

That was the fiagrance which made light of the self more brilliant, the heat of bliss of Brahman was cooled down, by it and the Vedas were made more fragrant like the Earth;

जयाचे निर्लेप अनुलेपु करी । जे अनंगुही सर्वागी धरी । तया सुगंधाची थोरी । कवण वानी ? ॥225॥

अलिप्त परमात्मा, ज्या चंदनाच्या उटीचा आपल्या अंगाला लेप करतो, स्वतः सर्वागसुंदर असा मदनहिं आपल्या सर्वागावर धारण करतो, त्या चंदनाच्या सुगंधाचे वर्णन कोण करू शकेल.

That fragrance was used as a paste by unattachment, it was applied by cupid as anointment, and nobody can measure its greatness.

ऐसी एकैक शृंगारशोभा । पाहता अर्जुन जातसे क्षोभा । तेवीचि देवो बैसला की उभा । का शयालु हे नेणवे ॥226॥

अशा रीतीने विश्वरूपाची एक एक सौंदर्य शोभा पाहतं असता, अर्जुन अगदी भांबावून गेला. तसेच देव बसले आहेत, उभे आहेत, की निजले आहेत हे त्याला काहीच कळेना.

While looking at the beauty of each of the parts of the divine Being, Arjuna was so scared that he could not decide whether the Almighty was sitting or standing or reclining.

बाहेर दिठी उघडोनि पाहे । तव आघवे मूर्तिमय देखत आहे । मग आता न पाहे म्हणौनि उगा राहे । तरी आंतुही तैसेचि ॥227॥

अर्जुन दृष्टि उघडून बाहेर पाहू लागला, तेव्हा त्याला सर्व मूर्तीमय दिसू लागले आणि आता बाहेर दृष्टि उघडून पाहत नाही असे म्हणून तो डोळे मिटून स्तब्ध राहिला, तर आतहि त्याला तसेच मूर्तीमय दिसू लागले.

He saw by his open eyes everything like this as one great Image, and deciding not to look out, when he closed his eyes, he saw the same scene inside.

अनावरे मुखे समोर देखे । तयाभेणे पाठीमोरा जव ठाके । तव तयाहीकडे श्रीमुखे । करचरण तैसेचि ॥228॥

दृष्टिसमोर विश्वरूपाची असंख्य विशाल मुखे पाहून, भीतीने अर्जुन विश्वरूपाकडे पाठ करून उभा राहिला असता, तिकडेहि त्याला तशीच विश्वरूपाची असंख्य व विशाल मुखे व करचरणादिक दिसू लागले.

When after seeing unlimited faces before him he turned his back, he saw the same faces and the hands and feet there also.

अहो पाहता कीर प्रतिभासे । एथ नवलावो काय असे ? । परि न पाहतांही दिसे । चोज आइका ॥229॥

अहो ! दृष्टीने पाहत असतांना अर्जुनाला विश्वरूप दिसावे यात आश्चर्य काय आहे, पण तो पाहत नसतांना देखील त्याला विश्वरूप दिसत होते, हे नवल ऐका !

There is no wonder that he saw such wondrous panorama when he looked, but see the astonishing thing. He saw it even if he did not look.

कैसे अनुग्रहाचे करणे । पार्थाचे पाहणे आणि न पाहणे । तयाही सकट नारायणे । व्यापूनि घेतले ॥230॥

भगवंताच्या कृपेचे करणे कसे आहे, पहा ! अर्जुनाचे पाहणे व न पाहणे या दोहोलाहि भगवंतांनी व्यापून घेतले.

See the effect of the blessing given by the Lord Narayana. He occupied Arjuna and also occupied the looking and the non-looking of Arjuna.

म्हणौनि आश्चर्याच्या पुरी एकी । पडिला ठायेठाव थडी ठाकी । तव चमत्काराचिया आणिकी । महार्णवी पडे ॥231॥

म्हणून एका आश्चर्याच्या पुरांत पडलेला अर्जुन, त्या आश्चर्याच्या पुरांतून बाहेर पडून थडीला लागतो तोंच, तो तेथल्या तेथे दुसर्‍या चमत्काराच्या समुद्रांत पडत असे.

So, as soon as Arjuna tried to escape the flood of astonishment at one spot, he was caught in another ocean of surprise.

तैसा अर्जुनु असाधारणे । आपुलिया दर्शनाचेनि विंदाणे । कवळूनि घेतला तेणे । अनंतरूपे ॥232॥

याप्रमाणे अलौकिक अशी अनंत रूपे धारण करणार्‍या विश्वरूप परमेश्वराने आपल्या विश्वरूपाची लीला दाखवून, अर्जुनाला संपूर्ण व्यापून टाकले.

And the Almighty God thus totally enveloped Arjuna by the feat of his becoming universal.

तो विश्वतोमुख स्वभावे । आणि तेचि दावावयालागी पांडवे । प्रार्थिला आता आघवे । होऊनि ठेला ॥233॥

भगवान श्रीकृष्ण स्वभावतःच सर्वव्यापी व सर्वतोमुख आहे आणि अर्जुनाने तो स्वभावतःच सर्वतोमुख सर्वव्यापी कसा आहे, हेच पाहण्याची इच्छा करून, तसे विश्वरूप दाखविण्याची भगवंताला प्रार्थना केली व भगवान तात्काळ त्याच्या समोर विश्वरूप होऊन राहिले.

Thus, being requested by Pandava to show him his universal form, the Almighty God himself became that Universal being, which he was already, in fact.

आणि दीपे का सूर्ये प्रगटे । अथवा निमुटलिया देखावेचि खुंटे । तैसी दिठी नव्हे जे वैकुंठे । दिधली आहे ॥234॥

भगवंतांनी विश्वरूप पाहण्याकरिता अर्जुनाला जी दृष्टि दिली ती दिव्याच्या किंवा सूर्याच्या सहाय्याने पाहू शकणारी किंवा ती ” मिटली असता पाहणेच होणार नाही ” अशी नव्हती.

And the vision which was given by the master of Vaikuntha was not such which in seen by the light of the lamp or the Sun and becomes defunct if eyes are closed.

म्हणौनि किरीटीसि दोही परी । ते देखणे देखे अंधारी । हे संजयो हस्तिनापुरी । सांगतसे राया ॥235॥

म्हणून अर्जुन, डोळे मिटून व डोळे उघडे ठेवून, अशा दोन्ही प्रकाराने आंधारी म्हणजे दिव्याच्या किंवा सूर्याच्या प्रकाशावाचून विश्वरूप पाहात होता; असे हस्तिनापुरी संजय धृतराष्ट्राला सांगु लागला.

So, either with eyes open or closed, Arjuna had no alternative except seeing; and Sanjaya was reporting this to the king (Dhrutarashtra) in Hastinapur city.

म्हणे किंबहुना अवधारिले । पार्थे विश्वरूप देखिले । नाना आभरणी भरले । विश्वतोमुख ॥236॥

संजय म्हणतो, किंबहुना नाना अलंकाराने अलंकृत झालेले व सर्वत्र मुखे असलेले, असे विश्वरूप अर्जुनाने पाहिले, हे आपण ऐकले ना ?

Sanjaya said- "O, King, you may not care about all the details but you may only understand that Partha saw the Universal form of God which was full of ornaments and which was having faces all over the universe!

तिये अंगप्रभेचा देवा । नवलावो काइसया ऐसा सांगावा । कल्पांती एकुचि मेळावा । द्वादशादित्यांचा होय ॥237॥

महाराजा धृतराष्ट्रा ! विश्वरूपाच्या अंगाचे तेज कशासारखे होते ते सांगू गेल्यास, कल्पांतसमयी बारा आदित्यांचा समुदाय एकत्र होतो.

O King, what a surprisingly luminous was that body of the Almighty! It was as if all the twelve Suns have come together at the time of final destruction.

तैसे ते दिव्यसूर्य सहस्रवरी । जरी उदयजती का एकेचि अवसरी । तऱ्ही तया तेजाची थोरी । उपमू नये ॥238॥

असे ते हजारो दिव्यसूर्य जरी एकाचवेळी उदय पावले, तरी त्यांच्या त्या एकत्रित झालेल्या तेजांच्या थोरवीचीदेखील विश्वरूपाच्या तेजाला उपमा देता येणार नाही.

And even if thousands of such cosmic Suns arise at one time, that brilliance cannot be compared with them.

आघवयाचि विजूंचा मेळावा कीजे । आणि प्रळयाग्नीची सर्व सामग्री आणिजे । तेवीचि दशकुही मेळविजे । महातेजांचा ॥239॥

त्यातच संपूर्ण विजांचा प्रकाश एकत्र करून आणि प्रलयातील अग्नीची संपूर्ण सामग्री बरोबरी करू शकेल; पण ते तंतोतंत विश्वरूपाच्या तेजासारखे कधीच होणार नाही.

One may gather all the lightnings from all the world, and may collect all the fuel etc. required for the final fire and kindle that fire or one may bring all the ten great fires, together.

तऱ्ही तिये अंगप्रभेचेनि पाडे । हे तेज काही काही होईल थोडे । आणि तया ऐसे कीर चोखडे । त्रिशुद्धी नोहे ॥240॥

असे महात्म्या विश्वरूप श्रीहरीच्या सर्वागाच्या ठिकाणी असणारे साहजिक तेज होते, ते भगवान व्यासमुनींच्या कृपेने मीही पाहू शकलो.

Then also their luminosity may be somewhat compared to the brilliance of God Almighty, but their light will not be as pure as his light.

ऐसे महात्म्य या श्रीहरीचे सहज फांकतसे सर्वागीचे तेज । ते मुनिकृपा जी मज । दृष्ट जाहले ॥241॥

असे महात्म्या विश्वरूप श्रीहरीच्या सर्वागाच्या ठिकाणी असणारे साहजिक तेज होते, ते भगवान व्यासमुनींच्या कृपेने मीही पाहू शकलो.

Such is the greatness of Shri Hari, and only by the blessings of the sage (Vyasa) it is seen by me.

आणि तिये विश्वरूपी एकीकडे । जग आघवे आपुलेनि पवाडे । जैसे महोदधीमाजी बुडबुडे । सिनाने दिसती ॥242॥

आणि महासमुद्राच्या ठिकाणी, जसे निरनिराळे बुडबुडे दिसतात, तसे त्या विश्वरूपात एका बाजूशा संपूर्ण जग आपल्या विस्ताराने भासत होते.

Jast as bubbles on the surface of an ocean are insignificant, so, this world was seen somewhere in a corner, with all its expanse.

का आकाशी गंधर्वनगर । भूतळी पिपीलिका बांधे घर । नाना मेरुवरी सपूर । परमाणु बैसले ॥243॥

आकाशात गंधर्वनगर दिसावे किंवा जमिनीवर मुंग्यांनी वारूळ उभारावे अथवा मेरू पर्वतावर सूक्ष्म परमाणू पसरले असावेत,

Or many clouds are visible in the sky or ants build their anthill somewhere on the ground, or little particles of dust are there on the mount Meru.

विश्व आघवेचि तयापरी । तया देवचक्रवर्तीचिया शरीरी । अर्जुन तिये अवसरी । देखता जाहला ॥244॥

त्याप्रमाणे त्यावेळी भगवंताच्या विश्वरूप शरीराच्या ठिकाणी, अर्जुन संपूर्ण जगदाभास पाहता झाला.

Arjuna saw in the body of the cosmic emperor, the Almighty God, all the Universe in such a small measure.

तेथ एक विश्व एक आपण । ऐसे अळुमाळ होते जे दुजेपण । तेही आटोनि गेले अंतःकरण । विराले सहसा ॥245॥

तेथे जग ही एक वस्तू असून तिला पाहणारा तिच्याहून निराळा मीही एक आहे, असे जे थोडेसे द्वैत सत्य वाटत होते, ते नाहीसे होऊन अंतःकरण एकाएकी विरून गेले.

Arjuna was earlier having a sense of separateness that he and the universe are two separate things. This sense was still remaining slightly, but now that also disappeared and his mind subsided within itself.

आंतु आनंदा चेइरे जाहले । बाहेरि गात्रांचे बळ हारपोनि गेले । आपाद पा गुंतले । पुलकांचले ॥246॥

आतील महानंद प्रगट झाला, बाहेर शरीराच्या अवयवाचे ठिकाणी जे बळ होते, ते नाहीसे झाले व पायापासून मस्तकापर्यंत सर्व शरीरावर रोमांच उभे राहिले.

There was flood of joy inside, and the power of outer limbs waned, his body being full of goose- pimples.

वार्षिये प्रथमदशे । वोहळलया शैलांचे सर्वाग जैसे । विरूढे कोमलांकुरी तैसे । रोमांच जाहले ॥247॥

वर्षाऋतूच्या आरंभीं, ज्याप्रमाणे पर्वताच्या अंगावरून पावसाचे पाणी वाहून गेल्यानंतर, गवताचे कोवळे अंकुर फुटतात, त्याप्रमाणे अर्जुनाच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले.

At the onset of rainy season, the mountains have streams flowing down and then there are lush green sprouts of grass all over them. Similarly his body was full of hair becoming straight due to ecstacy.

शिवतला चंद्रकरी । सोमकांतु द्रावो धरी । तैसिया स्वेदकणिका शरीरी । दाटलिया ॥248॥

सोमकांतमण्याशी चंद्राच्या किरणांचा स्पर्श झाला असता, तो सोमकांत मणी जसा पाझरतो, तसे अर्जुनाच्या सर्व शरीरावर धर्मबिंदु दाटून आले.

As the moon- stone (Chandrakant) melts by the touch of moon-rays, his body was full of drops of sweat.

माजी सापडलेनि अलिकुळे । जळावरी कमळकळिका जेवी आंदोळे । तेवी आंतुलिया सुखोर्मीचेनि बळे । बाहेरि कांपे ॥249॥

पाण्यावरील कमळाच्या कळींत सापडलेल्या भ्रमराच्या समुदायाने, ज्याप्रमाणे कमळाची कळी हालू लागते, त्याप्रमाणे आत उठणार्‍या सखाच्या उमाळ्यामुळे बाहेर अर्जुनाचे अंग कापूं लागले.

He was nodding with inner joy, just as by the movement of blue-beetle in a closed lotus flower, it slightly moves to and fro.

कर्पूरकर्दळीची गर्भपुटे । उकलता कापुराचेनि कोंदाटे । पुलिका गळती तेवी थेंबुटे । नेत्रौनि पडती ॥250॥

कापूर उत्पन्न करणार्‍या कापूरकेळीत कापूर दाटला असता ज्याप्रमाणे त्या कापूरकेळीची सोपटे उकलली जाऊन, त्यातून कापराचे कण गळू लागतात, त्याप्रमाणे अर्जुनाच्या नेत्रांतून जलबिंदु पडू लागले.

As the particles of camphor start falling down, when the camphor- plant is being peeled, similarly tears began to fall from his eyes.

उदयलेनि सुधाकरे । जैसा भरलाचि समुद्र भरे । तैसा वेळोवेळा उर्मिभरे । उचंबळत असे ॥251॥

पौर्णिमेला पूर्णचंद्राचा उदय झाला असता, ज्याप्रमाणे भरलेल्या समुद्राला भरती येते, त्याप्रमाणे आत वेळोवेळी उठत असलेल्या आनंदाच्या उर्मीमुळे अर्जुन वारंवार उचंबळू लागला.

He became more turbulent with the waves of joy as a sea having high tide by the rise of Moon.

ऐसा सात्त्विकाही आठा भावा । परस्परे वर्ततसे हेवा । तेथ ब्रह्मानंदाची जीवा । राणीव फावली ॥252॥

याप्रमाणे अर्जुनाचे ठिकाणी प्रगट झालेल्या आष्टसात्विकभावांत परस्पर स्पर्धा होऊ लागली असता, अर्जुनाच्या जीवाला ब्रह्मानंदाचे राज्य प्राप्त झाले.

In this way, all the eight Sattwic ecstacies expressed themselves competing with each other in his body, and Arjuna, as if earned the kingdom of bliss of Brahman.

तैसाचि तया सुखानुभवापाठी । केला द्वैताचा सांभाळु दिठी । मग उसासौनि किरीटी । वास पाहिली ॥253॥

तसेंच त्या ब्रह्मसुखानुभवानंतर पुनः देहावर येऊन व द्वैतसृष्टीचा अंगीकार करून, अर्जुनाने एक उसासा टाकला व विश्वरूपाकडे दृष्टि केली.

But in a moment, he fell back upon the sense of duality, and looking here and there,

तेथ बैसला होता जिया सवा तियाचिया कडे मस्तक खालविला देवा । जोडूनि करसंपुट बरवा । बोलतु असे ॥254॥

तेथे अर्जुन जिकडे बसला होता, तिकडेच अर्जुनाने आपले मस्तक वाकवून देवाला नमस्कार केला व दोन्ही हात जोडून देवाशी प्रेमाने बोलू लागला.

turned towards Shrikrishna, bowed before him, and with folded hands, started to speak.

म्हणे जयजयाजी स्वामी । नवल कृपा केली तुम्ही । जे हे विश्वरूप की आम्ही । प्राकृत देखो ॥255॥

अर्जुन म्हणतो, देवा ! तुमचा जयजयकार असो. आपण माझ्यावर विलक्षण कृपा केली, त्यामुळे मी सामान्यपुरुष देखील तुमचे हे विश्वरूप पाहात आहे.

Arjuna said, "My Lord! Victory to you! You have really much obliged us, because by your grace, ordinary persons like me are able to see this universal form."

परि साचचि भले केले गोसाविया । मज परितोषु जाहला साविया । जी देखलासि जो इया । सृष्टीसी तू आश्रयो ॥256॥

हे स्वामी भगवंता ! खरोखरच त्वां माझ्या इच्छेप्रमाणे केलेस आणि मला त्यामुळे अत्यंत संतोष झाला. या संपूर्ण सृष्टीला तूंच आश्रय आहेस, हे मी आज पाहिले.

And, O the great Lord, you have done a very good thing and I am also fully satisfied because today I came to know that you are the sole support of this whole creation.

देवा मंदराचेनि अंगलगे । ठायी ठायी श्वापदांची दांगे । तैसी इये तुझ्या देही अनेगे । देखतसे भुवने ॥257॥

देवा ! ज्याप्रमाणे मंदार पर्वताचे अंगावर श्वापदांचे कळप असावे, त्याप्रमाणे या तुझ्या विश्वरूपाचे ठिकाणी अनेक भुवने मी पाहत आहे.

My Lord, the groups of fourteen worlds are attached to your body like various groups of animals roaming about on the mountain Meru.

अहो आकाशचिये खोळे । दिसती ग्रहगणांची कुळे । का महावृक्षी अविसाळे । पक्षिजातीची ॥258॥

अहो देवा आकाशाच्या पोटांत ज्याप्रमाणे ग्रहांचे समुदाय दिसावे किंवा एखाद्या मोठ्या वृक्षाचे ठिकाणी पक्षांची घरटी असावींत.

My Lord, O Narayana, just as there are galaxies of stars in the sky or just as there are many nests of birds in a big tree, similarly in this universal form of yours, I am seeing all the gods and the heaven.

तयापरी श्रीहरी । तुझिया विश्वात्मकी इये शरीरी । स्वर्गु देखतसे अवधारी । सुरगणेंसी ॥259॥

त्याप्रमाणे भगवंता ! या तुझ्या विश्वरूप शरीराचे ठिकाणी सर्व देवसमुदायासह मी स्वर्गलोक पाहत आहे.

My Lord, O Narayana, just as there are galaxies of stars in the sky or just as there are many nests of birds in a big tree, similarly in this universal form of yours, I am seeing all the gods and the heaven.

प्रभु महाभूतांचे पंचक । येथ देखत आहे अनेक । आणि भूतग्राम एकेक । भूतसृष्टीचे ॥260॥

प्रभो ! येथे पंचमहाभूतांचे अनेक समुदाय मी पाहत असून, एक एक सृष्टीचे जारज अंडजादि प्राणीसमुदायहि पाहत आहे.

My Lord, I am seeing in your body, many groups of five elements each and every group of variety of beings.

जी सत्यलोकु तुजमाजी आहे । देखिला चतुराननु हा नोहे ? । आणि येरीकडे जव पाहे । तव कैलासुही दिसे ॥261॥

भगवंता ! तुझ्याठिकाणीच सत्यलोक आहे. पाहिलेला हा ब्रह्मदेव नव्हे काय ! आणि दुसरीकडे जो मी पाहतो तो तुझ्याठिकाणी कैलासहि दिसू लागला.

My Lord, the Satyaloka is also visible in your body, and there is the God Brahma, is it not? And also if I look in other direction, there is Kailas!

श्रीमहादेव भवानियेशी । तुझ्या दिसतसे एके अंशी । आणि तूतेही गा हृषीकेशी । तुजमाजी देखे ॥262॥

पार्वतीसहवर्तमान भगवान शंकर तुझ्या एका अंशावर दिसत असून, भगवंता ! तुझे चतुर्भुजरूपहि मी तुझ्या विश्वरूपाचे ठिकाणी पाहत आहे.

The Lord Mahadev with his spouse Bhavani is being seen by me in one side, and I am also seeing you, O Hrisshikesh, in your own body.

पै कश्यपादि ऋषिकुळे । इये तुझिया स्वरूपी सकळे । देखतसे पाताळे । पन्नगेशी ॥263॥

त्याचप्रमाणे कश्यपादि संपूर्ण ऋषींची कुळें, या तुझ्या विश्वरूपाचे ठिकाणी मी पाहत असून, नागासहवर्तमान अनेक पाताळलोकहि तुझ्या ठिकाणी पाहत आहे.

The families of Kashyapa and other sages are all visible in this form and I am seeing the nether-worlds together with the reptiles.

किंबहुना त्रैलोक्यपती । तुझिया एकेकाचि अवयवाचिये भिंती । इये चतुर्दशभुवने चित्राकृती । अंकुरली जाणो ॥264॥

हे त्र्यैलोक्यनाथा ! किंबहुना तुझ्या एक एक अवयवरूप भितीचे ठिकाणी चवदा लोकांच्या चित्रांची आकृति चितारलेली दिसत आहे.

O the Lord of the three worlds! On the wall of each of your limb, I see the fourteen worlds drawn like pictures.

आणि तेथिचे जे जे लोक । ते चित्ररचना जी अनेक । ऐसे देखतसे अलोकिक । गांभीर्य तुझे ॥265॥

आणि त्या चवदा लोकातील संपूर्ण प्राणी म्हणजे अनेक चित्रांची रचनाच होय. अशी तुझी असामान्य थोरवी पाहत आहे.

And all the worlds and the beings are also, as if painted! Such is your extra-ordinary greatness which I see.

त्या दिव्यचक्षूंचेनि पैसे । चहुकडे जव पाहात असे । तव दोर्दंडी का जैसे । आकाश कोंभैले ॥266॥

हे देवा ! तुवा दिलेल्या ज्ञानदृष्टीचा संपूर्ण विकास करून चोहोंबाजूला मी जो पाहू लागलों, तो जणू काय कोंभ फुटावे असे तुझे दोन बाहु दिसत आहेत.

When I see by my divine sight everywhere, I see the sky filled with all your arms like its sprouts.

तैसे एकचि निरंतर । देवा देखत असे तुझे कर । करीत आघवेचि व्यापार । एकेचि काळी ॥267॥

त्याचप्रमाणे तुझा एक एक हात एकाचवेळी अखंड सर्व व्यापार करीत आहे असे मी पाहात आहे.

In this way, My Lord, I see all your arms acting variously everywhere at one and the same time.

मग महाशून्याचेनि पैसारे । उघडली ब्रह्मकटाहाची भांडारे । तैसी देखतसे अपारे । उदरे तुझी ॥268॥

परब्रह्म जेवढे अमर्याद आहे, तेवढेच त्याच्यावर भासणार्‍या तुझ्या विश्वरूपाची उदरे, जणू काय अपार ब्रम्हांडाची भांडारे उघडल्याप्रमाणे दिसत आहेत.

And I see your stomachs and feel that they are deep and capacious store-houses of worlds become manifest from the abstract Brahman.

जी सहस्रशीर्षयाचे देखिले । कोडीवरी होताति एकीवेळे । की परब्रह्मचि वदनफळे । मोडोनि आले ॥269॥

आहो जी देवा ! तुम्ही सहस्रशीर्ष आहांत, याची एकाचवेळी कोट्यावधी प्रत्यंतरे येत आहेत किंवा जणु काय परब्रह्मच मुखरूपी फळाने भरभरारून आले.

Sir, I see that in this form at one single time, there are crores of editions of the universal Purusha of one thousand heads, and they appear as if they are thousands of fruits on the tree of the absolute Brahman by the weight of which it is bending down.

तैसी वक्त्रे जी जेउती तेउती । तुझी देखितसे विश्वमूर्ती । आणि तयाचिपरी नेत्रपंक्ती । अनेका सैंघ ॥270॥

अशीं, ही विश्वरूपा ! तुझी मुखे मी जिकडे तिकडे पाहांत आहे; त्याप्रमाणे डोळ्यांच्याही अनेक रांगा मी सर्वत्र पाहात आहे.

I also see all your faces, O the God of universal image! I also see rows and rows of your eyes.

हे असो स्वर्ग पाताळ । की भूमी दिशा अंतराळ । हे विवक्षा ठेली सकळ । मूर्तिमय देखतसे ॥271॥

हे असू दे, पण हा सर्व स्वर्ग, हे पाताळ किंवा ही भूमी, ह्या दिशा, हे आकाश, ही निरनिराळी भाषा वापरण्याची देखील सोय राहीली नाही. तुला संपूर्ण मूर्तीरूप मी पाहात आहे.

Not only this, but the distinction of heaven, earth, directions, sky or the nether-world has dissolved itself because everything is one whole existence.

हे तुजवीण एकादियाकडे । परमाणूहि एतुला कोडे । अवकाशु पाहतसे परि न सांपडे । ऐसे व्यापिले तुवा ॥272॥

तू नाहीस अशी परमाणु इतकी सूक्ष्म तरी पोकळी कोठे आहे काय, हे मी कौतुकाने पाहत आहे, पण ती कोठे सापडत नाही असे तुवा व्यापिले आहे.

I am trying to find out whether there is any particle where you are not, but I fail to see it because you are everything.

इये नानापरी अपरिमिते । जेतुली साठविली होती महाभूते । तेतुलाहि पवाडु तुवा अनंते । कोंदला देखतसे ॥273

ही नानाप्रकारची. जेवढी अपरिमीत महाभूते ब्रह्मांडांत सांठविली दिसत होती, तेवढाहि संपूर्ण विस्तार, अनंता ! एका तुझ्यानेच भरलेला आहे असे मी पाहत आहे.

And these elements which are without number are contained, O Lord, within your body, without leaving any space empty.

ऐसा कवणे ठायाहूनि तू आलासी । एथ बैसलासि की उभा आहासि । आणि कवणिये मायेचिये पोटी होतासी । तुझे ठाण केवढे ॥274॥

असा तू विश्वव्यापक कोणत्या ठिकाणाहून आलास ? येथे तू बसला आहेस की उभा आहेस ? तू कोणत्या मातेच्या पोटी होतिस ? तुझे ते स्थान केवढे आहे ?

When I started to find out from where you came, whether you are sitting or standing, who is the mother who borne you in her womb, how great is your abode, of what real form you are, and what is your age as also what is beyond you and what supports you basically,

तुझे रूप वय कैसे । तुजपैलीकडे काय असे । तू काइसयावरी आहासि ऐसे । पाहिले मिया ॥275॥

तुझे रूप व वय कसे आहे ? तुझे पलीकडे काय आहे ? तू कशावर आहेस ? हे मी संपूर्ण निरखून पाहिले.

When I started to find out from where you came, whether you are sitting or standing, who is the mother who borne you in her womb, how great is your abode, of what real form you are, and what is your age as also what is beyond you and what supports you basically,

तव देखिले जी आघवेचि । तरि आता तुज ठावो तूचि । तू कुणाचा नव्हेसि ऐसाचि । अनादि आयता ॥276॥

हे संपूर्ण मी पाहिले, तेव्हा कळून आले की तुझे स्थान तूंच आहेस — म्हणजे तुझ्याहून स्थान निराळे नाही. तू कोणाचाहि नव्हेस – म्हणजे तू कोणापासून उत्पन्न झालेला नाहीस असा तू अनादि व सिध्द आहेस.

I suddenly found out that you are your own support. You are not the product of anybody else and you are self-evident and beginningless.

तू उभा ना बैठा । दिघडु ना खुजटा । तुज तळी वरी वैकुंठा । तूचि आहासी ॥277॥

तू उभा नाहीस किंवा बसला नाहीस. तू उंच नाहीस, ठेंगणा नाहीस. भगवंता ! तुझ्या खाली वर सर्वत्र एक तूंच भरला आहेस.

You are neither standing nor sitting. You are neither tall, nor short. You are below you as well as above you.

तू रूपे आपणयांचि ऐसा । देवा तुझी तूचि वयसा । पाठी पोट परेशा । तुझे तू गा ॥278॥

देवा ! तू रूपाने आपल्यासारखाच आहेस – म्हणजे तू जसा अपरिमित तसे तुझे रूपहि अपरिमित आहे. तूंच तुझे वय आहेस – म्हणजे तुला जशी मर्यादा नाही व तुझे पाठ पोट तूंच आहेस तुझे पाठ पोटयुक्त इत्यादि अवयवयुक्त शरीर तूंच आहेस.

My Lord, you yourself are your beauty, your youth, your back and belly.

किंबहुना आता । तुझे तूचि आघवे अनंता । हे पुढत पुढती पाहता । देखिले मिया ॥279॥

किंबहुना आता सर्व तूच आहेस म्हणजे तू जसा सच्चिदानंद स्वरूप तसे तुझे अवयवयुक्त शरीर सच्चिदानंदस्वरूप आहे असेच मी वारंवार पाहिले आहे.

What more? O the limitless god, when I saw again and again, I saw that you are yourself alone.

परि या तुझिया रूपाआंतु । जी उणीव एक असे देखतु । जे आदि मध्य अंतु । तिन्ही नाही ॥280॥

पण या विश्वरूपात एकच मला उणीव दिसत आहे, ती म्हणजे तुझ्या विश्वरूपाचे ठिकाणी आदि, मध्य, अंत हे तिन्ही नाहीत.

But O my Lord, there is one thing wanting in your form. There is no beginning, no middle portion nor the end.

एऱ्हवी गिंवसिले आघवा ठायी । परि सोय न लाहेचि कही । म्हणौनि त्रिशुद्धी हे नाही । तिन्ही एथ ॥281॥

तुला आदि, मध्य, अंत कोठे आहेत, हे सर्व ठिकाणी निरखून पाहिले, परंतु कोठे थांग लागत नाही; म्हणून हे तिन्ही तुझ्या ठिकाणी नाहीत हे त्रिवार सत्य आहे.

You are everywhere but the end and the beginning as well as the middle is not found. So, it is definite that all these three are not here.

एवं आदिमध्यातरहिता । तू विश्वेश्वरा अपरिमिता । देखिलासि जी तत्त्वता । विश्वरूपा ॥282॥

हे आदिमध्यान्तरहिता ! हे सर्व ब्रह्मांडाच्या नियंत्या ! हे अमर्यादरूपा ! हे विश्वरूपा ! याप्रमाणे तू खरोखर आहेस, हे मी पाहिले.

In this way. O, My Lord! Omnipresent, unlimited supreme God, I have now seen you, who has neither beginning middle nor end.

तुज महामूर्तीचिया आंगी । उमटलिया पृथक् मूर्ती अनेगी । लेइलासी वानेपरींची आंगी । ऐसा आवडतु आहासी ॥283॥

तुझ्या विश्वरूप महामूर्तीच्या अंगावर ज्या अनेक निरनिराळ्या मूर्ती प्रगट झाल्या आहेत त्या पाहता, तू नाना प्रकारची आंगडी घातली आहेस, असा वाटतोस.

My God, in only one all-pervading form of yours, all the various images are studded, appearing as if you have donned so many multi-coloured clothes.

नाना पृथक् मूर्ती तिया द्रुमवल्ली । तुझिया स्वरूपमहाचळी । दिव्यालंकार फुली फळी । सासिन्नलिया ॥284॥

किंवा नाना प्रकारच्या निरनिराळ्या मूर्ती ह्याच कोणी निरनिराळ वृक्षे वेली असून, त्या तुझ्या विश्वरूपी महापर्वताचे ठिकाणी दिव्य अलंकाररूपी फळा फुलांनी भरास आल्या आहेत.

Or, all these are like trees and creepers on the mountain of your universal form and they are blossomed with the flowers and fruits of all the ornaments.

हो का जे महोदधी तू देवा । जाहलासि तरंगमूर्ती हेलावा । की तू एक वृक्षु बरवा । मूर्तिफळी फळलासी ॥285॥

किंवा देवा ! असेहि वाटते की तू महासमुद्र असून, मूर्ती ह्या तुझे तरंगरूप हेलकावे आहेत किंवा तू एक सुंदर वृक्ष असून मूर्तीरूप फळांनी फलद्रूप झाला आहेस.

Or you are like an ocean and all these are like waves moving on your surface, or you are a large tree, with all the images looking like your flowers and fruits.

जी भूती भूतळ मांडिले । जैसे नक्षत्री गगन गुढले । तैसे मूर्तिमय भरले । देखतसे तुझे रूप ॥286॥

अहो जी देवा ! जशी पृथ्वी भूतांनी व्यापिली आहे किंवा आकाश नक्षत्रांनी भरले आहे, त्याप्रमाणे तुझे विश्वरूप मूर्तीने भरलेले मी पाहात आहे.

Your universal form with all those images, looks like earth which is populated by so many beings, or the vast sky studded with innumerable stars.

जी एकेकीच्या अंगप्रांती । होय जाय हे त्रिजगती । एवढियाही तुझ्या आंगी मूर्ती । की रोमा जालिया ॥287॥

देवा ! काय सांगू ! तुझ्या अंगावर दिसणार्‍या एका एका मूर्तीच्या एका एका अवयवावर हे त्रैलोक्य, उत्पन्न व नष्ट होत असून, एवढ्याहि मूर्ती तुझ्या अंगाचे ठिकाणी रोमाप्रमाणे दिसत आहेत.

O my Lord, such images in each of which the three worlds are born and dead, are looking like hair on your tremendous form.

ऐसा पवाडु मांडूनि विश्वाचा । तू कवण पा एथ कोणाचा । हे पाहिले तव आमुचा । सारथी तोचि तू ॥288॥

असा हा विश्वरूपाचा विस्तार मांडून राहिलेला तू कोण व कोणाचा हे मी पाहिले, तेव्हा आमचा जो सारथी श्रीकृष्ण, तोच तू आहेस, असे दिसून आले.

When I tried to see who you are who has manifested such expanse of this universal existence, I found that here you are, my charioteer.

तरी मज पाहता मुकुंदा । तू ऐसाचि व्यापकु सर्वदा । मग भक्तानुग्रहे तया मुग्धा । रूपाते धरिसी ॥289॥

भगवंता ! मला असे वाटते की तू असाच सदासर्वदा व्यापक आहेस, पण भक्तांवर प्रेमवृध्दिरूप अनुग्रह करण्याकरिता तू सुंदर गोजिरवाणे एकदेशीय श्रीकृष्णस्वरूप धारण करतोस.

And my dear Mukunda, I came to know that actually you are always like this- extraordinary, unknowable, but only for the affectionate devotees you assume a small beautiful form.

कैसे चहू भुजांचे सांवळे । पाहता वोल्हावती मन डोळे । खेंव देऊ जाइजे तरी आकळे । दोहीचि बाही ॥290॥

तुझे ते चतुर्भुजरूप कसे सुंदर व गोजिरवाणे आहे की जे पाहतांक्षणी मनाची व डोळ्यांची तृप्ति होते आणि प्रेमाणे आलिंगन देऊ म्हटल्यास आम्हाला आपल्या दोन हातांनी ते कवटाळता येते.

O, how that darkish body of four arms is beautiful, looking at which my eyes become cool by satisfaction and, it is easy to embrace it by both my arms.

ऐसी मूर्ति कोडिसवाणी कृपा । करूनि होसी ना विश्वरूपा । अमुचियाचि दिठी सलेपा । जे सामान्यत्वे देखिती ॥291॥

हे विश्वरूप भगवंता ! याप्रकारे आम्हा भक्तांवर कृपा करून, अशी ही गोजिरवाणी सगुण सांवळी मूर्ति धारण करतोस, पण आमची दृष्टिच अविद्येने दूषित असल्यामुळे आम्ही त्या तुझ्या सगुणरूपाला सामान्य मनुष्याप्रमाणेच पांचभौतिक लेखतो.

O, the Universal God, is it true that only for the love of ordinary devotees like us, you take such a beautiful form? Or is our sight by which we see you as a human figure to be blamed?

तरी आता दिठीचा विटाळु गेला । तुवा सहजे दिव्यचक्षू केला । म्हणौनि यथारूपे देखवला । महिमा तुझा ॥292॥

परंतु देवा ! तुम्ही सहज माझ्यावर कृपा करून जी ज्ञानदृष्टि दिली, त्या ज्ञानदृष्टिने माझ्या पूर्वदृष्टींतील अविद्येचा दोष नाहीसा झाल्यामुळे तुझ्या सगुणसाकारस्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान होऊन, त्या सगुणस्वरूपाचा खरा महिमा आता मला कळून आला.

Whatever it may be, my sight is now cleansed of all blemishes, and because you have given me the divine sight, I could see properly your real greatness.

परी मकरतुंडामागिलेकडे । तोचि होतासि तू एवढे । रूप जाहलासि हे फुडे । वोळखिले मिया ॥293॥

आणि मकराच्या तोंडाच्या आकाराप्रमाणे असलेल्या जुवांच्या मागच्या बाजूला जे तुम्ही बसलां होता, त्याच तुम्ही एवढे विश्वरूप धारण केले, हे मी पक्के ओळखलें.

But I have also fully recognised that this whole all-pervading form is your own expanded nature, though actually you are sitting here on the yoke of my chariot, behind the crocodile-mouth effigy in the front.

नोहे तोचि हा शिरी ? । मुकुट लेइलासि श्रीहरी । परी आताचे तेज आणि थोरी । नवल की बहु हे ॥294॥

श्रीहरी भगवंता ! तुझ्या चतुर्भुजमूर्तीच्या मस्तकावर जो मुकुट घातला जात असे, तोच हा आता घातलेला मुकुट नव्हे काय ? पण आता त्या मुकुटाचे तेज थोरवी काही अपूर्व आहे, हे नवल आहे.

Is it not the same crown, you are wearing, O Shri Hari? But its brilliance and glory is quite different this time.

तेचि हे वरिलियेचि हाती । चक्र परिजितया आयती । सांवरितासि विश्वमूर्ती । ते न मोडे खूण ॥295॥

(हे विश्वरूप भगवंता ! ) शत्रूच्या वधार्थ फिरविण्याकरिता जे चक्र तुझ्या वरच्या हातात सज्ज असते, तेच तू सांवरून धरीत आहेस, ती खूण नाहीशी झाली नाही.

And here in the upper arm, is it not the same disc, you are brandishing as if to throw it, speedily rotating? The sign of that disc, O Universal God, has not disappeared.

येरीकडे तेचि हे नोहे गदा । आणि तळिलिया दोनी भुजा निरायुधा । वागोरे सांवरावया गोविंदा । संसरिलिया ॥296

हे गोविंदा ! दुसरीकडे जी गदा आहे ती, तीच नव्हे काय ? आणि शस्ररहित असलेल्या खालच्या दोन्ही भुजा घोड्याचा लगाम धरण्याकरिता पुढे सरसाविल्या आहेत.

On the other side, do I not recognise the mace? And the lower two arms are put forward to hold the reins of my horses.

आणि तेणेचि वेगे सहसा । माझिया मनोरथासरिसा । जाहलासि विश्वरूपा विश्वेशा । म्हणौनि जाणे ॥297॥

आणि माझ्या इच्छेबरोबर हे विश्वेशा ! आपण ” तेणेचि ” म्हणजे त्याच सगुण श्रीकृष्णस्वरूपाने एकदम विश्वरूप झालांत, हे मलां कळून आले.

And O, the Lord of the world, it is you sitting on my chariot, who has at the same moment as I uttered my wish, assumed immediately and suddenly this vast universal appearance - this I have definitely recognised.

परी कायसे बा हे चोज । विस्मयो करावयाहि पाडू नाही मज । चित्त होऊनि जातसे निर्बुज । आश्चर्ये येणे ॥298॥

पण कसे आश्चर्य आहे पहा की या विश्वरूपाच्या दर्शनाने माझे चित्त दिङ्मूढ होऊन गेले आहे आणि मला आश्चर्य करण्यापुरतीहि योग्यता राहिली नाही.

But this is quite beyond my capacity even to wonder! When I see this miraculous revelation, my mind is simply terrorised.

हे एथ आथि का येथ नाही । ऐसे श्वसोही नये काही । नवल अंगप्रभेची नवाई । कैसी कोंदली सैंघ ॥299॥

हे विश्वरूप येथे आहे किंवा नाही, याचा माझे मन विचार करू शकत नाही, तुझ्या अंगप्रभेचे विलक्षण अपूर्वत्व असून, ती कशी सर्वत्र भरली आहे, पहा.

My mind is not sure of whether this universal form is here in Reality or not. Sir, how can I describe the strangeness of the effulgence of this apparition? This whole multitude of beings of the world is kept confined within it!

एथ अग्नीचीही दिठी करपत । सूर्य खद्योतु तैसा हारपत । ऐसे तीव्रपण अद्भुत । तेजाचे यया ॥300॥

या प्रभेपुढे अग्नीची दृष्टि देखील होरपळून जाईल, सूर्याचे तेज देखील काजव्याच्या तेजाप्रमाणे या तेजात लोपून जाईल, असे या तुझ्या अद्भुत तेजाचे तीव्रपण आहे.

The luminosity of its sheen is so acute that the eyes of fire are scorched to coals, and the Sun itself is becoming as tiny as a fire-fly.

हो का महातेजाचिया महार्णवी । बुडोनि गेली सृष्टी आघवी । की युगांतविजूंच्या पालवी । झाकले गगन ॥301॥

असे वाटते जणू काय या तुझ्या महा तेजाच्या समुद्रांत सर्व सृष्टि बुडून गेली आहे किंवा कल्पांतसमयीच्या विजांच्या वस्रांनी सर्व आकाश झांकून टाकले आहे

Sir, in the ocean of this tremendously brilliant light, the whole creation is as if drowned or the sky is completely conquered by the lightning of the time of total destruction.

नातरी संहारतेजाचिया ज्वाळा । तोडोनि माचू बांधला अंतराळा । आता दिव्य ज्ञानाचिया डोळा । पाहवेना । 302

किंवा सर्व सृष्टिचा प्रलयकारी संहार करणार्‍या ज्वाळा तोडून जणू काय आकाशांत माळाच बांधला; म्हणूनच आता ह्या माझ्या दिव्यदृष्टिनेहि ते तेज पाहवत नाही.

Or the flames of the fire at the time of total destruction are thrashed and cut and used to build elevated platform in the space. Even my divine sight is not capable to look at it.

उजाळु अधिकाधिक बहुवसु । धडाडीत आहे अतिदाहसु । पडत दिव्यचक्षुंसही त्रासु । न्याहाळिता ॥303॥

ते तेज अधिकाधिक फार वाढून अत्यंत दाहक होत आहे व ते पाहतांना माझ्या दिव्यचक्षुलाहि त्रास होत आहे.

The cresendo of this lustrous glamour is so speedily increasing and its heat and conflagration is so high that even my clairvoyant sight is becoming harassed.

हो का जे महाप्रळयींचा भडाडु । होता काळाग्निरुद्राचिया ठायी गूढु । तो तृतीयनयनाचा मढू । फुटला जैसा ॥304॥

असे वाटते की महाप्रलयातील महातेजाचा भडका, काळाग्निरूद्राच्या ठिकाणी जो गुप्त होता, तो तृतीय नेत्ररूप तेजाचा सांठाच जणु काय बाहेर पडला.

My Lord, I feel that the fire which destroys the three worlds at the time of total annihilation, which was hidden in the third eye of Maharudra has suddenly come out as the eye has opened!

तैसे पसरलेनि प्रकाशे । सैंघ पांचवनिया ज्वाळाचे वळसे । पडता ब्रह्मकटाह कोळिसे । होत आहाती ॥305॥

अशा त्या सर्वत्र पसरलेल्या तेजाने संपूर्ण पांचही अग्नीच्या (गार्हपत्य, आहवनीय, दाक्षिणाग्नि, सम्य आणि आवसथ्य असे पांच अग्नि) ज्वाळाचे वेढे पडल्यामुळे सर्व ब्रह्मांडाचे कोळसे होत आहेत.

And by the flames engulfing it, all the universe is being turned into coal by the hottest light;

ऐसा अद्भुत तेजोराशी । जन्मा नवल म्या देखिलासी । नाही व्याप्ती आणि कांतीसी । पारु जी तुझिये ॥306॥

याप्रमाणे जणु काय तेजाची राशीच असा अत्यंत आश्चर्यकारक, जन्मापासून आजच पाहत आहे. या तुझ्या व्याप्तीला व कान्तीला मर्यादाच नाही.

My God, it seems that in seeing you in such an extra-ordinary, immeasurably mountainous heat and light, I have witnessed the miracle of miracles of my life- time. There seems no limit to your vastness and brilliance.

देवा तू अक्षर । औटाविये मात्रेसि पर । श्रुती जयाचे घर । गिंवसीत आहाती ॥307॥

देवा ! वेद ज्या तुझ्या ठिकाणाचा शोध करीत आहे, तो तू अविनाशी असून ओंकाराच्या साडेतीन मात्रेच्या पलीकडे आहेस – म्हणजे ॐ कारालाहि तू अगम्य आहेस.

O God, you are the one letter, which is beyond the three and half syllables of AUM, whose location the Vedas are always trying to find, but in vain!

जे आकाराचे आयतन । जे विश्वनिक्षेपैकनिधान । ते अव्यय तू गहन । अविनाश जी ॥308॥

तू सर्व आकारांचा आश्रय आहेस म्हणजे सर्व नामरूपे तुझ्यावरच भासतात. संपूर्ण विश्व सांठविण्याचे एकमेव, नाश न पावणारे असे अविनाशी व अपार असे स्थान तूंच आहेस.

You are the Primary source of all forms, and you are that principle which is not perishable, which is secret, and has no waning, in which the whole universe is stored.

तू धर्माचा वोलावा । अनादिसिद्ध तू नित्य नवा । जाणे मी सदतिसावा । पुरुष विशेष तू ॥309॥

तू धर्माचे जीवन असून, तू अनादि, स्वतःसिध्द व नित्य नूतन आहेस. प्रकृतिजन्य छत्तीस तत्वांच्या पलीकडे सदतिसावा विशेष पुरुष म्हणून जो सांगितला आहे, तो तू आहेस, हे मी आता जाणलें.

You are the compassion of religion. You are always ready without any beginning, and you are ever new, and I know that you are the thirty-seventh male principle.

तू आदिमध्यातरहितु । स्वसामर्थ्ये तू अनंतु । विश्वबाहु अपरिमितु । विश्वचरण तू ॥310॥

तुला आदि, मध्य, अंत नाहीत. स्वतःच्या सामर्थ्याच्या दृष्टीने तू अनंत आहेस – म्हणजे तुझे सामर्थ्य अपरिमित आहे. सर्वत्र अपरिमित असे तुझे बाहु व चरण आहेत.

Your beginning, end and the central part of existence cannot be known. You are unlimited in your own power. You have arms and feet everywhere in the universe. You are without measure.

पै चंद्र चंडांशु डोळा । दावितासि कोपप्रसाद लीळा । एका रुससी तमाचिया डोळा । एका पाळितोसि कृपादृष्टी 311॥

तू आपल्या सूर्य व चंद्र या डोळ्यांनी कोप व अनुग्रह अशी लिला दाखवतोस. सूर्यरूपी क्रुध्द (तीक्ष्ण) डोळ्यांने रूसून नाश करतोस, तर चंद्ररूपी डोळ्याने कोणावर कृपा करून त्यांचे संरक्षण करतोस.

The Moon and the Sun are your eyes by which you show kindness as well as anger. With somebody you are annoyed, and angrily looking at him with one eye, while you are bestowing benediction on somebody else by the other eye.

जी एवंविधा तूते । मी देखतसे हे निरुते । पेटले प्रळयाग्नीचे उजिते । तैसे वक्त्र हे तुझे ॥312॥

भगवंता ! याप्रमाणेच खरोखर मी तुला पाहत आहे. जणु काय प्रलयातील पेटलेल्या अग्नीचा लखलखाटच, असे हे तुझे मुख दिसत आहे.

My Lord, I am seeing your divine omnipresent form, as a matter of fact. Your mouth is actually the conflagration of the fires of final destruction.

वणिवेनि पेटले पर्वत । कवळूनि ज्वाळाचे उभड उठत । तैसी चाटीत दाढा दात । जीभ लोळे ॥313॥

जंगलांत लागलेल्या अग्नीने पर्वत पेटून जशा सर्व ज्वाळा मिळून त्यांचा एकच भडका उठावा, त्याप्रमाणे दात व दाढा चाटीत जीभ तोंडात सारखी फिरत आहे.

Your tongue is licking your teeth, and is moving about among them like flame of forest fire, when it covers up mountains which devour everything coming in their way.

इये वदनींचिया उबा । आणि जी सर्वागकांतीचिया प्रभा । विश्व तातले अति क्षोभा । जात आहे ॥314॥

या तुझ्या मुखातील ज्वाळांच्या उष्णतेने आणि तुझ्या सर्वागाच्या अद्भूत तेजाने संपूर्ण विश्व होरपळून गेले असून अत्यंत व्याकूळ होत आहे.

By the heat of your mouth and the light of your body which is also hot, the whole universe is suffering and extremely agonized.

का जे द्यौर्लोक आणि पाताळ । पृथिवी आणि अंतराळ । अथवा दशदिशा समाकुळ । दिशाचक्र ॥315॥

कारण स्वर्ग, पाताळ पृथ्वी आणि अंतराळ अथवा दशदिशासहित संपूर्ण दिङ्मंडळ,

The heaven and the nether-world, the earth and the intermediate space below the heavens and all the ten directions- the whole horizon is filled .

हे आघवेचि तुवा एके । भरले देखत आहे कौतुके । परि गगनाहीसट भयानके । आप्लविजे जेवीं ॥316॥

आकाशासहित हे संपूर्ण विश्व बुडवून टाकावे, त्याप्रमाणे तू आपल्या एका भयंकर मुखात सहज भरले आहेस असे मी आश्चर्यचकित होऊन पाहत आहे.

by you alone which I am seeing with wonder but it seems that the fierce form has drowned in its depth every thing including the heavens.

नातरी अद्भुतरसाचिया कल्लोळी । जाहली चवदाही भुवनांसि कडियाळी । तैसे आश्चर्यचि मग मी आकळी । काय एक ? ॥317॥

किंवा अद्भुतरसाच्या कल्लोळांनी चवदाहि भुवनाला जसा वेढा दिला तसेच मीहि एक काय ते आश्चर्यच अनुभवित आहे. (एका आश्चर्याशिवाय मला काही दिसत नाही असा अर्थ).

It seems that all the fourteen planes of nature have become like bags or bundles in this vast form of yours. How can then my intellect grasp this tremendous whole?

नावरे व्याप्ती हे असाधारण । न साहवे रूपाचे उग्रपण । सुख दूरी गेले परि प्राण । विपाये धरीजे ॥318॥

कि️ तुझा हा असामान्य व्यापकपणा आकलन होत नाही व तुझ्या रूपाचे उग्रपणहि सहन करवत नाही. सुख होणे तर दूरच राहिलें; पण जगाला प्राण धारण करणे देखील कठीण झाले आहे.

I cannot imagine or measure this limitless existence, nor can I bear the sight of this ferocious form! All my comfort has left me! Somehow I am keeping myself alive.

देवा ऐसे देखोनि तूते । नेणो कैसे आले भयाचे भरिते । आता दुःखकल्लोळी झळंबते । तिन्ही भुवने ॥319॥

देवा ! ! तुझ्या अशा विश्वस्वरूपाला पाहून अशी भयंकर भीति का वाटत आहे हे सांगवत नाही; पण हे संपूर्ण त्रिभुवन या दुःखाच्या लाटांमध्ये गटांगळ्या खात आहे.

My Lord! I cannot understand how, looking at your form like this I am greatly struck by total wonder and all the three worlds are being overcome by the mighty waves of miserable plight.

एऱ्हवी तुज महात्मयाचे देखणे । तरि भयदुःखासि का मेळवणे ? । परि हे सुख नव्हेचि जेणे गुणे । ते जाणवत आहे मज ॥320॥

खरोखर पाहता, तुज महात्म्याच्या दर्शनाने भीतिरूप दुःखाची प्राप्ति का व्हावी ? पण ज्या गुणामुळे याविश्वरूपदर्शनाचे सुख होत नाही, तो गुण मलाहि कळून येत आहे.

Actually there should not be any fear while seeing great Being like you but it is true that what I feel when I look at you is not happiness!

जव तुझे रूप नोहे दिठे । तव जगासि संसारिक गोमटे । आता देखिलासि तरी विषयविटे । उपनला त्रासु ॥321॥

जोपर्यंत तुझे हे विश्वरूप दृष्टीस पडत नाही, तोपर्यंत जीवांना संसारसुखच गोड वाटते आणि आता तुझ्या विश्वरूपदर्शनाने विषयसुखाचा वीट येऊन विषयांचा कंटाळा उत्पन्न झाला आहे.

So long as I had not seen you, there was happiness in worldly life but since I have one glimpse of your vast universal form, I am becoming dejected, being fed up with everything in life!

तेवीचि तुज देखिलियासाठी । काय सहसा तुज देवो येईल मिठी । आणि नेदी तरी शोकसंकटी । राहो केवी ? ॥322॥

त्याचप्रमाणे तुझ्या भयंकर रूपाला पाहिल्यानंतर एकदम तुला प्रेमाने मिठी मारता येईल काय ? आणि प्रेमाने मिठी मारता येणार नाही, तर त्यावाचून विरहशोकसंकटात तरी कसे राहायचे !

Further, is it possible to embrace you in this condition with our affection? And if we cannot get the benefit of that, how can we continue to be sorrowful in this separateness?

म्हणौनि मागा सरो तव संसारु । आडवीत येतसे अनिवारु । आणि पुढा तू तव अनावरु । न येसि घेवो ॥323

म्हणून तुजपासून मागे सरावे, तर हा अनिवार संसार मागे फिरू देत नाही आणि समोर तुझे अनिवार स्वरूप आकलन करतिं येत नाही.

So, if I turn my back upon you, the gaping worldly life with its birth and death confronts me and if I try to continue seeing you, I cannot bear the vision and your unimaginably strange fierce form!

ऐसा माझारलिया सांकडा । बापुड्या त्रैलोक्याचा होतसे हुरडा । हा ध्वनि जी फुडा । चोजवला मज । 324॥

याप्रमाणे संसारांचे भय आणि विश्वरूपाचे भय या दोन संकटाच्या कात्रींत सांपडलेल्या बिचार्‍या त्रैलोक्याचा होरपळा होत आहे, असा आशय स्पष्ट मला कळला आहे.

So, the whole three worlds are lamentably being scorched in this double dilema. This is my real mental condition when I see you in this form.

जैसा आरंबळला आगी । तो समुद्रा ये निवावयालागी । तव कल्लोळपाणियाचिया तरंगी । आगळा बिहे ॥325॥

ज्याप्रमाणे अग्नीने होरपळलेला मनुष्य, शरीराचा दाह नाहीसा करण्याकरिता, समुद्रावर जातो आणि त्या समुद्रावर उठणार्‍या भयंकर लाटांना पाहून, तो अत्यंत भितो,

This is like a man sustaining burns in a fire, runs to the sea for relief, but there he becomes scared by its high waves!

तैसे या जगासि जाहले । तूते देखोनि तळमळित ठेले । यामाजी पैल भले । ज्ञानशूरांचे मेळावे ॥326॥

त्याप्रमाणे या संपूर्ण त्रैलोक्याला झाले असून, तुला पाहून, ते अत्यंत तळमळत आहे. यामध्ये पलीकडे मोठमोठे ज्ञानियांचे मेळावेहि आहेत.

Similar is the pitiable plight of this world which is disturbed by the glimpse of your universal form! There I see many hosts of men of intelligence.

हे तुझेनि आंगिके तेजे । जाळूनि सर्व कर्मांची बीजे । मिळत तुज आंतु सहजे । सद्भावेसी ॥327॥

हे देवाचे समुदाय, तुझ्या अंगाच्या तेजाने आपल्या सर्व कर्माची बीजे जळून आपल्या सद्भावाने तुझ्यात मिळत आहेत.

They are burning the seeds of their Karma by your light and are merging themselves with your Reality by their true self, and real faith.

आणिक एक सावियाचि भयभीरु । सर्वस्वे धरूनि तुझी मोहरु । तुज प्रार्थिताति करु । जोडोनिया ॥328॥

आणि कित्येक खरोखरच भयभीत होऊन व सर्वस्वी तुझ्याकडे दृष्टि देऊन, हात जोडून तुझी प्रार्थना करीत आहेत की,

And there are some on this side, who, cowards by nature are turning to you and praying you with folded hands.

देवा अविद्यार्णवी पडिलो । जी विषयवागुरे आंतुडलो । स्वर्गसंसाराचिया सांकडलो । दोही भागी ॥329॥

देवा ! आम्ही तुला निःशेष विसरलो आहो व विषयसक्तिरूप जाळ्यात सांपडलो आहो. त्यामुळे स्वर्गसुख व संसारसुख या दोहोंच्या कात्रींत अडकून पडलो आहो.

They are saying- "O God! We are being drowned in the ocean of ignorance, being caught in the net of sense- objects and are pinched between the worldly life on one side and heaven on the other.

ऐसे आमुचे सोडवणे । तुजवाचोनि कीजेल कवणे ? । तुज शरण गा सर्वप्राणे । म्हणत देवा ॥330॥

अशा आमची, येथून सुटका आता तुझ्यावाचून कोण करणार ? देवा ! आम्ही तुलाच पंचप्राण समर्पण करून शरण आलो आहो, असे म्हणत आहे

Who is going to free us from this calamity except you! We are therefore totally surrendered to you."

आणि महर्षी अथवा सिद्ध । का विद्याधरसमूह विविध । हे बोलत तुज स्वस्तिवाद । करिती स्तवन ॥331॥

आणि महर्षि अथवा सिध्द, तसेच नानाविध विद्याधरांचे समुदाय ” तुझे कल्याण असो ” असे म्हणून तुझे स्तवन करीत आहेत.

And on the other side, many groups of Adepts and sages are reciting the auspicious verses for you and they are joined by Angels called Vidyadharas.

हे रुद्रादित्यांचे मेळावे । वसु हन साध्य आघवे । अश्विनौ देव विश्वेदेव विभवे । वायुही हे जी ॥332॥

अकरा रुद्रांचा समूह, बारा सूर्याचा समूह, आठ वसू, सर्वसाध्य, अश्विनुकुमार, वैभवाने युक्त असे विश्वदेव, तसेच वायु

These hosts of Rudras and Adityas, as also Vasus, all Saadhyas, the two Ashwini kumars and Angels of Air-with all their glory

अवधारा पितर हन गंधर्व । पैल यक्षरक्षोगण सर्व । जी महेंद्रमुख्य देव । का सिद्धादिक ॥333॥

पहा ! पितर, गंधर्व, पलीकडे असलेले यक्षराक्षसगण, इंद्रादिदेव आणि सिध्दादिक

Consider the ancestors and Gandharvas, beyond them the Nature spirits called Yakshas, Rakshasas, Gods headed by Mahendra and sages like Adept masters,

हे आघवेचि आपुलालिया लोकी । सोत्कंठित अवलोकी । हे महामूर्ती दैविकी । पाहात आहाती ॥334॥

हे सर्वच आपआपल्या लोकांमध्ये अंत उत्कंठित होऊन तुझ्या या दैवी महामूर्तीकडे पाहात आहेत, हे पहा.

All these in their respective habitats are looking with eagerness at your great form which is divine!

मग पाहात पाहात प्रतिक्षणी । विस्मित होऊनि अंतःकरणी । करित निजमुकटी वोवाळणी । प्रभुजी तुज ॥335॥

मग पाहत पाहत क्षणोक्षणी अंतःकरणात आश्चर्यचकित होऊन, आपल्या शिरावर असलेल्या मुकुटांची तुझ्यावरून ओवाळणी करीत आहेत.

O God, thus being surprised while looking at you, they are respectfully waving their crowns before you, every moment.

ते जय जय घोष कलरवे । स्वर्ग गाजविताती आघवे । ठेवित ललाटावरी बरवे । करसंपुट ॥336॥

ते मंजुळ शब्दांनी तुझा जयघोष करून, संपूर्ण स्वर्ग दुमदुमून टाकीत आहेत आणि सुंदर जोडलेले हात ते मस्तकावर ठेवित आहेत.

They are putting their folded palms on their foreheads while bowing before you and exclaiming loudly the words "Victory to you! Victory to you!'' by which sound there are echoes in the heavens.

तियेविनयद्रुमाचिये आरवी । सुरवाडे सात्त्विकांची माधवी । म्हणौनि करसंपुटपल्लवी । तू होतासिफळ ॥337॥

त्या अत्यंत नम्रतारूप वृक्षाच्या अरण्यात सात्विक गुणांच्या वसंतऋतूंचे ऐश्वर्य प्रगट झालें; म्हणून त्यांच्या जोडलेल्या हस्तरूपी पदरांत फळरूपाने तू प्राप्त होतोस.

These look like trees of respectful humility and in the forest of those trees, as there is advent of the spring season, it seems that the leaves of their folded palms are bearing fruit which is your own reality.

जी लोचना भाग्य उदेले । मना सुखाचे सुयाणे पाहले । जे अगाध तुझे देखिले । विश्वरूप इही ॥338॥

अहो जी भगवंता ! मन व डोळे यांनी जे तुझे अगाध विश्वरूप पाहिले, ते डोळ्यांचे भाग्य उदयाला आले व मनाने सुखाचा सुकाळ पाहिला.

It is their good luck; and their minds have great joy because they have seen your universal form.

हे लोकत्रयव्यापक रूपडे । पाहता देवांही वचक पडे । याचे सन्मुखपण जोडे । भलतयाकडुनी ॥339॥

हे तिन्ही लोकांना व्यापून असणारे तुझे विश्वरूप पाहतांना देवांनाहिं धाक उत्पन्न होतो आणि कोणालाहि ते सन्मुखच वाटते.

Even gods are afraid by the sight of this great form but today it, being occupying all the three worlds, is possible to be seen by anybody as if he is just standing in front of you.

ऐसे एकचि परी विचित्रे । आणि भयानके वक्त्रे । बहुलोचन हे सशस्त्रे । अनंतभुजा ॥340॥

याप्रमाणे हे तुझे विश्वरूप एकच पण विचित्र आणि भयानक अशा भयानक अशा असंख्य मुखांनी नेत्रांनी व शस्रयुक्त अनंत भुजांनी युक्त आहे.

This is only One Form, one Figure, but, is has many dangerous looking mouths, many eyes, many weapons and innumerable arms.

अनंत चारु बाहु चरण । बहूदर आणि नानावर्ण । कैसे प्रतिवदनी मातलेपण । आवेशाचे ॥341॥

या विश्वरूपाचे ठिकाणी असंख्य उर, बाहू व चरण असून बहु उदरे आणि नाना वर्ण आहेत आणि प्रत्येक मुखाचे ठिकाणी खाण्याच्या आवेशाचा माज कसा दिसून येतो, पहा !

It has many thighs, arms, feet, stomachs and many colours, and every face is puffed up with inner pride!

हो का महाकल्पाचिया अंती । तवकलेनि यमे जेउततेउती । प्रळयाग्नीची उजिती । आंबुखिली जैसी भीम ॥342॥

जणु काय महाकल्पाच्या शेवटी क्रुध्द झालेल्या यमाने जिकडे तिकडे प्रलयकालच्या अग्नीच्या होळ्याच पहरल्या आहेत.

It seems that the God of death has just now kindled tremendous holocasts of fire of the day of final destruction.

नातरी संहारत्रिपुरारीची यंत्रे । की प्रळयभैरवाची क्षेत्रे । नाना युगांतशक्तीची पात्रे । भूतखिचा वोढविली ॥343॥

किंवा सृष्टि संहार करणार्‍या शंकराची शस्रास्रेंच. की प्रलयकालच्या भैरवाची शरीरेंच आणि युगाचा अंत करणार्‍या शक्तीची सोंगे भूतांचा नाश करण्याकरिता प्राप्त झाली.

Or the weapons of Rudra used at the time of final dissolution of the universe, or the playgrounds of killer Bhairavas of that time, or guns having power to bring about total devastation, are shooting out at one time!

तैसी जियेतियेकडे । तुझी वक्त्रे जी प्रचंडे । न समाती दरीमाजी सिंव्हाडे । तैसे दशन दिसती रागीट ॥344॥

त्याप्रमाणे जिकडे तिकडे तुझी असलेली भयंकर मुखे मावत नाहीत आणि तसेंच त्यातील दात दरीतील क्रुध्द सिंहाप्रमाणे रागीट दिसतात.

Similar are your monstrous mouths everywhere, and the teeth which look like angry lions which are not remaining in them but protruding out.

जैसे काळरात्रीचेनि अंधारे । उल्हासत निघती संहारखेंचरे । तैसिया वदनी प्रळयरुधिरे । काटलिया दाढा ॥345॥

ज्याप्रमाणे प्रलयकाळाच्या गडद अंधाराचा आश्रय करून प्राण्यांचा नाश करणारी पिशाच्चे अत्यंत उल्हासाने वावरतात, त्याप्रमाणे तुमच्या मुखातील दाढा, जणू काय प्रलयकाली संहार पावणार्‍या प्राण्यांच्या रक्ताने माखलेल्या आहेत.

And the blood-smeared molars seem as if the ghosts have come out with their evil force, in the night of the final death of the world!

हे असो काळे अवंतिले रण । का सर्व संहारे मातले मरण । तैसे अतिभिंगुळवाणेंपण । वदनी तुझिये ॥346॥

हे असो, काळानेच युध्दाला आमंत्रण दिल्याप्रमाणे किंवा सर्व प्राण्यांचा संहार करून मरणाने माजावे, त्याप्रमाणे तुझ्या या मुखांचा देखावा अत्यंत भयंकर दिसत आहे.

Over and above these fierce scenes, your mouths themselves look like Death has invited them for fighting some war, or the annitilation has given good nourishment to death and it has taken the form of these mouths.

हे बापुडी लोकसृष्टी । मोटकीये विपाइली दिठी । आणि दुःखकालिंदीचिया तटी । झाड होऊनि ठेली ॥347॥

ही बिचारी सृष्टि, तू सहज दृष्टिने पाहिलीस आणि ती दुःखरूपी यमुनानदीच्या तीरावरील कालियासर्पाच्या विषाने करपलेल्या वृक्षाप्रमाणे होऊन राहिली आहे.

You have just slightly turned your gaze towards the world of these beings but only by that, their world looks like trees on the bank of river Yamuna, burned out due to the venom of Kalia the cobra.

तुज महामृत्यूचिया सागरी । आता हे त्रैलोक्य जीविताची तरी । शोकदुर्वातलहरी आंदोळत असे ॥348॥

तुझ्या या महामृत्युच्या सागरांत, त्रैलोक्याच्या आयुष्याची नौका, दुःखरूपी वादळांतील लाटांनी हेलकावे खात आहे.

In the ocean of total death which you are, this ferry of the life of the triple world being zapped by the evil winds of sorrow is heaving up and down.

एथ कोपोनि जरी वैकुंठे । ऐसे हन म्हणिपैल अवचटे । जे तुज लोकांचे काई वाटे ? । तू ध्यानसुख हे भोगी ॥349॥

या माझ्या म्हणण्याचा राग येऊन, भगवंता ! आपण जर कदाचित असे म्हणाल की, तुलाया लोकांचे काय उगीच वाईट वाटत आहे ! तू माझ्या विश्वरूप ध्यानाचे सुख भोग.

Even if you may admonish me for all my care about these beings and say, "Why do you bother about others? You should look after yourself and enjoy the sight of this grand panorama!"

तरी जी लोकांचे कीर साधारण । वाया आड सूतसे वोडण । केवी सहसा म्हणे प्राण । माझेचि कापती ॥350॥

पण खरोखरदेवा ! भीतीने माझ्या जीवाचा थरकाप झाला आहे, असेमी एकदम कसे म्हणूं ?म्हणूनच मी, व्यर्थ लोकांच्या दुःखांचे सामान्य निमित्त पुढे करीत आहे.

I mean to say that I am simply using my anxiety about all these beings as a buffer, or a shield, to hide my our condition because really speaking I am myself totally trembling by fear of losing my own life.

ज्या मज संहाररुद्र वासिपे । ज्या मजभेणे मृत्यु लपे । तो मी एथे अहाळबाहळी कांपे । ऐसे तुवा केले ॥351॥

ज्या मला सृष्टीचा संहार करणारा रूद्र भितो, ज्या मला भिऊन मृत्युदेखील तोंड लपवितो. त्या मलाही अत्यंत थरकाप सुटावा, असा विश्वरूप तू झाला आहेस.

You have created such a fearsome situation here that I, of whom the great terminator Rudra is afraid, and fearing whom even the Death hides His face, have myself begun to tremble with apprehension.

परि नवल बापा हे महामारी । इया नाम विश्वरूप जरी । हे भ्यासुरपणे हारी । भयासि आणी ॥352॥

पण याला विश्वरूप हे जरी नाव आहे, तरी भगवंता ! ही विलक्षण महामारी आहे. हे विश्वरूप, आपल्या भयंकर विक्राळ स्वरूपामूळे साक्षात भयालाही हार खायला लावणारे आहे.

Thus, this is really a strange epidemic! Though it is called universal, all-pervading form, it is in fact such that even fear is afraid before it.

ठेली महाकाळेंसि हटेतटे । तैसी किती{ए}के मुखे रागिटे । इही वाढोनिया धाकुटे । आकाश केले ॥353॥

तुझी कित्येक क्रुध्द मुखें, जणुंकाय महाकाळाशी पैज मारून आहेत, तशु रागीट आहेत, त्यांनी आपल्या विस्तृतपणाने आकाशालाहि लहान केले आहे.

There are many faces of yours who will challenge the death god also in the matter of fierceness, and these angry faces have belittled even the sky by their tremendous increasing height.

गगनाचेनि वाडपणे नाकळे । त्रिभुवनीचियाही वारिया न वेटाळे ययाचेनि वाफा आगी जळे । कैसे धडाडीत असे ॥354॥

ही अफाट वाढलेली मुखे एवढ्या विस्तीर्ण आकाशांतहि सामावत नाहीत. त्रिभुवनांत वाहणारा वारादेखील त्यांना वेटाळू शकत नाही. त्यांच्या वाफेने अग्निदेखील जळू शकेल, अशी प्रज्वलित आहेत.

Just see how even the fire is burning by the hot vapours of the mouths of this great God, who cannot be covered by the expanse of even the sky and who cannot be rounded up by the wind of the whole three worlds.

तेवीचि एकसारिखे एक नोहे । एथ वर्णावर्णाचा भेदु आहे । हो का जे प्रळयी सावावो लाहे । वन्ही ययाचा ॥355॥

त्याचप्रमाणे सर्व मुखे एकसारखी नसून त्यांचे वर्णहि भिन्न भिन्न आहेत, जणु काय प्रलकाली आग्नीला याचेच सहाय्य मिळते.

One face is not like the others, they have different colours, but it seems that fire must be taking the help of these faces to burn the universe at the end.

जयाचिये आंगीची दीप्ती येवढी । जे त्रैलोक्य कीजे राखोंडी । की तयाही तोंडे आणि तोंडी । दात दाढा ॥356॥

ज्यांच्या अंगाचे तेज एवढे भयंकर आहे की, जे त्रैलोक्याची राखरांगोळी करील. त्यातहि आणखी तोंडे असून, त्या तोंडात भयंकर दाढा दात आहेत.

The brilliance of this body is such that the three worlds will be turned into ashes and in addition, the mouths are of dangerous nature with strong and large teeth and molars!

कैसा वारया धनुर्वात चढला । समुद्र की महापुरी पडिला । विषाग्नि मारा प्रवर्तला । वडवानळासी ॥357॥

जणु काय वार्‍याला धनुर्वात झाला किंवा समुद्र महापुरांत पडला अथवा विषरूपी अग्नि, समुद्रात असलेल्या वडवाग्नीला मिळून, मारण्याला प्रवृत्त झाला.

This totally destructive form has such a big mouth that one thinks that the wind has got an attack of tetanus, or the sea is drowned in a big flood or the fire of poison "Halahala" has drank fire, or death is about to kill death.

हळाहळ आगी पियाले । नवल मरण मारा प्रवर्तले । तैसे संहारतेजा या जाहले । वदन देखा ॥358॥

किंवा अग्नीने हलाहल विष प्राशन केले किंवा स्वतः मरणच मारायला प्रवृत्त झालें. त्याप्रमाणे या सृष्टिचा संहार करणार्‍या या अंगाच्या तेजाला, तुझी मुखे आणखी सहाय्यभूत झाली आहेत.

This totally destructive form has such a big mouth that one thinks that the wind has got an attack of tetanus, or the sea is drowned in a big flood or the fire of poison "Halahala" has drank fire, or death is about to kill death.

परी कोणे माने विशाळ । जैसे तुटलिया अंतराळ । आकाशासि कव्हळ । पडोनि ठेले ॥359॥

पण ही तुझी मुखे कशाप्रमाणे अशी विशाल पसरलेली आहेत, असे म्हणशील, तर ज्याप्रमाणे अंतराळ तुटून आकाशांत जणु काय भगदाड पडले आहे.

And how big is this? It is as if the space is torn, and a cover is made of it for the sky.

नातरी काखे सूनि वसुंधरी । जै हिरण्याक्षु रिगाला विवरी । तै उघडले हाटकेश्वरी । जेवी पाताळकुह र ॥360॥

किंवा जेंव्हा हिरण्याक्ष राक्षस, पृथ्वी खाकेत मारून पाताळांत जाण्याकरिता समुद्राच्या विवराने शिरला, तेव्हा, ज्याप्रमाणे पाताळांतील हिटकेश्वराने पाताळाचे विवर खुले केले

Or it is the big door of the nether world thrown open by god Mahadev, Hatakeshwar, when Hiranyaksha entered with the planet of earth into the tunnel of the nether world.

तैसा वक्त्रांचा विकाशु । माजी जिव्हांचा आगळाचि आवेशु । विश्व न पुरे म्हणौनि घासु । न भरीचि कोंडे ॥361॥

त्याप्रमाने तोंडे पसरलेली आहेत व त्यामधे जिभांचे अधिकच जोर दिसून येत आहेत. त्यांचा घासास विश्वानेही पूर्तता येणार नाही. म्हणून हे विश्वरूप या विश्वाच्या लीलेने घास घेत नाही.

Such is the expanse of these mouths; and the tongues in these mouths are also very active, but thinking that the whole universe is not enough to form even a morsel in his mouth, this great Almighty God is not ready to eat it even as a matter of pass-time.

आणि पाताळव्याळांचिया फूत्कारी । गरळज्वाळा लागती अंबरी । तैसी पसरलिये वदनदरी । माजी हे जिव्हा ॥362॥

आणि ज्याप्रमाणे पाताळातील सर्पांच्या फुत्काराने त्यांच्या विषाच्या ज्वाला आकाशात पसराव्यात, त्या ज्वालांप्रमाणे जिव्हा ही (प्रत्येक) वदनरूपी दरीत पसरली आहे.

The tongue in the valley of this mouth is like the flames of poison of the cobras from the nether world reaching up to the heavens.

काढूनि प्रळयविजूंची जुंबाडे । जैसे पन्नासिले गगनाचे हुडे । तैसेआवाळुवांवरी आंकडे । धगधगीत दाढांचे ॥363॥

प्रलयकाळाच्या विजांचे समुदाय काढून जसे आकाशाचे बुरुज शृंगारावेत, तशी ओठाबाहेर तीक्ष्ण अशा दाढांची टोके दिसत आहेत.

The crooked teeth protruding out or the lips look like decoration made for the houses of angels by knitting the net of lightnings shining at the time of deluge.

आणि ललाटपटाचिये खोळे । कैसे भयाते भेडविताती डोळे । हो का जे महामृत्यूचे उमाळे । कडवसा राहिले ॥364॥

आणि ललाटारूप वस्त्रांच्या खोळीत असलेले डोळे, हे जसे भयासच भेडसावित आहेत, अथवा ते डोळे, महामृत्यूचे लोटच असून (भिवयांच्या) अंधारात राहिले आहेत.

The eyes below the cavities under the wall of forehead seem to threaten even the fear itself or the outbursts of great death, awaiting in the depth of darkness.

ऐसे वाऊनि भयाचे भोज । एथ काय निपजवू पाहातोसि काज । ते नेणो परी मज । मरणभय आले ॥365॥

असे हे महाभयाचे (मृत्यूचे) कौतुक धारण करून (म्हणजे आपल्या स्वरूपी दाखवून) या ठिकाणी तू काय कार्यसिद्धी करू पहातोस ते मला कळत नाही. परंतु मला मात्र मृत्यूचे भय वाटू लागले आहे.

My Lord, what purpose do you want to serve by adopting such a fierce appearance, I cannot understand, but one thing is sure, the fear of death is eating me.

देवा विश्वरूप पहावयाचे डोहळे । केले तिये पावलो प्रतिफळे । बापा देखिलासि आता डोळे । निवावे तैसे निवाले ॥366॥

अहो देवा, विश्वरूप पहाण्याचे डोहाळे झाले होते, त्याची पूर्ण फलप्राप्ती होऊन बापा, तुमचे विश्वरूप पाहिल्याने डोळे शांत व्हावे तसे झाले आहे.

My Lord, I nurtured a strange desire to see your universal form, but a very unexpected fruit of that desire is being plucked by me. Sir, I have duly seen you as I wanted and now there is full satisfaction to my eyes.

अहो देहो पार्थिव कीर जाये । ययाची काकुळती कवणा आहे । परि आता चैतन्य माझे विपाये । वाचे की न वाचे ॥367॥

अहो देवा, हा देह पृथ्वीचा बनला असल्याने तो तर निश्चयेकरून नाश पावणारच. त्याची काळजी कोणी केली आहे ? परंतु आता माझे चैतन्यच कदाचित वाचेल की नाही असे मला वाटू लागले आहे.

Sir, who cares if this earthly body dies! But there is a great apprehention that even my spirit will perhaps be destroyed.

एऱ्हवी भयास्तव आंग कांपे । नावेक आगळे तरी मन तापे । अथवा बुद्धिही वासिपे । अभिमानु विसरिजे ॥368॥

भयामुळे खरोखर अंग कापावयास लागते आणि तेच भय क्षणभर अधिक वाढले की मनाला ताप होतो अथवा बुद्धि दचकते आणि अभिमान विगलित होतो.

And my body trembles by fear or even my mind is upset, my intellect has been disturbed and my ego is also been forgotten.

परी येतुलियाही वेगळा केवळ आनंदैककळा । तया अंतरात्मयाही निश्चळा । शियारी आली ॥369॥ ।

जो परंतु या सर्वाहून वेगळा, जो केवळ आनंदाचा अंश आहे असा जो अंतरात्मा, त्या शांत अंतरात्म्याला देखील भयाने शहारे आले.

And beyond this, the Atman which is permanent, and the very image of joy, has also become sick of this repulsive sight.

बाप साक्षात्काराचा वेधु । कैसा देशधडी केला बोधु । हा गुरुशिष्यसंबंधु । विपाये नांदे ॥370॥

काय आश्चर्य आहे ? विश्वरूपाच्या प्रत्यक्ष दर्शनाचा काय छंद लागला होता ? त्या दर्शनाने माझे ज्ञान देशोधडी केले. असा गुरुशिष्यसंबंध क्वचितच असेल.

Sir, the power of this stark realization is so great that the whole understanding has abandoned me and gone away. I am not sure whether the relationship of the teacher and the disciple will survive.

देवा तुझ्या ये दर्शनी । जे वैकल्य उपजले आहे अंतःकरणी । ते सावरावयालागी गंवसणी । धैर्याची करितसे ॥371॥

देवा ! या तुझ्या विश्वरूप दर्शनाने माझ्या मनात जी काही व्याकुळता उत्पन्न झाली, ती सावरण्याकरिता मी धैर्याची खोळ करण्याचा प्रयत्न करीत आहे.

My God, I am trying very hard to collect myself together with sufficient steadiness, in order to save myself from the feebleness which has entered my consciousness

तव माझेनि नामे धैर्य हारपले । की तयाहीवरी विश्वरूपदर्शन जाहले । हे असो परि मज भले आतुडविले । उपदेशा इया ॥372॥

तेव्हा माझ्या ‘अर्जुन’ या नावाचे धैर्य नाहीसे झालें; कारण विश्वरूपाचे दर्शन धैर्याच्या मर्यादांपेक्षाही श्रेष्ठ झाले हे असो, पण तुम्ही मला या उपदेशाने-म्हणजे विश्वरूप दर्शनाने-बरे संकटांत टाकलें.

That forbearance has also gone, because it has also witnessed your limitless existence. But let it be so! One lesson I have definitely learnt perfectly.

जीव विसंवावयाचिया चाडा । सैंघ धावाधावी करितसे बापुडा । परि सोयही कवणेकडा । न लभे एथ ॥373॥

बापडा माझा जीव निर्धास्त होऊन विश्रांती मिळावी म्हणून सर्वत्र धावाधाव करीत आहे; पण या विश्वरूपात तशी सोय कोठेहि प्राप्त होत नाही.

That is - The Jeeva hoping to get some rest runs here and there, but that poor soul does not find any place where he can take rest.

ऐसे विश्वरूपाचिया महामारी । जीवित्व गेले आहे चराचरी । जी न बोले तरि काय करी । कैसेनि राहे ? ॥374॥

याप्रमाणे या विश्वरूपाच्या महामारींत सर्व स्थावरजंगम जीवाचे जीवित्व नाहिसे झाले आहे. देवा ! हे बोलू नये, पण काय करू बोलण्यावाचून राहवत नाही.

Such is the effect of the epidemic of this universal form which has gulped down the life of all the world. My god! If this is not to be spoken, how can one sit silent?

पै अखंड डोळ्यांपुढे । फुटले जैसे महाभयाचे भांडे । तैशी तुझी मुखे वितंडे । पसरली देखे ॥375॥

महाभय सांठविलेले भांडे फुटल्याप्रमाणे तुझी विक्राळ मुखे मी अखंड डोळ्यांसमोर पसरलेली पाहत आहे.

But my Lord, just as a big Gun of fear should be opened and my eyes should be constantly looking at it, I am seeing these hideous mouths opened and spread before my eyes.

असो दात दाढांची दाटी । न झांकवे मा दो दो वोठी । सैंघ प्रळयशस्त्रांचिया दाट कांटी । लागलिया जैशा ॥376॥

हे असो संपूर्ण प्रलयकालच्या शस्रांचे दाट कुंपण लागावे, त्याप्रमाणे तुझ्या मुखातील दांतदाढांची असलेली दाटी दोन्ही ओठांनी झाकली जात नाही.

Not only this but as the line of teeth cannot be contained inside the lips, it is protruding out and is appearing as if a compound wall of killer weapons is built around the mouths.

जैसे तक्षका विष भरले । हो का जे काळरात्री भूत संचरले । की आग्नेयास्त्र परजिले । वज्राग्नि जैसे ॥377॥

जणु काय विषारी तक्षकाचे ठिकाणी विष भरले, प्रलयकालच्या रात्री भूतांचा संचार झाला किंवा प्रलयाग्नीने पुनः अग्नेयास्र हातात घेतले.

Just as somebody may give more poison to the Takshak to drink or one may be possessed by a ghost in a dark night or the heavenly lightning should be sharpened by the fire weapon!

तैशी तुझी वक्त्रे प्रचंडे । वरि आवेश हा बाहेरी वोसंडे । आले मरणरसाचे लोंढे । आम्हावरी ॥378॥

त्याप्रमाणे तुझी ही प्रचंड भयंकर मुखे असून त्यातहि पुनः त्यांचा आवेश बाहेर प्रगट होत आहे. असे वाटते की त्यातून आम्हावर मरणरूपी रसांचे लोंढे आले आहेत. चंडा

Similarly the great force of destruction is overflowing from your mouths and we are afraid as if the great floods of numberless deaths is attacking us.

संहारसमयींचा निळु । आणि महाकल्पांत प्रळयानळु । या दोही जै होय मेळु । तै काय एक न जळे ? ॥379॥

देवा ! प्रलयकाळचा भयंकर वायु व महिकल्पाच्या वेळचा प्रलयाग्नि, हे दोन्ही मिळाले असता काय जळणार नाही ?

What thing will remain untouched, when the great tornado of the time of total destruction joins its forces with the anihillatory fires?

तैसी संहारके तुझी मुखे । देखोनि धीरु का आम्हा पारुखे ? । आता भुललो मी दिशा न देखे । आपणपे नेणे ॥380॥

त्याप्रमाणेच तुझी सर्व ब्रह्मांडाचा संहार करणारी मुखे पाहून, धैर्य आम्हाला स्पर्श करील काय ?आता मी भ्रमिष्ट दिङ्मूढ झालो व मला माझेंहि भान राहिले नाही.

Similarly why should not our patience and self confidence leave us at the sight of all these fearsome mouths? I am so confused that I cannot make out any directions distinctly nor am I aware of myself.

मोटके विश्वरूप डोळा देखिले । आणि सुखाचे अवर्षण पडिले । आता जापाणी जाणारी । आपुले अस्ताव्यस्त हे ॥381॥

तुझे विश्वरूप डोळ्यांनी पाहिले मात्र, तोच सुखाचा दुष्काळ पडला; म्हणून आपले हे अवाढव्य पसरलेले विश्वरूप आता आवरा आवरा.

I have had just one glimpse of your fearsome form and suddenly there is a drought of happiness. So, please withdraw all this manifestation spread out beyond limits.

ऐसे करिसी म्हणौनि जरी जाणे । तरी हे गोष्टी सांगावी का मी म्हणे । आता एक वेळ वांचवी जी प्राणे । या स्वरूपप्रळयापासोनि ॥382॥

(हे आपले भयंकर विश्वरूप दाखवून आम्हाला) अशाप्रकारे अत्यंत भयभीत करशील असे जर मला माहित असते, तर विश्वरूप दाखवा, असे मी कशाला म्हटले असते ? तरी आता देवा ! एकवेळ प्राणदान देऊन, या माझ्या जीवाच्या होऊ पाहणार्‍या स्वरूपप्रलयापासून -म्हणजे माझी संपूर्ण स्थूळ सूक्ष्मतत्वे अव्यक्तांत मिळू पाहत आहेत त्यापासून -प्राणाने मला वांचवा म्हणजे माझे प्राण जीवंत ठेवा.

You may ask why I am so begging for withdrawal of this universal form, when I know that you are anyway going to do so presently, I entreat you to please do save me from the destruction.

जरी तू गोसावी आमुचा अनंता । तरी सुई वोडण माझिया जीविता । सांटवी पसारा हा मागुता । महामारीचा ॥383॥

भगवंता ! जर तू आमचा स्वामी म्हणवितोस, तर माझ्या, जीवितावर आडपडदा घालून माझे संरक्षण कर व हा महामारीचा पसारा पुनः फिरून आपले ठिकाणी सांठवून घें.

O Ananta, if you are the protector of our life, please give us a shield. Withdraw this terrific spread of this epidemic, and keep it securely hidden.

आइके सकळ देवांचिया परदेवते । तुवा चैतन्ये गा विश्व वसते । ते विसरलासी हे उपरते । संहारू आदरिले ॥384॥

हे सर्व देवांच्याहि परम देवा ! माझे म्हणने ऐक. तूंच चैतन्यस्वरूपाने सर्व विश्वांत वास करतोस, हे तू विसरलास आणि उलट सर्व विश्वाचा संहार करावयास उठलास.

My God, when you are the life of this universe, O, the deity beyond all deities, how did you forget it and start destroying it?

म्हणौनि वेगी प्रसन्न होई देवराया । संहरी संहरी आपुली माया । काढी माते महाभया- । पासोनिया ॥385॥

म्हणून देवा ! त्वरित प्रसन्न होऊन या आपल्या मायेचा, येथून उपसंहार कर व या महाभयापासून मला सोडवं.

Therefore, take back your Maya, be pleased and save me from this extreme danger!

हा ठायवरी पुढतपुढती । तूते म्हणिजे बहुवा काकुळती । ऐसा मी विश्वमूर्ती । भेडका जाहलो ॥386॥

अशाप्रकारे वारंवार तुला अत्यंत काकूळती येऊन म्हणावे, इतका मी, विश्वरूपा भगवंता ! अत्यंत भित्रा झालो आहे.

O the Universal God! I am so much terrified by this limitless existence that I keep on repeating my prayer to close this horrible show.

जै अमरावतीये आला धाडा । तै म्या एकलेनि केला उवेडा । जो मीकाळाचियाही तोंडा । वासिपु न धरी ॥387॥

जेव्हा इंद्राच्या अमरावती राजधानी वर राक्षसांची धाड पडली, तेव्हि ज्या मी एकट्यानेच त्यांचा पराभव केला, कारण मी मृत्यूच्या तोंडाचेही भय बाळगीत नाही.

Actually I defeated singly the enemies of Indra when they attacked his capital Amaravati and I am not afraid to see death in its eyes boldly.

परी तया आंतुल नव्हे हे देवा । एथ मृत्यूसही करूनि चढावा । तुवा आमुचाचि घोटू भरावा । या सकळ विश्वेसी ॥388॥

पण देवा ! हे तुझे विश्वरूप त्यापैकी दिसत नाही. येथे मृत्युवरहि ताण करून सर्व ब्रह्मांडासह आमचा घास घ्यावा असे तू केलेस.

But O God, this is not a matter of that type here. You seem to be intent upon destroying us together with this universe.

कैसा नव्हता प्रळयाचा वेळु । गोखा तूचि मिनलासि काळु । बापुडा हा त्रिभुवनगोळु । अल्पायु जाहला ॥389॥

खरोखर हा सृष्टिच्या प्रलयाचा काल नसतांना मध्येच कसा तू काळ होऊन प्राप्त झालास ?पहा ! बिचारे हे संपूर्ण ब्रह्मांड अल्पायुषि झाले आहे.

When this was not the time of total destruction, suddenly you met us half way, as the very death in person, and the poor trinity of worlds became short - lived.

अहा भाग्या विपरीता । विघ्न उठिले शांत करिता । कटाकटा विश्व गेले आता । तू लागलासि ग्रासू ॥390॥

आहारे माझ्या दुर्दैवा ! विश्वरूप सुखप्राप्ति व्हावी म्हणून मी प्रयत्न करीत असता, हे विघ्न उत्पन्न झाले हाय ! तू ग्रासू लागल्यामुळे आता हे विश्व नाहीसे होणार !

Or the luck has turned her back on us. While efforts were made for peace, suddenly this calamity has attacked. Sir, gone is the universe! Gone is the universe! You have nearly devoured all this!

हे नव्हे मा रोकडे । सैंघ पसरूनिया तोंडे । कवळितासि चहूकडे । सैन्ये इये ॥391॥

जिकडे तिकडे मुखे पसरून या दोन्ही सैन्याला चहूंकडून आपल्या तोंडात टाकीत आहेस, हे स्पष्ट दिसत नाही काय ?

Is it not that I am actually seeing many mouths spread by you and you are eating these armies from all sides?

नोहेति ? हे कौरवकुळींचे वीर । आंधळिया धृतराष्ट्राचे कुमर । हे गेले गेले सहपरिवार । तुझिया वदनी ॥392॥

हे कौरव कुळांतील वीर आणि आंधळ्या धृतराष्ट्राचे पुत्र नव्हेत काय ? हे सर्व आपल्या परिवारासह तुझ्या मुखात शिरलेत.

These heros form the Army of Kauravas, sons of Dhrutarashtra are gone! Gone into your mouth, together with their assistants.

आणि जे जे यांचेनि सावाये । आले देशोदेशीचे राये । तयांचे सांगावया जावो न लाहे । ऐसे सरकटित आहासी ॥393॥

आणि युध्दात यांचे सहाय्य करण्याकरिता इतर देशीचे जे जे राजे आले आहेत, त्यांची मृत्युवार्ता सांगायलाहि कोणी उरणार नाही. अशा रितीने सरसकट सर्वाना गिळीत आहेस.

You are also swallowing all the kings who have gathered to help them with such a thoroughness that nobody will survive to tell their story!

मदमुखाचिया संघटा । घेत आहासि घटघटा । आरणी हन थाटा । देतासि मिठी ॥394॥

मदोन्मत्त हत्तींच्या समुदायांना तोंडात घटघट ओतीत आहेस व त्याचप्रमाणे युध्दात थाटलेल्या संपूर्ण सैन्यरचनेला मिठी मारत आहेस.

You are gulping down the groups of elephants together with their Mahats.

जंत्रावरिचील मार । पदातीचे मोगर । मुखाआंत भार । हारपताति मा ॥395॥

तोफादिक यंत्राचा मारा करणारे व पायदळाचे मुख्य यांच्या झुंडीच्या झुंडी तुझ्या मुखात गडप होत आहेत ना ?

On the guns, there are gunmen, whom you are eating together with the warriors attending them.

कृतांताचिया जावळी । जे एकचि विश्वाते गिळी । तिये कोटीवरी सगळी । गिळितासि शस्त्रे ॥396॥

एकच शस्र संपूर्ण विश्वाचा संहार करते व म्हणून मृत्यूचे भावंड होय, अशी कोट्यावधी शस्रे तू गिळीत आहेस.

You are putting in your gaping mouth hundreds and thousands of weapons, which are like twin brothers of the God of death.

चतुरंगा परिवारा । संजोडिया रहंवरा । दात न लाविसी मा परमेश्वरा । कसा तुष्टलासि बरवा ॥397॥

हत्ती, घोडे, रथ, पायदळ अशा चतुरंग सेनेचा संपूर्ण परिवार व घोडे जोडलेले रथ यांना भगवंता ! कसा प्रसन्न झाला आहेस पहा की, यांना तू दात लागू न देता गिळून टाकीत आहेस.

You are eating without allowing them touch your teeth, the four categories of armymen and also chariots together with their horses; and why you are satisfied with this strange food, I cannot understand.

हा गा भीष्मा{ऐ}सा कवणु । सत्यशौर्यनिपुणु । तोही आणि ब्राह्मण द्रोणु । ग्रासिलासि कटकटा ॥398॥

देवा ! भीष्माचार्यासारखा सत्यवचनी व शौर्यात निपून असा कोण आहे ? पण अरेरे ! त्याला व द्रोणाचार्यासारख्या ब्राम्हणालाही ग्रासून टाकलेस.

There is no one else as brave and lover of truth as Bheeshma and Drona who is a Brahmin; They are also being eaten by you.

अहा सहस्रकराचा कुमरु । एथ गेला गेला कर्णवीरु । आणि आमुचिया आघवयांचा केरु । फेडिला देखे । 399 ।

हाय ! हाय ! सूर्यपुत्र जो महायोध्दा कर्ण, तोही तुझ्या मुखात गेला आणि आमच्या सर्वाचाकेरळच्या नाहीसा केलास, असे मी पाहत आहे.

O! See the son of the Sun, Karna! He is also gone into your mouth! And you are as if sweeping the dirt, which is our army.

कटकटा धातया । कैसे जाहले अनुग्रहा यया । मिया प्रार्थूनि जगा बापुडिया । आणिले मरण ॥400॥

अरेरे ब्रह्मदेवा ! विश्वरूप दर्शनाचा अनुग्रह कसा फळला पहा ! मी विश्वरूपदर्शनाकरिता भगवंताची प्रार्थनाकरून बिचार्‍या जगा वरमरणाचा प्रसंग आणला.

O! While I requested to give your blessing, see the unexpected gruesome result of that! I have unfortunately brought about a great calamity on the world- the calamity of death!

मागा थोडिया बहुवा उपपत्ती । येणे सांगितलिया विभूती । तैसा नसेचि मा पुढती । बैसलो पुसो ॥401॥

पूर्वी थोड्याबहुत युक्तीने भगवंताने आपल्या विभूती सांगितल्या, त्या ऐकून तसाच मी राहिलो नाही आणि पुनः पुढे विश्वरूपदर्शनाविषयी विचारू लागलो.

The God had earlier told me some of his manifestations, but I was not contented by that; and I demanded him to tell me further!

म्हणौनि भोग्य ते त्रिशुद्धी न चुके । आणि बुद्धिही होणारासारिखी ठाके । माझ्या कपाळी पिटावे लोके । ते लोटेल काह्या ॥402॥

म्हणून प्रारब्धभोग चुकत नाही म्हणतात, ते त्रिवार सत्य आहे आणि प्रारब्धानुसार जे होणार असेल, त्याप्रमाणेच बुध्दि होते. लोकांनी माझ्या नावाने रडावे, असे माझ्या कपाळी होते, ते चुकले कसे ?

So destiny cannot be avoided. It was in my luck that people should blame me. How can it be averted? Man's intellect also functions according to what is destined to happen.

पूर्वी अमृतही हाता आले । परी देव नसतीचि उगले । मग काळकूट उठविले । शेवटी जैसे ॥403॥

पूर्वी समुद्रमंथन करता करता अमृत हाती लागले; पण त्यातच संतोष मानून देव मंथन सोडून उगे राहिले नाहीत, शेवटी हलाहल विष समुद्रातून निघाले.

In ancient days, in the churning of the ocean of milk, nectar was brought out but gods were not satisfied. In the end the great poison Kalakoot was produced. This is similar to that.

परी ते एकबगी थोडे । केलिया प्रतिकारामाजिवडे । आणि तिये अवसरीचे ते सांकडे । निस्तरविले शंभू ॥404॥

क्षीराब्धीने केलेल्या चौदा रत्नांच्या अविष्कारामध्ये काळकूटाचा अविष्कार एका परीने थोडा होता आणि त्यावेळचे संकट भगवान शंकरांनी निवारण केले.

Even that calamity must be considered not so serious. That poison was possible to be kept harmless to the world. Lord Shankar had avoided disaster at that time.

आता हा जळता वारा के वेटाळे ? । कोणा हे विषा भरले गगन गिळे ? । महाकाळेसि के खेळे ? । आंगवत असे ॥405॥

आताचा हा पेटलेला वारा कसा आवरला जाणार ? हे संपूर्ण विषाने भरलेले आकाश कोण गिळणार ? या महामृत्यूशी खेळण्याचे सामर्थ्य कोण अंगी वागवितो ?

But now who can prevent this burning wind? Who will swallow this whole heaven which is already full of poison? Who has the power to fight with this total death?"

ऐसा अर्जुन दुःखे शिणतु । शोचित असे जिवाआंतु । परी न देखे तो प्रस्तुतु । अभिप्राय देवाचा ॥406॥

याप्रमाणे अर्जुन, दुःखाने अत्यंत व्याकुळ होऊन, अंतःकरणात शोक करू लागला; पण भगवंताच्या विश्वरूपदर्शनाचा प्रस्तुत हेतु काय आहे, हे तो जाणत नव्हता.

In this way Arjuna was worried and was lamenting in his mind but he did not quite grasp what the Lord meant.

जे मी मारिता हे कौरव मरते । ऐसेनि वेटाळिला होता मोहे बहुते । तो फेडावयालागी अनंते । हे दाखविले निज ॥407॥

मी मरणार व कौरव माझ्याकडून मारले जाणारे, अशा थोर अविवेकाने तो ग्रासला गेला होता. तो अविवेक नाहीसा करण्याकरिता भगवंतांनी आपले हे विश्वरूप दाखविले.

He was confused by the great illusion thinking that "he was the killer and the Kouravas were being killed by him." In order to remove that confusion from his mind the Lord Anant was showing this reality.

अरे कोण्ही कोणाते न मारी । एथ मीचि हो सर्व संहारी । हे विश्वरूपव्याजे हरी । प्रकटित असे ॥408॥

अरे ! कोणी कोणाचा नाश करित नाही. एक मीच सर्वाचा नाश करणारा आहे, हेच भगवंतांनी विश्वरूपाच्या मिषाने स्पष्ट दाखविले.

"My dear! Nobody kills nobody! Here I am the only killer." This is what Shrihari wanted to show by making Arjuna see the universal form.

परी वायाचि व्याकुलता । ते न चोजवेचि पंडुसुता । मग अहा कंपु नव्हता । वाढवित असे ॥409॥

पण अर्जुन हे न जाणता दुःखाने व्याकुळ होऊन नसताच थरकांप वाढवित होता.

But the anxiety and fear of Arjuna was quite out of place. He did not follow the implied message of the Lord. And his misplaced fear and trembling went on increasing.

तेथ म्हणे पाहा हो एके वेळे । सासिकवचेसि दोन्ही दळे । वदनी गेली आभाळे । गगनी का जैसी ॥410॥

त्यावेळेला अर्जुन पुनः म्हणाला, अहो देवा ! पहा ! आकाशात जसे मेघ नाहीसे होतात, त्याप्रमाणे आंगावरील चिलखते व हातातील तलवारीसह दोन्हीकडील सैन्ये एकाचवेळी तोंडात गेली आहेत.

He said, "All the armies on both sides are going into your mouth, together with all their weapons, and they look like clouds disappearing in the sky.

का महाकल्पाचिया शेवटी । जै कृतांतु कोपला होय सृष्टी । तै एकविसांही स्वर्गा मिठी । पाताळासकट दे ॥411

किंवा महाकल्पाच्या शेवटी संपूर्ण सृष्टीचा नाश करण्याकरिता जेव्हा कृतांत सर्व सृष्टिवर क्रुध्द होतो, तेव्हा तो पाताळासह एकवीस स्वर्गांना ग्रासून टाकतो.

At the end of the larger world period (Kalpa) Death angrily destroys the Nature in all the twenty-one divisions including the nether worlds.

नातरी उदासीने दैवे । संचकाची वैभवे । जेथीची तेथ स्वभावे । विलया जाती ॥412॥

अथवा दैव प्रतिकूल झाले असता, धनसंचय करणार्‍याची संपत्ति, जशी जागच्या जागी नाहीशी होते.

Or when the desting turns against a man who amassess wealth, his total prosperity is suddenly lost!

तैसी सासिन्नली सैन्ये एकवटे । इये मुखी जाहली प्रविष्टे । परी एकही तोंडौनि न सुटे । कैसे कर्म देखा ॥413॥

त्याप्रमाणे युध्दाला सज्ज झालेली ही दोन्ही सैन्यै, तुझ्या मुखात एकत्र शिरली आहेत. त्यापैकी तुझ्या मुखातून एकहि सुटत नाही. कसे त्यांचे कर्म आहें, पहा.

Similarly, armies on both sides are entering together in this mouth and it is a wonder that not a single man escapes his destiny.

अशोकाचे अंगवसे । चघळिले कऱ्हेनि जैसे । लोक वक्त्रामाजी तैसे । वाया गेले ॥414॥

उंटाने अशोकवृक्षाचे डहाळे जसे चघळावे, त्याप्रमाणे सर्व लोक तुझ्या तोंडात व्यर्थ गेले आहेत.

They are wasted like tender leaves of Ashoka tree bitten and eaten by a camel.

परि सिसाळे मुकुटेसी । पडिली दाढांचे सांडसी । पीठ होत कैसी । दिसत आहाती ॥415॥

राजांची मुकुटासहित शिरे दाढांच्या सांडशीत सांपडून त्यांचे कसे पीठ होतांना दिसत आहे.

The heads together with the crowns are seen caught between the teeth, being pulverized.

तिये रत्ने दांताचिये सवडी । कूट लागले जिभेच्या बुडी । काही काही आगरडी । द्रंष्ट्रांची माखली ॥416॥

मुकुटांतील रत्ने दातांच्या संधीत असून, मस्तकांचे चूर्ण जिभेच्या बुडाशी लागले आहे व काही काही दाढांची टोकेंही माखली आहेत.

Their jewels are caught in the crevices of the teeth, some are crushed and their powdered remnants are spread on the tongue, and some gems appear struck on the ends of the teeth.

हो का जे विश्वरूपे काळे । ग्रासिली लोकांची शरीरे बळे । परि जीवित्व देहीची सिसाळे । अवश्य की राखिली ॥417॥

हो ! एक गोष्ट मात्र दिसते की, या विश्वरूपी काळाने लोकांची शरीरे व बळ ग्रासून टाकली; पण त्या जीवांच्या शरीरांची मस्तके मात्र न गिळता तशींच ठेवलीं.

This universal form is no doubt killing and gulping down all the bodies, but surprisingly the souls in these bodies are saved by him.

तैसी शरीरामाजी चोखडी । इये उत्तमांगे होती फुडी । म्हणौनि महाकाळाचियाही तोंडी । परि उरली शेखी ॥418॥

ही सुंदर मस्तके म्हणजे शरीरांतील खरोखर उत्तम अंगे असल्यामुळे, ती महाकिळाच्याही तोंडात शेवटी उरली आहेत.

As these souls are the real seeds of every being, Time as destroyer has left these, undisturbed.

मग म्हणे हे काई । जन्मलया आन मोहरचि नाही । जग आपैसेचि वदनडोही । संचारताहे ॥419॥

पुढे अर्जुन म्हणतो, अरे ! हे काय आश्चर्य ! जन्माला आलेल्या प्राण्यांला दुसरी गतिच दिसत नाही. सर्व जगत् आपण होऊन विश्वरूपाच्या मुखरूपी डोहांत शिरत आहे ना !

The one who is born has no other destiny except death. Everyone is going of his own accord into the jaws of death.

यया आपेआप आघविया सृष्टी । लागलिया आहाति वदनाच्या वाटी । आणि हा जेथिचिया तेथ मिठी । देतसे उगला ॥420॥

ह्या संपूर्ण सृष्टी सहजगत्या विश्वरूपाच्या मुखात जाण्याच्या मार्गास लागल्या आहेत आणि हा विश्वरूप भगवान जागच्या जागींच स्वस्थ त्यांना गिळीत आहे.

All the things created are, of their own accord, going towards this abysmal mouth and this universal Being is where He is, without moving anywhere and is gluttonously eating up everybody.

ब्रह्मादिक समस्त । उंचा मुखामाजी धावत । येर सामान्य हे भरत । ऐलीच वदनी ॥421॥

हे सर्व ब्रह्मादिकदेव वर असलेल्या मुखा मध्ये वेगाने शिरत असून, बाकीचे सर्व सामान्य लोक हे अलीकडील मुखातच भरले जात आहेत.

Brahma and other gods are entering His mouth which is on a higher level and all the ordinary armymen in this Bharat war are jumping into a mouth which is at a lower level.

आणीकही भूतजात । ते उपजलेचि ठायी ग्रासित । परि याचिया मुखा निभ्रांत । न सुटेचि काही ॥422॥

आणि कित्येक प्राणीजात उत्पन्न झाल्याबरोबर ग्रासले जात आहेत; पण याच्या मुखातून निश्चित काही सुटत नाही.

Many things and beings are automatically dying as soon as born, and none escapes from this mouth.

जैसे महानदीचे वोघ । वहिले ठाकिती समुद्राचे आंग । तैसे आघवाचिकडूनि जग । प्रवेशत मुखी ॥423॥

जसे महानदीचे प्रवाह मोठ्या वेगाने समुद्रात येऊन मिळतात, तशी सर्व बाजूंनी ही सृष्टी तुझ्या मुखात प्रविष्ट होत आहे.

The world is running from all sides into this mouth, just like the waters of great rivers rush into the sea.

आयुष्यपंथे प्राणिगणी । करोनि अहोरात्रांची मोवणी । वेगे वक्त्रामिळणी । साधिजत आहाती ॥424॥

सर्व प्राणी समुदाय, आपल्या आयुष्यरूपी मार्गाने दिवस व रात्र यांच्या पायर्‍या करून अत्यंत त्वरेने तुझ्या मुखात पडण्याचे साधीत आहेत.

All these beings are making the steps of days and nights of the path of their life and achieving the goal of going into this mouth.

जळतया गिरीच्या गवखा । माजी घापती पतंगाचिया झाका । तैसे समग्र लोक देखा । इये वदनी पडती ॥425॥

पेटलेल्या पर्वताच्या दरीत ज्याप्रमाणे पतंगाच्या झुंडीच्या झुंडी जाऊन पडतात, त्याप्रमाणे हे सर्व लोक तुझ्या मुखात पडत आहेत.

Just as in the burning valleys of mountains there are innumerable moths falling simultaneously, these people are falling in these mouths.

परि जेतुले येथ प्रवेशले । ते तातलिया लोहे पाणीचि पा गिळिले । वहवटीहि पुसिले । नामरूप तयांचे ॥426॥

पण तुझ्या मुखात जेवढे काही गेले, तेवढे सर्व तापलेल्या लोखंडावर टाकलेल्या पाण्याप्रमाणे गिळले गेले. त्यांचे वहिवाटीपुरते देखील नामरूप राहिले नाही.

And just as water is eaten up by hot iron, so, whatever falls in these mouths is destroyed without leaving back even its name.

आणि येतुलाही आरोगण । करिता भुके नाही उणेपण । कैसे दीपन असाधारण । उदयले यया ॥427॥

आणि इतकेहि भक्षण करून याची भूक यत्किंचितही शांत झाली नाही. कसा याचा जठराग्नी अत्यंत प्रदिप्त झाला आहे.

And your hunger is not satisfied even after swallowing all these! What a strangely acute hunger this is!

जैसा रोगिया ज्वराहूनि उठिला । का भणगा दुकाळु पाहला । तैसा जिभांचा लळलळाटु देखिला । आवाळुवे चाटिता ॥428॥

ज्याप्रमाणे ज्वरातून उठलेला रोगी किंवा दुष्काळात सापडलेला भिकारी खाय खाय करतो, त्याप्रमाणे ओठ चाटतांना जिभेची वळवळ दिसत आहे.

Your tongues which are lustily moving about, are such that you seem like a man recently cured of some illness and is very hungry or a beggar caught in a condition of starvation by worldwide dry season.

तैसे आहाराचे नांवे काही । तोंडापासूनि उरलेचि नाही । कैसी समसमीत नवाई । भुकेलेपणाची ॥429॥

तसेच तुझ्या खाण्याचा नव्हे असा कोणताच पदार्थ तुझ्या तोंडातून सुटला नाही. अत्यंत भुकेचे नवल कसे आहे !

There is nothing remaining to be eaten by these mouths. This hunger is really extreme!

काय सागराचा घोटु भरावा ? । की पर्वताचा घासु करावा ? । ब्रह्मकटाहो घालावा । आघवाचि दाढे ॥430॥

संपूर्ण समुद्राचा घोट घ्यावा की सगळ्या पर्वताचा एकच घास करावा अथवा हे सर्व ब्रह्मांड असेच्या असेच दाढेखाली घालावे.

You are appearing as if you wish to gulp the whole sea, or make one morsel of a mountain or crush the universe under your teeth, or swallow up all the space in all directions and eat up all the stars! Such is your greed!

दिशा सगळियाचि गिळाविया । चांदिणिया चाटूनि घ्याविया । ऐसे वर्तत आहे साविया । लोलुप्य बा तुझे ॥431॥

सगळ्या दिशा गिळून टाकाव्या की चांदण्या चाटून घ्याव्या, अशा प्रकारचा खरोखर तुझा हावरेपणा दिसत आहे.

You are appearing as if you wish to gulp the whole sea, or make one morsel of a mountain or crush the universe under your teeth, or swallow up all the space in all directions and eat up all the stars! Such is your greed!

जैसा भोगी कामु वाढे । का इंधने आगीसि हाकाक चढे । तैसी खातखाताचि तोंडे । खाखांते ठेली ॥432॥

ज्याप्रमाणे भोगाने भोगवासना वाढत जाते किंवा लाकडे घातल्याने अग्नि भडकतो, त्याप्रमाणे ही सर्व तुझी मुखे खाताखाताच खाखावलेली आहेत.

Just as lust begets more lust and fire is flared up by fuel, your mouths are becoming more greedy by eating.

कैसे एकचि केवढे पसरले । त्रिभुवन जिव्हाग्री आहे टेकले । जैसे का कवीठ घातले । वडवानळी ॥433॥

तुझे एकच मुख कसे विस्तीर्ण पसरले आहे, पहा ! ज्याप्रमाणे वडवाग्नीमध्ये कवठ घालावे, त्याप्रमाणे हे संपूर्ण त्रिभुवन तुझ्या नुसत्या जिभेच्या टोकाला लागले आहे.

The vast trinity of worlds is just held on the tip of your tongue like a fruit thrown in the great fire.

ऐसी अपार वदने । आता येतुली कैची त्रिभुवने । का आहारु न मिळता येणे माने । वाढविली सैंघ ॥434॥

अशी ही असंख्य मुखे आहेत. आता तितकी त्रिभुवने कोठली आणणार ?पुरेसा आहार मिळत नसतांना ज्यांचा ताप असहाय्य होतो, अशी मुखे का असंख्य वाढविलीस ?

And like this, there are innumerable mouths; one wonders why so many mouths are spread out when there is no likelihood of getting sufficient food for all of them. Perhaps that is why so many Trinities of worlds are created!

अगा हा लोकु बापुडा । जाहला वदनज्वाळा वरपडा । जैसी वणवेयाचिया वेढा । सांपडती मृगे ॥435॥

देवा ! ज्याप्रमाणे वणव्याचा वेढा पडून, त्यात जनावरे सापडतात, त्याप्रमाणे तुझ्या मुखातील पेटलेल्या ज्वालांना बिचारे हे ब्रह्मांड बळी पडले आहे.

Ah! All this world! This poor world is caught in the flames of this mouth, which looks like innocent deers caught in the forest fire!

आता तैसे या विश्वा जाहाले । देव नव्हे हे कर्म आले । का जग चळचळा पांगिले । काळजाळे ॥436॥

आता तसेच या विश्वाला झाले. हे विश्वरूप म्हणजे देव नव्हे, हे लोकांचे दुर्दैव आहे किंवा जगरूपी जलचरांना पकडण्याकरिता काळाने आपलेच जाळे पसरले आहे.

That is the plight of this world! It is as if the fish which is the world, is caught in the net which is the Time, the destroyer of all. You are not God but the bad luck of all the worlds!

आता इये अंगप्रभेचिये वागुरे । कोणीकडूनि निगिजैल चराचरे । ही वक्त्रे नोहेती जोहारे । वोडवली जगा ॥437॥

आता या अंगकांतीरूप पाशातून, हे चराचर प्राणी कोणीकडून बाहेर पडतील ?ही तुझी मुखे नसून, ही जगाला लाक्षागृहे झाली आहेत.

Now how these 'deers' which are the worlds, escape from the snares of this primordial light? These are not merely the mouths on the body of the universal God; these are burning lacquer- houses.

आगी आपुलेनि दाहकपणे । कैसेनि पोळिजे ते नेणे । परी जया लागे तया प्राणे । सुटिकाची नाही ॥438॥

अग्नीला आपल्या दाहकशक्तीने दुसर्‍याला मी कसा जाळतो, हे समजत नाही; पण ज्याला अग्नी लागतो तो मात्र जिवंत राहात नाही.

The fire does not know what pain is suffered by burns, but he who is touched by fire cannot escape death.

नातरी माझेनि तिखटपणे । कैसे निवटे हे शस्त्र कायि जाणे । का आपुलिया मारा नेणे । विष जैसे ॥439॥

किंवा माझ्या तीक्ष्णपणाने पदार्थ कसा कापला जातो, हे शस्राला माहीत नसते. किंवा माझ्याने मनुष्य कसा मरतो हे विषाला ज्याप्रमाणे कळत नाही,

The weapon does not know, how its sharpness harms somebody and poison does not know how it kills.

तैसी तुज काही । आपुलिया उग्रपणाची सेचि नाही । परी ऐलीकडिले मुखी खाई । हो सरली जगाची ॥440॥

त्याप्रमाणे तुझे हे विश्वरूप कसे उग्र व भयंकर आहे याची तुला जाणीव नाही; पण अलीकडील मुखरूपी खाईत संपूर्ण जगच नाहीसे झाले.

Similarly you are not aware of your own fierceness, but your mouth on this side, is like an open crater of volcano in which the world is being burnt.

अगा आत्मा तू एकु । सकळ विश्वव्यापकु । तरी का आम्हा अंतकु । तैसा वोडवलासी ? 41

सर्व ब्रह्मांडाचा एक अंतरात्मा असून सर्व जगतांत भरला आहेस, मग आम्हाला का असा प्राण घेणारा मृत्यु झालास ?

My Lord, you are one Atman pervading all the universe (including us). So then, why should you be "death" for us?

तरी मिया सांडिली जीवित्वाची चाड । आणि तुवांही न धरावी भीड । मनी आहे ते उघड । बोल पा सुखे ॥442॥

तरी मी जिवंत राहण्याची आशा सोडली आहे. आणखी तूंहि काही संकोच करू नकोस. तुझ्या मनात जे काही असेल ते स्पष्ट सांग.

Since such is the calamitous emergency, I have already lost all hopes of my life, and I request you that you should also say without hesitation whatever is in your mind.

किती वाढविसी या उग्ररूपा । आंगीचे भगवंतपण आठवी बापा । नाही तरी कृपा । मजपुरती पाही ॥443॥

आता या आपल्या रूपाचा भयंकरपणा किती वाढवितौस ? तुझ्या स्वतःच्या अंगी असलेल्या भगवंतपणाचे स्मरण ठेव. नाही तर माझ्यापुरती तरी कृपा कर.

My Lord, how far are you going to stretch your angry and fierce form? Remember your duty of protecting the world, or atleast give me some comfort, by being kind.

तरी एक वेळ वेदवेद्या । जी त्रिभुवनैक आद्या । विनवणी विश्ववंद्या । आइके माझी ॥444॥

वेदानेच जाणला जाणार्‍या, त्रैलोक्याच्या मूळ कारणा व त्रैलोक्याला पूज्य अशा भगवंता ! एक वेळ माझी प्रार्थना ऐक.

So, O God, who is the object of knowledge of Vedas, who is the root of the three worlds, who is to be worshipped by the universe, once at least listen to my request."

ऐसे बोलोनि वीरे । चरण नमस्कारिले शिरे । मग म्हणे तरी सर्वेश्वरे । अवधारिजो ॥445॥

असे बोलून, त्या श्रेष्ठ अर्जूनाने भगवंताच्या पायावर मस्तक ठेवले व म्हणाला, हे सर्वेश्वरा ! ऐक

Speaking like this, the hero saluted the Lord by bowing his head before him, and again said, "O Lord of all! Please pay your attention.

मिया होआवया समाधान । जी पुसिले विश्वरूपध्यान । आणि एकेचि काळे त्रिभुवन । गिळितुचि उठिलासी ॥446॥

माझे समाधान व्हावे म्हणून मी तुला विश्वरूप दाखविण्याची प्रार्थना केली आणि तू तात्काळ संपूर्ण ब्रह्मांड गिळितच प्रगट झालास.

I just requested you to show your universal form, only for my own satisfaction, but you are simply intent upon gulping down all the three worlds, in one moment.

तरी तू कोण का येतुली । इये भ्यासुरे मुखे का मेळविली । आघवियाचि करी परिजिली । शस्त्रे काह्या ॥447॥

तरी तू कोण आहेस ?अशी एवढीं मुखे कशाकरिता घेतलीस ?व संपूर्ण हातामध्ये परजलेली शस्रे कशाला धारण केलीस ?

So, please tell me who you are, why you have got so many fierce mouths and why you are holding so many weapons.

जी जव तव रागीटपणे । वाढोनि गगना आणितोसि उणे । का डोळे करूनि भिंगुळवाणे । भेडसावीत आहासी ॥448॥

आणि देवा ! जेव्हा तेव्हा क्रुध्दपणाने वाढून आकाशाला का मागे टाकतोस आणि अत्यंत लाल डोळे वटारून आम्हाला का भीति दाखवितोस ?

Why are you staring at us angrily with these glaring eyes and terrifying us, and making the sky look so insignificant?

एथ कृतांतेसि देवा । कासया किजतसे हेवा । हा आपुला तुवा सांगावा । अभिप्राय मज ॥449॥

देवा ! या ठिकाणी महामृत्यूशी तू कशाला स्पर्धा करीत आहेस ? असे करण्यात तुझ्या मनातील हेतु काय आहे, तो मला सांग.

My Lord, why are you competing with the death god in the matter of finishing everything? Please tell me, what is the purpose!

या बोला म्हणे अनंतु । मी कोण हे आहासी पुसतु । आणि कायिसयालागी असे वाढतु । उग्रतेसी ॥450॥

हे अर्जुनाचे म्हणणे ऐकून, भगवंत म्हणतांत, मी कोण आहे व आपले ऐवढे उग्र स्वरूप का वाढवित आहे, हेच तू विचारित आहेस.

On this, the Lord Anant said, "Are you asking who I am and why I am assuming such a vast horrifying form?"

तरी मी काळु गा हे फुडे । लोक संहारावयालागी वाढे । सैंघ पसरिली आहाती तोंडे । आता ग्रासीन हे आघवे ॥451॥

तर अर्जुना ! मी(खरोखर काळ) आहे, हे स्पष्ट जाण. सर्व लोकाचा संहार करण्यकरिता मी वाढत आहे. ही जिकडे तिकडे सर्वत्र माझी उग्र मुखे पसरली असून, या सर्व विश्वाला आता मी गिळून टाकींन.

The Lord said- "Know that I am the Death and in order to kill all the people I have spread all these mouths. I am going to eat all these."

एथ अर्जुन म्हणे कटकटा । उबगिलो मागिल्या संकटा । म्हणौनि आळविला तव वोखटा । उवाइला हा ॥452॥

तेव्हा अर्जुन म्हणतो, अरेरे ! अगोदर विश्वरूपाच्या मुखात होत असलेल्या सर्व लोकांच्या संहाराला पाहून मी त्रस्त झालो होतो; म्हणून भगवंताची प्रार्थना केली, तो तो अधिकच निष्ठुरपणाने प्रगट झाला.

Then Arjuna said- "Oh! I was afraid of the tragedy that would be caused by the war and, therefore, I prayed this God to save me, but he has, instead assumed more dangerous proportions!"

तेवीचि कठिण बोले आसतुटी । अर्जुन होईल हिंपुटी । म्हणौनि सवेचि म्हणे किरीटी । परि आन एक असे ॥453॥

तसेच जीवाची आशा नाहीशी करणार्‍या निष्ठूर बोलण्याने अर्जुन अत्यंत कष्टी होईल, म्हणून भगवान लगेच म्हणाले, अर्जुना ! पण त्यात दुसरे एक आहे.

At that time, thinking that Arjuna will be more dejected by his harsh words he immediately added- "O Arjuna, but in it there is something else!"

तरी आताचिये संहारवाहरे । तुम्ही पांडव असा बाहिरे । तेथ जातजाता धनुर्धरे । सांवरिले प्राण ॥454॥

तुम्ही पांडव मात्र आता होणार्‍या या संहाररूपी बाधेच्या बाहेर आहांत. हे ऐकताच अर्जुनाने जात असलेले प्राण सावरले

And that is that you - all the Pandavas- are outside the field of this present destruction." - On hearing this, Arjuna somehow became assured about his own life.

होता मरणमहामारी गेला । तो मागुता सावधु जाहला । मग लागला बोला । चित्त देऊ ॥455॥

अर्जुन मरणाच्या महामारीत सापडला होता; पण भगवंताच्या अश्वासनाने पुनः देहावर आला आणि मग भगवंताच्या बोलण्याकडे चित्त देऊ लागला.

He was on the point of being caught in the epidemic of that death, but becoming a bit peaceful, began to pay attention to what the Lord Shrikrishna was saying.

ऐसे म्हणिजत आहे देवे । अर्जुना तुम्ही माझे हे जाणावे । येर जाण मी आघवे । सरलो ग्रासू ॥456॥

देव असे म्हणू लागले की, अर्जुना ! तुम्ही माझे आहांत, हे लक्षात असू दे. बाकीच्या सर्वाना ग्रासण्याकरीता मी प्रवृत्त झालो आहे.

The Lord said. "Arjuna! All of you Pandavas are mine! Please consider this. I am going to kill all others."

वज्रानळी प्रचंडी । जैसी घापे लोणियाची उंडी । तैसे जग हे माझिया तोंडी । तुवा देखिले जे ॥457॥

प्रलयकालाच्या अग्निमध्ये, ज्याप्रमाणे लोण्याचा गोळा घालावा, त्याप्रमाणे हे संपूर्ण जग, माझ्या तोंडात जात आहे, हे जे तू पाहिलेस

You have seen this world being dissolved in my mouth like a lump of butter fallen in a big fire.

तरी तयामाझारी काही । भरवसेनि उणे नाही । इये वायाचि सैन्ये पाही । बरवते आहाती ॥458॥

त्यात तर यत्किंचितहि अन्यथा होणार नाही. दोन्हीकडील सैन्ये व्यर्थच आपल्या पराक्रमाची फुशारकी मारत आहेत.

And it is not a false statement. All these armies are in vain boasting!

ऐसा चतुरंगाचिया संपदा । करित महाकाळेसी स्पर्धा । वांटिवेचिया मदा । वघळले जे ॥459॥

असे हे सैन्याचे मिळालेले समुदाय, पराक्रमाचे बळ आणून कुंथु लागले आहेत आणि यमापेक्षाहि आमचे गजदळ श्रेष्ठ आहे अशी त्याची प्रशंसा करतात.

The pride of these four-faceted armies is competing with death-god. See the extra-ordinary insolence of these soldiers!

हे जे मिळोनिया मेळे । कुंथती वीरवृत्तीचेनि बळे । यमावरी गजदळे । वाखाणिजताती ॥460॥

हे म्हणतातकी, यासृष्टीवर दुसरीसृष्टि निर्माण करू. पैजबांधून मृत्युलामारू आणि या सर्व जगाचा घोट भरू.

They boast- "We will create alternate world! We swear that we will kill death itself. We will swallow all this world in one gulp!

म्हणती सृष्टीवरी सृष्टी करू । आण वाहूनि मृत्यूते मारू । आणि जगाचा भरू । घोटु यया ॥461॥

सर्व पृथ्वी गिळू. वरच्यावरच आकाश जाळु. वार्‍याला देखील बाणाने जखडून टाकू

We will gulp down all this earth. We will burn the sky in its high place. We will pinch down wind by our arrows!"

पृथ्वी सगळीचि गिळू । आकाश वरिच्यावरी जाळू । का बाणवरी खिळू । वारयाते ॥462॥

पराक्रमाच्या मदाने मत्त होऊन अशा या चतुरंग सैन्यसंपत्तीच्या बळावर जे कृतांताशी स्पर्धा करीत आहेत.

These armies full of soldiers are gathering together and are agitated in the pride of their bravery and valour and praising their force as fiercer than the death- god".

बोल हतियेराहूनि तिखट । दिसती अग्निपरिस दासट । मारकपणे काळकूट । महुर म्हणत ॥463॥

यांचे हे सर्व शब्द शस्रांपेक्षां तीक्ष्ण आणि अग्निपेक्षा दाहक दिसतात आणि प्राण घेण्यात यांच्यापेक्षा काळकूटही मधूरच म्हणावे लागेल.

Their words are sharper than weapons, they appear more inflammable than fire and they are so acutely poisonous that "Kalkoot" poison will also be considered sweeter than these.

तरी हे गंधर्वनगरींचे उमाळे । जाण पोकळीचे पेंडवळे । अगा चित्रीव फळे । वीर हे देखे ॥464॥

परंतु अर्जुना ! हे सर्व योध्दे गंधर्वनगरीचे देखावे किंवा भेंडोळे अथवा चित्रांतील पुतळे आहेत, पहा !

But recognize these as false as the imposingly delusive castles formal by clouds in the sky, or the lumps of vacuum, or fruits painted in a picture.

हा गा मृगजळाचा पूर आला । दळ नव्हे कापडाचा साप केला । इया शृंगारूनिया खाला । मांडिलिया पैंजण 465

अरे ! ही सर्व सैन्ये म्हणजे मृगजळाचा पूर होय, ही सैन्ये नसून कापडाचा साप आहे किंवा कातड्यात भुसा भरून तयार केलेल्या व श्रृंगारलेल्या ह्या बाहुल्या मांडल्या आहेत.

Arjuna! This is the flowing stream of mirage and not an army but a serpent made of cloth, or empty toys, arrayed, after painting their surfaces. Therefore, you must get up and achieve victory; and by conquering enemies enjoy prosperous kingdom. I have myself killed them earlier. O Savyasachi, you should become only instrumental. (33) (Savyasachi - ambidextrous)

येर चेष्टविते जे बळ । ते मागाचि मिया ग्रासिले सकळ । आता कोल्हारिचे वेताळ । तैसे निर्जीव हे आहाती ॥466॥

बाकी हालचाल करविणारे जे बळ मी पहिलेच गिळून टाकले आहे. आता हे सर्व सैन्य कुंभाराने केलेल्या मातीच्या वेताळाप्रमाणे निर्जीव आहे.

This army which is so much proud and showing off its enthusiasm is already swallowed by me, and now these soldiers who appear to be standing are only toy devils in the house of a potter.

हालविती दोरी तुटली । तरी तिये खांबावरील बाहुली । भलतेणे लोटिली । उलथोनि पडती ॥467॥

बाहुलिला नाचविणारी दोरी तुडली तर, खांबावरील बाहूल्या वाटेल त्याने लोटल्या की उलथून पडतात.

If the string which holds the puppets on a pillar is cut, the puppets topple down even by somebody's touch.

तैसा सैन्याचा यया बगा । मोडता वेळू न लगेल पै गा । म्हणौनि उठी उठी वेगा । शाहाणा होई ॥468॥

त्याप्रमाणे सैन्याची ही रचना मोडण्याला, अर्जुना वेळ लागणार नाही; म्हणून एकदम उठ, शहाणा हो.

Similarly the false arrangement of this army will not take much time to be destroyed. Therefore get up immediately and act wisely.

तुवा गोग्रहणाचेनि अवसरे । घातले मोहनास्त्र एकसरे मग विराटाचेनि महाभेडे उत्तरे । आसडूनि नागाविले ॥469॥

गोग्रहणाचे वेळी तू संपूर्ण सैन्यावर मोहनास्र घातलेंस व मग विराटराजाच्या अति भित्र्या उत्तराने सैन्याची वस्रे हिसकावून त्यांना नग्न केले.

On the occasion of catching of the cattle, you had used hypnotism on mass scale on the armies of Kauravas, and when it was unconscious, Uttara the young timid son of Virata was asked by you to snatch away the clothes of these warriors and had made them naked.