अध्याय 18: मोक्षसंन्यासयोग

जयजय देव निर्मळ । निजजनाखिलमंगळ । जन्मजराजलदजाळ । प्रभंजन ॥1॥

हे देवा ! तुम्ही निर्मळ असून आपल्या भक्तांचे सर्वथैव मंगल करणारे आहा. आणि जन्म व वार्धक्य एतद्रूपी मेघांचा नाश करणारे वायूच आहा. तुमचा जयकार असो. ॥

Victory to you, the God who is blotless! You make everything auspicious for your devotees. You are the hurricane which destroys the clouds of the birth and oldage etc., which trouble the devotees.

जयजय देव प्रबळ । विदळितामंगळकुळ । निगमागमद्रुमफळ । फलप्रद ॥2॥

देवा ! तुम्ही सर्वात बलवान असून दुःखाचा समूळ नाश करणारे आहा. वेद व शास्त्ररुपी वृक्षांचे फळ असून लाभदायक आहा. तुमचा जयजयकार असो. ॥

Victory to you, the most powerful God! You dissipate all the groups of evils. You are the bestower of the fruit of the tree of study of all the Vedas and Sciences.

जयजय देव सकल । विगतविषयवत्सल । कलितकाळकौतूहल । कलातीत ॥3॥

देवा ! तुम्ही सम्पूर्ण असून ज्यांनी विषयाचा त्याग केला आहे, त्याच्यावर कृपा करणारे आहा व लीलेने कालाच्या क्रीडेस आपण कारण असून कालातीत असे पूर्ण आहा, तुमचा जयजयकार असो. ॥

Victory to you, the God who are the Totality! You love those who are free of the attraction towards sense-objects. You are the controller of the influence of time and you are beyond all divisions and partial manifestations.

जयजय देव निश्चळ । चलितचित्तपानतुंदिल । जगदुन्मीलनाविरल । केलिप्रिय ॥4॥

देवा, तुम्ही अचल असून चंचल चित्ताच्या प्राशनाने तुमचे दोंद वाढले आहे आणि वरचेवर जग उत्पन्न करून क्रिया करण्याची तुम्हास आवड आहे, तुमचा जयजयकार असो. ॥

Victory to you, the God who are firm! You have a big belly because you have drunk all the fickleness of the minds of devotees. You have a great liking for creating the world and playing joyfully in it.

जयजय देव निष्कळ । स्फुरदमंदानंदबहळ । नित्यनिरस्ताखिलमळ । मूळभूत ॥5॥

देवा, तुमचे रूप निव्वळ शुद्ध असून तुम्ही आनंदाला स्फूर्ती देणारे व सर्व पापांचे निरसन करणारे आहा व सर्व जगाला कारणीभूत आहा, तुमचा जयजयकार असो. ॥

Victory to you, the God without any parts, homogeneous one! You inspire in everybody the fountain of great joy. You discard all the dirt and blemishes and are the root support of the universe.

जयजय देव स्वप्रभ । जगदंबुदगर्भनभ । भुवनोद्भवारंभस्तंभ । भवध्वंस ॥6॥

हे देवा, तुम्ही स्वयंप्रकाश आहा; तसेच जगद्रूप मेघांचे धारण करणारे आकाशच आहा; तसेच जगद्रूप उत्त्पतीचे मूळस्तंभ असून संसाराचा नाश करणारे आहा, तुमचा जयजयकार असो. ॥

Victory to you, the self luminant God! You are the sky supporting the clouds of this world. You are the main pillar of the beginning of this world and you are the destroyer of (bondage of) the worldly life.

जयजय देव विशुद्ध । विदुदयोद्यानद्विरद । शमदममदनमदभेद । दयार्णव ॥7॥

हे देवा ! उपाधिरहित आहा व अविद्यारुपी बागेचा नाश करणारे हत्तीच आहा आणि शमदमेकरून काममदाचा नाश करणारे व दयेचा समुद्रच आहा, तुमचा जयजयकार असो. ॥

Victory to you, the purest God! You are the destroyer of not only the ignorance but the elephant who destroys the gardens of proud intellectuals also. You are the destroyer of the cupid's influence by the weapons of self-control of thoughts and actions. You are the sea of compassion!

जयजय देवैकरूप । अतिकृतकंदर्पसर्पदर्प । भक्तभावभुवनदीप । तापापह ॥8॥

हे देवा ! तुमचे एकच रूप असून तुम्ही कामरूपी सर्पाच्या गर्वाचा तिरस्कार करणारे आहा व भाविक भक्तांचे चित्तरुपी मंदिरातील दीप आहा आणि संसारतापाचा नाश करणारे आहा, तुमचा जयजयकार असो. ॥

Victory to you, the God of only one form as God alone! You are the one who overpowers the sullenness of the serpent of carnal desire! You are the lamp giving light in the homes of faithful devotees. You are the remover of all types of troubles.

जयजय देव अद्वितीय । परीणतोपरमैकप्रिय । निजजनजित भजनीय । मायागम्य ॥9॥

हे देवा ! तुमची असून तुमचे रूप अद्वितीय असून तुम्ही पूर्ण नम्र झालेल्या मनुष्यावर प्रेम करणारे आहा; व भजभक्ताधीन असून भजनास योग्य व मायेस अगम्य आहा, तुमचा जयजयकार असो. ॥

Victory to you, the God without a second! You are extremely liked by those who have attained complete peace. You are subservient to your devotees! You are the right deity to be worshipped, but you are not reachable by the great Maya.

जयजय देव श्रीगुरो । अकल्पनाख्यकल्पतरो । स्वसंविद्रुमबीजप्ररो । हणावनी ॥10॥

हे देवा गुरुराया, तुम्ही कल्पनातीत वस्तूंचे कल्पवृक्ष आहा व आपल्या ज्ञानवृक्षाच्या बीजाचे उत्पत्ती स्थान, आहा, तुमचा जयजयकार असो ॥

Victory to you, the God who are my Guru! You are the wish tree who gives that fruit about which no imagination can be ventured. You are the rich field in which the seed of the tree of self knowledge is sown and it produces energetic sprouts!

हे काय एकैक ऐसैसे । नानापरीभाषावशे । स्तोत्र करू तुजोद्देशे । निर्विशेषा ॥11॥

याप्रमाणे अनेक प्रकारच्या प्रत्यायांनी विशेषणे देण्यास योग्य नाही, असे जे सर्वविशेष भावरहित तुम्ही. त्या तुमची स्तुती किती काय ? ॥

But how much can I with great effort use various words to praise you, when your particular characteristics cannot be understood by mind or spoken by tongue?

जिही विशेषणी विशेषिजे । ते दृश्य नव्हे रूप तुझे । हे जाणे मी म्हणौनि लाजे । वानणा इही ॥12॥

ज्या विशेषणाने तुमची स्तुती करावी, ते तुमचे स्पष्ट रूप नव्हे, हे मी जाणतो, म्हणून तुमच्या ह्या वर्णाची लाज वाटते. ॥

When I realize that you are not really of that nature to describe which I try to use particular adjectives, I become shy to describe you in anyway.

परी मर्यादेचा सागरु । हा तवचि तया डगरु । जव न देखे सुधाकरु । उदया आला ॥13॥

परंतु समुद्राला, मर्यादा आहे, असा जो ज्याचा लौकिक आहे तो जो पर्यंत चंद्र उगवला नाही तोपर्यंतच. ॥

But the fame of the sea that it always remains within its boundaries is true so long as the Moon does not arise.

सोमकांतु निजनिर्झरी । चंद्रा अर्घ्यादिक न करी । ते तोचि अवधारी । करवी की जी ॥14॥

सोमकांत मणी हा आपल्या स्वतःच्या उदकाने चंद्रास अर्घ्य देत नाही. तर चंद्रच त्याच्याकडून करवितो. ॥

The Somakant-stone does not offer water of its own to the Moon, but it is the Moon, who liquefies the stone, and makes it do the same.

नेणो कैसी वसंतसंगे । अवचितिया वृक्षाची अंगे । फुटती तै हे तयाहि जोगे । धरणे नोहे ? ॥15॥

वसंत ऋतू सुरु झाल्याबरोबर वृक्षास एकदम पालवी कशी फुटते, हे समजत नाही, त्या प्रमाणे माझी हि स्थिती झाली असे का समजू नये ? ॥

When the spring season appears, all the trees suddenly have new leaves, which even the trees themselves do not understand.

पद्मिनी रविकिरण । लाहे मग लाजे कवण ? । का जळे शिवतले लवण । आंग भुले ॥16॥

सूर्यविकासिनी कमल सूर्यकिरण पडताक्षणीच लज्जा सोडून प्रफुल्लीत होतो, किंवा मीठ पाण्यात घातल्यावर तद्रूप होते. ॥

When the lotus-flower is touched by the rays of the Sun, its state of closed-petals does not remain so, even for a moment. Similarly salt forgets its body as soon as it comes into contact with water.

तैसा तूते जेथ मी स्मरे । तेथ मीपण मी विसरे । मग जाकळिला ढेकरे । तृप्तु जैसा ॥17॥

तसा जेंव्हा मी तुमचे स्मरण करतो, तेंव्हा आपले स्वरूप विसरून जातो. मग भोजनापासून तृप्त झालेला मनुष्य इच्छेवाचून जसा ढेकारावर ढेकर देतो. ॥

Similarly, O the respected Guru, when I remember you, I forget myself, and just as a man, who has been fully dined and satisfied is having fits of belching,

मज तुवा जी केले तैसे । माझे मीपण दवडूनि देशे । स्तुतिमिषेच पा पिसे । बांधले वाचे ॥18॥

तसे, हे श्रीगुरुराया माझ्या मीपणात देशांतराला दडवून म्हणजे नाहीसा करून स्तुतीच्या रूपाने माझ्या वाचेला वेड लावले आहे, अशी माझी स्थिती केली. ॥

Similarly you have rendered my state like that only. My ego has been banished by you, and you have made my speech crazy of praising you.

ना येऱ्हवी तरी आठवी । राहोनि स्तुति जै करावी । तै गुणागुणिया धरावी । सरोभरी की ॥19॥

किंवा जर मी आपल्या आठवणीने स्तुती करावी, तर तुमचे गुण व तुम्ही याची निवड केली पाहिजे. ॥

Now if at all I want to praise you by keeping my identity separate, duality between the person who has virtues, and the virtues themselves is to be maintained.

तरी तू जी एकरसाचे लिंग । केवी करू गुणागुणी विभाग । मोती फोडोनि सांधिता चांग । की तैसेचि भले ॥20॥

तर हे प्रभो, तुम्ही एक रसाचेच बनलेले लिंग आहा, त्या आपले ठिकाणी गुणागुणी विभाग कसा करू ? हे पहा, मोती फोडून ते सांधीत बसण्यापेक्षा ते मूळचे अखंड असलेले चांगले नव्हे काय ?. ॥

But you are the image of one total unbroken bliss of Brahman. Then how can there be the duality in you as the person and his virtues? Further, is it right to do this bifurcation? Is it not proper to keep the pearl as it is than first to break it and then to join its pieces together?

आणि बाप तू माय । इही बोली ना स्तुति होय । डिंभोपाधिक आहे । विटाळु तेथे ॥21॥

आणि तुम्ही मायबापा आहा असे म्हटले तर या बोलण्याने स्तुती तर होणार नाहीच, पण माझ्या लेकुरपणाच्या उपाधीने आपल्या ठिकाणी भेदाचा विटाळ लागतो. ॥

Similarly it is not right to praise you, imagining you to be my mother and father, because in it, there is the fault of conceiving the attachment of the child in you.

जी जालेनि पाइके आले । ते गोसावीपण केवी बोले ? । ऐसे उपाधी उशिटले । काय वर्णू ॥22॥

मी तुमचा चाकर होईन असे म्हटले तर तुम्हास धनी म्हणून कसे म्हणून अशा रीतीने आपल्या उपाधीच्या योगाने उष्टे झालेले रूप त्याचे काय वर्णन करू ?. ॥

Sir, if I imagine that I am your servant you become automatically my master. Is it right to praise you with such appendages like these?

जरी आत्मा तू एकसरा । हेही म्हणता दातारा । तरी आंतुल तू बाहेरा । घापतासी ॥23॥

हे प्रभु तुम्ही जगदात्मा आहात असे जर एकदम तुम्हाला म्हटले तर माझ्या अंतर्यामी वास करणार्‍या तुम्हाला मी बाहेर काढल्याप्रमाणे होते. ॥

If I say that you are Atman, then it implies that you are outside me, whom I am describing.

म्हणौनि सत्यचि तुजलागी । स्तुति न देखो जी जगी । मौनावाचूनि लेणे आंगी । सुसीना मा ॥24॥

म्हणून खरोखर पाहू गेले असता या जगात तुमची स्तुती करता येत नाही आणि मौनाशिवाय तुमच्या अंगावर इतर दागिने चढविता येत नाहीत. ॥

Therefore, I do not find it easy in any way to praise you in the worldly terms. O God! Nothing but silence can be an ornament that can be tolerated by you.

स्तुति काही न बोलणे । पूजा काही न करणे । सन्निधी काही न होणे । तुझ्या ठायी ॥25॥

तर काही न बोलणे हीच आपली स्तुती काही न करणे हीच आपली पूजा आणि वेगळेपणाने न होणे या गोष्टी तुमच्या ठिकाणी संभवतात. ॥

To praise you is not to speak anything, to worship you is not to do anything and to be near you is not to remain a separate being but to merge into you.

तरी जिंतले जैसे भुली । पिसे आलापु घाली । तैसे वानू ते माऊली । उपसाहावे तुवा ॥26॥

तर तसा एखादा मनुष्य भ्रांतीयुक्त होऊन वेडेपणाने बडबड करितो त्याच प्रकारचे माझे वर्णन आहे तर हे गुरुमाऊली तुम्ही ते सहन करावे. ॥

So, please somehow tolerate whatever I do due to my extreme love for you. That is the only request to you who are my kind mother.

आता गीतार्थाची मुक्तमुदी । लावी माझिये वाग्वृद्धी । जे माने हे सभासदी । सज्जनांच्या ॥27॥

आता तुम्ही माझ्या वाणी कडून गीतार्थ वाढेल म्हणून जे स्पष्ट होईल अशी मुद्रा (शिक्का) लावा म्हणजे मी सांगितलेला अर्थ या सज्जनांचे सभेत मान्य होईल. ॥

Now, please give the hallmark of your blissful approval on the explanation of the meaning of Geeta which I am giving further on, in such a way that the listeners will be pleased.

तेथ म्हणितले श्रीनिवृत्ती । नको हे पुढतपुढती । परीसी लोहा घृष्टी किती । वेळवेळा कीजे गा ॥28॥

तेव्हा श्री निवृत्ति महाराज म्हणाले की, “तू अशी वारंवार आमची विनंती करू नको अरे लोखंडाचे सुवर्ण करण्याकरिता परी सावरते लोखंड वरचेवर का घालावे लागते” ॥

Upon this, Shri Nivrutti said- "Enough! Enough! Is it necessary to say these things again and again? How many times is Parees stone required to be rubbed on the piece of iron?"

तव विनवी ज्ञानदेवो । म्हणे हो का जी पसावो । तरी अवधान देतु देवो । ग्रंथा आता ॥29॥

तेंव्हा ज्ञानेश्वरांनी प्रार्थना केली की महाराज आपला हाच प्रसाद व्हावा की, मी जो आता गीतेचा अर्थ सांगणार आहे त्याकडे देवांनी लक्ष द्यावे. ॥

Then Dnyandeva requested- "This is in itself your blessing; is it not? So, I humbly request that attention may please be paid to the speech on this great Treatise further."

जी गीतारत्नप्रासादाचा । कळसु अर्थचिंतामणीचा । सर्व गीतादर्शनाचा । पाढाऊ जो ॥30॥

गीताग्रंथ हे रत्नखचित देवालय असून त्याचा कळस अर्थरूपी चिंतामणीचा आहे, तो असा की, ज्याचे दर्शनाने गीतेच्या दर्शनाचे फळ मिळते. ॥

This is really the top dome made of Chintamani gems built on the temple of Geeta which itself is studded with jewels, and being full of meaning, this is going to illuminate the hidden significance of Geeta.

लोकी तरी आथी ऐसे । जे दुरूनि कळसु दिसे । आणी भेटीचि हातवसे । देवतेची तिये ॥31॥

जगात रूढीही अशीच आहे की कळसाचे दुरून दर्शन घेतले असता देवालयातील देवतेच्या भेटीचे फळ प्राप्त होते. ॥

In everyday life, we can see the dome of a temple from a distance also, and when we see it, it is equal to have seen and met the deity in that temple.

तैसेचि एथ ही आहे । जे एकेचि येणे अध्याये । आघवाचि दृष्ट होये । गीतागमु हा ॥32॥

तसाच येथेही प्रकार आहे की जो एकच अध्याय वाचला असता सर्व गीता शास्त्रच वाचल्याचे श्रेय येते ॥

Same is the case here; because by this one chapter the whole meaning of Geeta comes within the view of our inward eye.

मी कळसु याचि कारणे । अठरावा अध्यायो म्हणे । उवाइला बादरायणे । गीताप्रासादा ॥33॥

याच कारणास्तव मी या अठराव्या अध्यायास कशाची कळसाची उपमा दिली आहे कारण जो कळस वेदव्यासांनी गीतारूपी देवालयावर बसविला आहे, ॥

That is why I say that Badarayana Vyasa has raised this chapter as a peak, or a top dome of the temple of Geeta.

नोहे कळसापरते काही । प्रासादी काम नाही । ते सांगतसे गीता ही । संपलेपणे ॥34॥

देवालयावर कळस चढविल्यावर मग त्याचे जसे कोणतेही काम करावयाचे उरत नाही तसेच हा अठरावा अध्याय गीता संपविली असे दर्शवितो. ॥

And, by looking at the end-verses of this chapter, it is also evident that after the building of the dome, no more construction remains to be built.

व्यासु सहजे सूत्री बळी । तेणे निगमरत्नाचळी । उपनिषदार्थाची माळी- । माजी खांडिली ॥35॥

व्यास हे स्वभावताच श्रेष्ठ त्यांनी मोठ्या कुशलतेने सूत्रे रचली आणि वेदरूपी रत्नाच्या पर्वतावर उपनिषदार्थाच्या माळ जमिनीत खणती केली. ॥

The sage Vyasa, a great skillful architect, excavated a quarry in the rocky plateau in the form of Upanishads, on the mountain of gems which is the Vedas.

तेथ त्रिवर्गाचा अणुआरु । आडऊ निघाला जो अपारु । तो महाभारतप्राकारु । भोवता केला ॥36॥

त्या माळ जमिनीत धर्म, अर्थ व काम एतदृपी भिन्नभिन्न आकाराचे पुष्कळ गडगळ गोटे निघाले, त्या धोंड्यांचा महाभारतरुपी देवालयाचे भोवती तट बांधला. ॥

Then he built a fortification of Mahabharata with all the mateial of the three objects of ordinary human life which are religion, riches and desires, around that rocky plateau.

माजी आत्मज्ञानाचे एकवट । दळवाडे झाडूनि चोखट । घडिले पार्थवैकुंठ- । संवाद कुसरी ॥37॥

नंतर आत्मज्ञानरुपी एकसारखे उत्तम चिरे कृष्णार्जुन संवादरूपी चातुर्याने घडले. ॥

In the form of the dialogue between the Lord Shrikrishna and Arjuna, he then cleaned the structure and the place which represents the pure self-knowledge.

निवृत्तिसूत्र सोडवणिया । सर्व शास्त्रार्थ पुरवणिया । आवो साधिला मांडणिया । मोक्षरेखेचा ॥38॥

मग निवृत्तीरूपी दोरीने आणखी करून सर्व शास्त्राची पुरणी घालून मोक्षमार्यादेचा आकार साधाला. ॥

Then, releasing and stretching the rope of asceticism, with the help of all scriptures, he made a survey and took measurements and drew boundaries and the layout of liberation, for the temple.

ऐसेनि करिता उभारा । पंधरा अध्यायात पंधरा । भूमि निर्वाळलिया पुरा । प्रासादु जाहला ॥39॥

याप्रमाणे देवालयाची रचना करीता करीता पंधरा अध्यायापर्यंत पंधरा थर होऊन गाभाऱ्याच्या भिंती डेऱ्यापर्यंत येवून ठेपल्या. ॥

Then upto the completion of the first fifteen chapters, the main structure of the temple was built, consisting of fifteen storeys.

उपरी सोळावा अध्यायो । तो ग्रीवघंटेचा आवो । सप्तदशु तोचि ठावो । पडघाणिये ॥40॥

पुढे सोळावा अध्याय हा गळमण्याचा आकार असून. सतरावा अध्याय पडघानी कळसाची बैठक होय. ॥

The sixteenth chapter provided hold for the bell, and the seventeenth chapter being the base for the dome was constructed.

तयाहीवरी अष्टादशु । तो अपैसा मांडला कळसु । उपरि गीतादिकी व्यासु । ध्वजे लागला ॥41॥

त्यात पडघाणीवर अठरावा अध्यायरुपी सहजच कळस उत्तम रीतीने बसवून त्यावर व्यासकृत गीता हा ध्वज उभारला आहे ॥

Then this eighteenth chapter was constructed as the top dome on that base over which pinnacle Vyasa hoisted the flag of Geeta.

म्हणौनि मागील जे अध्याये । ते चढते भूमीचे आये । तयांचे पुरे दाविताहे । आपुल्या आंगी ॥42॥

म्हणून मागचे जे अध्याय ते एकावर एक चढते थर असून त्यांचे आपल्या योगाने पूर्णता झाली, हे हा अठरावा अध्याय दाखवतो ॥

Thus the earlier chapters are the storeys raised gradually and the present chapter shows us the completed temple of Geeta.

जालया कामा नाही चोरी । ते कळसे होय उजरी । तेवी अष्टादशु विवरी । साद्यंत गीता ॥43॥

कोणतेही पुरे झालेले काम चोरून न ठेवता कळसाच्या योगाने स्पष्ट दृष्टीस पडते, तसे अठराव्या अध्यायात साद्यंतगीतेचे वर्णन आहे ॥

The dome functions as a sign to declare that the work is completed and it does not hide it. Thus this eighteenth chapter declares that by this, Geeta is completed.

ऐसा व्यासे विंदाणिये । गीताप्रासादु सोडवणिये । आणूनि राखिले प्राणिये । नानापरी ॥44॥

याप्रमाणे व्यासांनी कुशलतेने गीतारूपी देवालय तयार करून प्राणीमात्रांचा नानाप्रकारे उद्धार केला ॥

Thus the sage Vyasa has brought this temple of Geeta to completion and has saved many souls in many ways.

एक प्रदक्षिणा जपाचिया । बाहेरोनि करिती यया । एक ते श्रवणमिषे छाया । सेविती ययाची ॥45॥

कोणी बाहेरून प्रदक्षिणा करून जप करितात, (गीतेचा पाठ करितात) कोण श्रवणरूप छायेत देवालयाचे भिंतीस टेकून बसतात ॥

For example, some take rounds of this temple by way of repeating the name of God and some love to listen to it and sit in its shade.

एक ते अवधानाचा पुरा । विडापाऊड भीतरा । घेऊनि रिघती गाभारा । अर्थज्ञानाच्या ॥46॥

कोणी अवधानरुपी विडा व पैसा घेऊन देवळाच्या अर्थ ज्ञानरूपी गाभार्‍यात शिरतात ॥

Some enter the shrine room of the meaning of Geeta, taking with them the betel-leaf and coins to be offered, in the form of concentration of attention, to the God.

ते निजबोधे उराउरी । भेटती आत्मया श्रीहरी । परी मोक्षप्रासादी सरी । सर्वाही आथी ॥47॥

ते आत्मबोधाच्या योगाने जगदात्मा श्रीहरीची सत्वर भेट घेतात; परंतु मोक्षरुपी देवालयात सर्वाची योग्यता सारखीच आहे ॥

These souls of the third type described above, merge into Shri Hari as Atman; but all the devotees can enter into this temple of liberation.

समर्थाचिये पंक्तिभोजने । तळिल्या वरील्या एकचि पक्वान्ने । तेवी श्रवणे अर्थे पठणे । मोक्षुचि लाभे ॥48॥

समर्थांचे घरी भोजनास गेले असता पंगतीत वरच्या खालच्या पानावर ज्याप्रमाणे एक सारखीच पक्वाने असतात (पंक्तीभेद नसतो) त्याप्रमाणे गीता श्रवण करणारास, अर्थ जाणणारास, व पठण करणारास, मोक्ष प्राप्त होतो ॥

Just as in a dinner party of rich people, diners sitting in a lower row and those sitting in a higher row are served with the same kind of food, similarly, for those who only listen to Geeta, those who consider and understand its meaning and those who deeply meditate upon it are all going to attain the final liberation.

ऐसा गीता वैष्णवप्रासादु । अठरावा अध्याय कळसु विशदु । म्या म्हणितला हा भेदु । जाणोनिया ॥49॥

असो; गीता ग्रंथ हा विष्णूचे देवालय असून अठरावा अध्याय हा त्यावरील उघड कळस आहे, असा भेद मी जाणूनबुजून केला ॥

So, Geeta is the temple of Vaishnavas, and this eighteenth chapter is its highest dome. I have made this statement after taking into consideration the whole significance.

आता सप्तदशापाठी । अध्याय कैसेनि उठी । तो संबंधु सांगो दिठी । दिसे तैसा ॥50॥

आता सतराव्या अध्यायापर्यंत सर्व अध्यायांची कशी उभारणी झाली आहे ते तुमच्या दृष्टीस पडेल असे समजून सांगतो ॥

Now I shall tell you how the occasion arose for the beginning of this chapter after the seventeenth, as it seems to my mind's eye.

का गंगायमुना उदक । वोघबगे वेगळिक । दावी होऊनि एक । पाणीपणे ॥51॥

प्रयागास गंगा व यमुना यांचे संगमाचे ठिकाणी उदक जरी ओघाच्या बळाने निराळे दिसले, तरी पाणी या भावनेने ते एकच आहे. ॥

Now, the water of the rivers Ganges and Yamuna is 'water' only but when we look at the streams, it appears separate in either stream.

न मोडिता दोन्ही आकार । घडिले एक शरीर । हे अर्धनारी नटेश्वर- । रूपी दिसे ॥52॥

अर्धनारीनटेश्वराचे रूपात जसे स्त्री व पुरुष यांचे आकार कायम असून एकच शरीर दिसते ॥

Or, if we see the image of joint male-female Gods, though male and female bodies and attires are different, the image appears as one body.

नाना वाढिली दिवसे । कळा बिंबी पैसे । परी सिनाने लेवे जैसे । चंद्री नाही ॥53॥

शुद्ध पक्षात चंद्राची कला जशी रोज वाढलेली दिसते, परंतु चंद्राचे दृष्टीने पाहू गेले असता तो पूर्णच आहे. त्याच्यावर निराळे थर नाहीत ॥

Or, no doubt, the phases of the Moon go on increasing and the Moon seems to be bigger everyday but we do not see additional layers of these phases on the surface of the moon.

तैसी सिनानी चारी पदे । श्लोक तो श्लोकावच्छेदे । अध्यावो अध्यायभेदे । गमे कीर ॥54॥

तसेच श्लोक चार जणांनी वेगळे वेगळे दिसतात व अध्याय अध्याय यामुळे वेगळे भासतात खरे; ॥

Similarly, when we see verses, they appear separate, each having four lines, and by the numbering given to the chapters, they also are seen as separate chapters.

परी प्रमेयाची उजरी । आनान रूप न धरी । नाना रत्नमणी दोरी । एकचि जैसी ॥55॥

परंतु अर्थाच्या दृष्टीने त्यात भेद नाही जशी पुष्कळ रत्ने धारण करणारी दोरी एकच असते ॥

But the subject of this treatise, intended to be taught is not separate. They are as if various beads sewn together by one thread.

मोतिये मिळोनि बहुवे । एकावळीचा पाडु आहे । परी शोभे रूप होये । एकचि तेथ ॥56॥

पुष्कळ मोती मिळून एकावळीची माळ तयार होते, परंतु सर्वाशी कांती एकच असते ॥

Many pearls are put in a neck-lace and we see one single form thereof.

फुलांफुलसरा लेख चढे । द्रुती दुजी अंगुळी न पडे । श्लोक अध्याय तेणे पाडे । जाणावे हे ॥57॥

माळेत फुले ओवण्यास लागल्यावर फुलांची संख्या वाढते; परंतु त्याचा सुगंध घेऊ गेले असता संख्येकरीता दुसरे बोट घालावे लागत नाही म्हणजे सारखाच सुगंध असतो त्याचप्रमाणे श्लोक व अध्याय हे जरी पुष्कळ असले तरी त्यातील अर्थ एकच आहे ॥

The flowers and the garlands of flowers are separate but if we try to count their smell, we have not to count two by using another finger. The unity in diversity of these verses and the chapters should be considered similar to the above examples.

सात शते श्लोक । अध्याया अठरांचे लेख । परी देवो बोलिले एक । जे दुजे नाही ॥58॥

गीतेचे श्लोक सातशे असून अध्याय अठरा आहेत, परंतु देवाने या सर्वात एकाच तत्वाचे विवेचन केले आहे. दुसरे काही वर्णन केले नाही ॥

Geeta has seven hundred verses grouped into eighteen chapters. That is the numerical count, but the theme on which the Lord Shrikrishna dwells is one throughout.

आणि म्यांही न सांडूनि ते सोये । ग्रंथ व्यक्ति केली आहे । प्रस्तुत तेणे निर्वाहे । निरूपण आइका ॥59॥

आणि मीही देवांचा मार्ग न सोडता ग्रंथांचे स्पष्टीकरण केले आहे, तूर्त या समजुतीने मी अठरावा अध्याय सांगतो तो ऐका. ॥

And I have also made the meaning of the whole work clear, keeping in mind this fact. I will explain. Please listen.

तरी सतरावा अध्यावो । पावता पुरता ठावो । जे संपता श्लोकी देवो । बोलिले ऐसे ॥60॥

तर सतराव्या अध्यायातील शेवटच्या श्लोकात देव असे म्हणाले की ॥

In the last verse of the seventeenth chapter, the Lord has said that -

अर्जुना ब्रह्मनामाच्याविखीं । बुद्धि सांडूनि आस्तिकी । कर्मे कीजती तितुकी । असंते होती ॥61॥

अर्जुना ब्रम्हनामाच्या विषयी श्रद्धा सोडून जितकी कर्मे करशील तितकी व्यर्थ होत ॥

"O Arjuna, whatever actions are performed without having faith in the name of Brahman which is OM TAT SAT, are all untrue."

हा ऐकोनि देवाचा बोलु । अर्जुना आला डोलु । म्हणे कर्मनिष्ठा मळु । ठेविला देखो ॥62॥

असे देवाचे बोलणे ऐकून अर्जुनास मोठा आनंद झाला आणि तो म्हणाला की, देवानी कर्मावर श्रद्धा ठेवणारास दोष ठेवला आहे. ॥

Listening to this statement of the Lord, a thought peeped into the mind of Arjuna that "It seems, the Lord is finding fault with the men performing various actions."

तो अज्ञानांधु तव बापुडा । ईश्वरुचि न देखे एवढा । तेथ नामचि एक पुढा । का सुझे तया ॥63॥

तो बिचारा ज्ञानामुळे अंध झालेला असल्यामुळे सर्व जगतात ईश्वर भरलेला आहे, हे त्यास समजले नाही; मग तो प्रत्यक्ष त्याच्यापुढे असूनही ब्रह्मनामश्रद्धेचे वर्म त्यास कसे समजेल ? ॥

"But", he thought, "The doer, the Jeeva, the poor soul is blind by his ignorance. He does not know the nature of God at all. How can he go further and find out the truth about this Name?

आणि रजतमे दोन्ही । गेलियावीण श्रद्धा सानी । ते का लागे अभिधानी । ब्रह्माचिये ? ॥64॥

रज व तम दोन्ही गुणांच्या नाश झाल्याशिवाय जी श्रद्धा असते, ती ब्रम्हाच्या ब्रम्हश्रद्धेच्यानावासकशी पात्र होईल ? ॥

Further, so long as the Rajas and Tamas in his character are not gone, his faith is bound to be of a lesser quality. How can that faith be able to grasp the importance of the sacred Name of Brahman?

मग कोता खेंव देणे । वार्तेवरील धावणे । सांडी पडे खेळणे । नागिणीचे ते ॥65॥

मग, शस्त्राला आलिंगन देणे अथवा दोरीवर धावत सुटणे व नागिणीला हातात धरुण खेळणे. या गोष्टी जशा मरणास कारण होतात. ॥

So, just as it is deadly to embrace a sword or to run on a stretched rope or to play with a serpent,

तैसी कर्मे दुवाडे । तया जन्मांतराची कडे । दुर्मेळावे येवढे । कर्मामाजी ॥66॥

तशी कर्मे कठीण असून ती जन्ममरण देण्यास कारणीभूत होतात, असे कर्माचे दुष्ट धर्म आहेत. ॥

Similarly, all these actions are very dangerous and many calamities like continuous chain of births and deaths are lurking in them.

ना विपाये हे उजू होये । तरी ज्ञानाची योग्यता लाहे । येऱ्हवी येणेचि जाये । निरयालया ॥67॥

कदाचित कर्मे यथासांग झाली तर त्याना ज्ञानाची योग्यता येते व ते कर्म यथासांग न झाल्यास नरक प्राप्ति कारण होते ॥

If luckily action is done rightly, knowledge can be gained; otherwise the very action would be leading a man downwards.

कर्मी हा ठायवरी । आहाती बहुवा अवसरी । आता कर्मठा कै वारी । मोक्षाची हे ॥68॥

आजवर कर्म करण्यामध्ये पुष्कळ काळ घालविला पण त्यापासून मोक्ष मिळाला नाही, आता यापुढे कर्मठांना मोक्षाची पाळी केव्हा येणार ? ॥

There are many disturbances while any action is being completed according to standards. Then how can persons performing actions have a chance to attain liberation?

तरी फिटो कर्माचा पांगु । कीजो अवघाचि त्यागु । आदरिजो अव्यंगु । संन्यासु हा ॥69॥

तर कर्माचे दैन्य फिटून व त्याचा सर्व त्याग करून अव्यंग असा जो कर्मसंन्यास त्याचा आदर करावा ॥

Therefore, this bondage of performance of action should be cut, all actions should be given up and Sanyasa which is having no such defects should be followed.

कर्मबाधेची कही । जेथ भयाची गोठी नाही । ते आत्मज्ञान जिही । स्वाधीन होय ॥70॥

ज्याच्या योगाने कर्माच्या बाधेपासून भीती नसते व आत्मज्ञान प्राप्त होते ॥

The two things in which there is no fear of bad effect of action and by which one attains self knowledge,

ज्ञानाचे आवाहनमंत्र । जे ज्ञान पिकते सुक्षेत्र । ज्ञान आकर्षिते सूत्र । तंतु जे का ॥71॥

व जो कर्मसंन्यास आणि कर्मत्याग हे ज्ञानाला आमंत्रण करण्याचे मंत्र, अथवा ज्ञान पिकवण्याचे क्षेत्र अथवा ज्ञानाला आकर्षण करणाऱ्या सूत्राचे तंतू होत, ॥

Those two which are like Mantras invoking knowledge or like fertile gardens giving the crop of knowledge; or like threads which are capable of pulling the knowledge nearer to us;

ते दोनी संन्यास त्याग । अनुष्ठूनि सुटे जग । तरी हेचि आता चांग । व्यक्त पुसो ॥72॥

ते दोन्ही संन्यास व त्याग यांचे अनुष्ठान करून जग मुक्त होवो, तर हेच आता उघड रीतीने सांगा असे देवास पुसावे ॥

Are 'Sanyasa' and 'Tyaga'. When we accept these two, all relations with the world are snapped. Therefore, it is better to ask the Lord to explain the nature of Sanyasa and Tyaga. (Renunciation, and abandoning everything).

ऐसे म्हणौनि पार्थे । त्यागसंन्यासव्यवस्थे । रूप होआवया जेथे । प्रश्नु केला ॥73॥

असे पार्थाने मनात आणून त्याग व संन्यास यांचे स्पष्टीकरण व्हावे म्हणून प्रश्न केला ॥

Planning like this in his mind, when Arjuna asked the Lord about the nature of these two, namely the renunciation and abandoning, the Lord answered him, which is contained in this eighteenth chapter.

तेथ प्रत्युत्तरे बोली । श्रीकृष्णे जे चावळिली । तया व्यक्ति जाली । अष्टादशा ॥74॥

तेव्हा श्रीकृष्णांनी अर्जुनास प्रत्युत्तर देण्यासाठी जे भाषण केले तोच हा अठरावा अध्याय व्यक्त झाला ॥

Planning like this in his mind, when Arjuna asked the Lord about the nature of these two, namely the renunciation and abandoning, the Lord answered him, which is contained in this eighteenth chapter.

एवं जन्यजनकभावे । अध्यावो अध्यायाते प्रसवे । आता ऐका बरवे । पुसिले जे ॥75॥

याप्रमाणे कार्यकारणभावाने एक अध्याय दुसऱ्या अध्यायास कारणीभूत होतो, आता अर्जुनाने काय प्रश्न केला, तो ऐका ॥

Thus in this Geeta, one chapter comes out of another chapter as a natural offspring. Now please listen to what Arjuna asked.

तरी पंडुकुमरे तेणे । देवाचे सरते बोलणे । जाणोनि अंतःकरणे । काणी घेतली ॥76॥

सतराव्या अध्यायात देवांनी जो शेवटचा श्लोक सांगितला त्याचे अंतःकरणात मनन करून अर्जुनाने अशी शंका घेतली ॥

The son of Pandu listened with full attention, to what the Lord last said and understood it.

येऱ्हवी तत्वविषयी भला । तो निश्चितु असे कीर जाहला । परी देवो राहे उगला । ते साहावेना ॥77॥

एरवी त्याला देवांनी सांगितलेले तत्व पूर्ण समजले होते परंतु देव काही न बोलता स्वस्थ बसले ते त्याला बरे वाटेना ॥

Really speaking, he was quite convinced about the main doctrine, but his loving heart could not accept the possible stoppage of speech by the Lord.

वत्स धालयाही वरी । धेनू न वचावी दुरी । अनन्य प्रीतीची परी । ऐसी आहे ॥78॥

वासराचे पोट भरल्यावरहि गायीने त्याचेपासून दूर न व्हावे असे एकनिष्ठ प्रेमाचे लक्षण आहे ॥

Even if the calf is satisfied, it wants the cow not to go away. Intimate one-pointed love is always like this.

तेणे काजेवीणही बोलावे । ते देखीले तरी पाहावे । भोगिता चाड दुणावे । पढियंतयाठायी ॥79॥

आपल्या जो मनुष्य परम प्रिय असतो त्याने काही कारण नसतानाही आपल्याशी बोलावे व आपल्याकडे पाहिल्यावरही आपल्याकडेच पाहत राहावे असे प्रीतीचे लक्षण आहे. ॥

That love speaks without reason. It wants to see again what it has once seen and by experiencing love of the beloved, it is increased further and further.

ऐसी प्रेमाची हे जाती । आणि पार्थ तव तेचि मूर्ती । म्हणौनि करू लाहे खंती । उगेपणाची ॥80॥

अशी प्रेमाची जात असून पार्थ तर श्रीकृष्णाच्या प्रेमाची मूर्तीच आहे, म्हणून भगवान स्वस्थ बसल्यामुळे पार्थास अवघड वाटले ॥

Such is the nature of love and Partha was the very image of such love, and therefore, he became uneasy with the thought that the Lord might stop speaking.

आणि संवादाचेनि मिषे । जे अव्यवहारी वस्तु असे । ते भोगिजे की जैसे । आरिसा रूप ॥81॥

आणि संवादाच्या योगाने पारमार्थिक वस्तू जे ‘ब्रह्म ” ते आरश्यात पाहिल्यावर जसे आपले रूप स्पष्ट दिसते तसे भोगिता येते ॥

Through dialogue, Arjuna was experiencing that thing which is not possible in practical life, just as we see our own face only in the mirror.

मग संवादु तोही पारुखे । तरी भोगिता भोगणे थोके । हे का साहवेल सुखे । लांचावलेया ? ॥82॥

मग संवाद बंद पडल्यावर ब्रह्मप्राप्ती बंद होते ही गोष्ट सुखप्राप्तीला (सवकलेल्या) सकवलेल्या अर्जुनाला कशी सहन होईल ॥

But that happiness was about to be stopped if dialogue ceased. How can Arjuna, who was now addicted to that happiness, tolerate that thing?

यालागी त्याग संन्यास । पुसावयाचे घेऊनि मिस । मग उपलविले दुस । गीतेचे ते ॥83॥

म्हणून त्याग व संन्यास म्हणजे काय हे पुसण्याच्या निमित्ताने गीतारूपी वस्त्राची अर्जुनाने पुन: घडी उकलली. ॥

Therefore, under the pretext of asking about 'renunciation' and 'abandoning', he caused the fold of the cloth of Geeta to be reopened.

अठरावा अध्यावो नोहे । हे एकाध्यायी गीताचि आहे । जै वांसरुचि गाय दुहे । तै वेळु कायसा ॥84॥

तर हा अठरावा अध्याय नसून एकाध्यायी गीताच आहे. पहा कि जेंव्हा वासरुंच गाईस पान्हा आणते तेव्हा वेळअवेळ याचा गाईस विचार असतो काय.

Sirs, this eighteenth chapter is not merely a chapter, but the whole Geeta brought into a summary form. When the calf wants to drink milk, how can the cow wait for long to give it?

तैसी संपता अवसरी । गीता आदरविली माघारी । स्वामी भृत्याचा न करी । संवादु काई ? ॥85॥

त्याप्रमाणे गीता संपण्याचे वेळी पुन्हा: गीतेच्या पूर्वपदावर अर्जुन आला तेंव्हा सेवकाने प्रश्न केल्यावर स्वामी त्याचे उत्तर कसे देणार नाहीत ? ॥

Similarly, Arjuna turned his attention back to the Geeta, when it was about to come to an end. Anyway, does the owner not give what his servant really wants?

परी हे असो ऐसे । अर्जुने पुसिजत असे । म्हणे विनंती विश्वेशे । अवधारिजो ॥86॥

परंतु ही गोष्ट राहु द्या; अर्जुनाने कृष्णाची विनंती करून म्हटले की भगवंतानी आता माझ्या विनंतीकडे लक्ष द्यावे.

But enough with this justification! Arjuna is asking- "O, the Lord of the world! Please listen to my request."

हा जी संन्यासु आणि त्यागु । इया दोही एक अर्थी लागु । जैसा सांघातु आणि संघु । संघातेचि बोलिजे ॥87॥

हे प्रभो संन्यास आणि त्याग या दोहोंचा एकाच अर्थाशी संबंध आहे जसा ‘संघात ” आणि ‘संघ ” या दोन्ही शब्दांचा निर्देश संघात या शब्दानेच करितात ॥

Arjuna said, "My Lord, both Sanyasa and Tyaga are having the same meaning, just as Sanghata and Sangha have the same meaning as a "group."

तैसेचि त्यागे आणि संन्यासे । त्यागुचि बोलिजतु असे । आमचेनि तव मानसे । जाणिजे हेचि ॥88॥

तसाच त्याग आणि संन्यास या दोन्ही शब्दांनी त्यागाचाच बोध होतो आमच्या मनाला तरी असे वाटते ॥

Similarly as far as I think, both the words Sanyasa and Tyaga mean 'Tyaga' only;

ना काही आथी अर्थभेदु । तो देवो करोतु विशदु । तेथ म्हणती श्रीमुकुंदु । भिन्नचि पै ॥89॥

मग जर त्यांच्या अर्थात काही भेद असेल तर तो देवाने स्पष्ट करून सांगावा “तेव्हा” श्री मुकुंद म्हणाले अरे हे दोन्ही शब्द भिन्नच आहेत ॥

But if there is any difference, the Lord may kindly explain it.'' The Lord said - "They are different."

तरी अर्जुना तुझ्या मनी । त्याग संन्यास दोनी । एकार्थ गमले हे मानी । मीही साच ॥90॥

तथापि अर्जुना त्याग व संन्यास हे दोन्ही शब्द एकार्थीच आहेत असे जे तुझ्या मनाला वाटले, ते बरोबर आहे असे मी म्हणतो, ॥

Even then, O Arjuna, I quite understand that they appeared to you to be the same.

इही दोही कीर शब्दी । त्यागुचि बोलिजे त्रिशुद्धी । परी कारण एथ भेदी । येतुलेचि ॥91॥

खरोखर या दोन्ही शब्दांनी एक त्यागाचाच निर्देश होतो, हे खरे आहे, पण त्यांच्या अर्थांमध्ये भेद होण्याचे कारण एवढेच आहे की, ॥

No doubt, both the words mean the same thing as "giving up", but there is only slight difference, which is-

जे निपटूनि कर्म सांडिजे । ते सांडणे संन्यासु म्हणिजे । आणि फलमात्र का त्यजिजे । तो त्यागु गा ॥92॥

जे सर्वथैव कर्म सोडणे, त्या सोडण्याला संन्यास असे म्हणतात आणि अर्जुना, कर्म कर्तृत्वाचा अभिमान व फल ह्यांचा त्याग करणे, त्याला त्यागा असे म्हणतात, ॥

Sanyasa means totally to give up all action and Tyaga means only to give up the desire for the result of action.

तरी कोणा कर्माचे फळ । सांडिजे कोण कर्म केवळ । हेही सांगो विवळ । चित्त दे पा ॥93॥

तर कोणत्या कर्माचे फळ टाकावे व कोणते कर्म मुळीच टाकावे, हेही स्पष्ट करून सांगतो, ते चित्त देऊन ऐक,

Now I will tell you which action should be totally given up and of which action only the fruit should be given up. Please give attention to it.

तरी आपैसी दांगे डोंगर । झाडे डाळती अपार । तैसे लांबे राजागर । नुठिती ते ॥94॥

ज्याप्रमाणे अरण्यात डोंगरावर पुष्कळ झाडे आपोआप उगवतात, त्याप्रमाणे लांबीचे भात, व बागेतील झाडे, आपोआप उगवत नाहीत.

On a mountain, all types of trees grow at random, but the plants in a garden or paddy do not grow without sowing.

न पेरिता सैंघ तृणे । उठती तैसे साळीचे होणे । नाही गा राबाउणे । जियापरी ॥95॥

पेरल्याशिवाय गवत हवे तेवढे उगवते तसेच शेतात राब घातल्याशिवाय साळीचे पिक होत नाही ॥

Grasses of many varieties grow without sowing, but unless proper cultivation is made, we do not get the rice crop.

का अंग जाहले सहजे । परी लेणे उद्यमे कीजे । नदी आपैसी आपादिजे । विहिरी जेवी ॥96॥

अथवा शरीर जरी सहज झालेले आहे, तरी दागिने उद्योग करूनच करावी लागतात, किंवा नदीचे पाणी सहज प्राप्त होते, पण विहीर खणावी लागते ॥

Our body is natural, but an ornament is to be prepared. River is a natural source of water, but wells are required to be dug.

तैसे नित्य नैमित्तिक । कर्म होय स्वाभाविक । परी न कामिता कामिक । न निफजे जे ॥97॥

त्याप्रमाणे नित्य नैमित्तिक कर्म हे स्वाभाविक आहे, परंतु काम्यकर्मे इच्छा केल्याशिवाय उत्पन्न होत नाही ॥

Similarly, the regular and occasional actions are taking place in their natural course, but if we do not have desire for their fruit, then these actions are not binding. -

का कामनेचेनि दळवाडे । जे उभारावया घडे । अश्वमेधादिक फुडे । याग जेथ ॥98॥

किंवा येथे कामनेच्या जोराने उत्पन्न होणारे यथासांग अश्वमेधादी याग ॥

Such actions like sacrifices of horse, etc., which are performed with the enhanced ambitious desire,

वापी कूप आराम । अग्रहारे हन महाग्राम । आणीकही नाना संभ्रम । व्रतांचे ते ॥99॥

पुष्करणी, विहिरी, इत्यादी बांधणे, बागा लावणे, अग्रहार देणे, व एखादी ठिकाणी शहर बसविणे व आणखी पुष्कळ प्रकारची व्रते ॥

And digging of wells, giving in charity a piece of land or the whole village; to grow gardens for public utility, and various penances done with pride,

ऐसे इष्टापूर्त सकळ । जया कामना एक मूळ । जे केले भोगवी फळ । बांधोनिया ॥100॥

असे सर्व इष्टापुर्त कर्म ज्याला कामना मूळ कारण आहे आणि त्याचे आचरण केले असता ते करणारास बद्ध करून फळ भोगण्यास लावते ॥

And other such actions, which are undertaken for social utilities, and desire is at their root, become binding, and compel the doer to reap their fruits.

देहाचिया गावा अलिया । जन्ममृत्यूचिया सोहळिया । ना म्हणो नये धनंजया । जियापरी ॥101॥

अर्जुना, देहरूप गावास आल्यावर जन्म मृत्यूच्या सोहळ्यांना नाही म्हणता येत नाही, ॥

O Dhananjaya, when we have come to the town of this body, we cannot say 'no' to the happenings of birth and death.

का ललाटीचे लिहिले । न मोडे गा काही केले । काळेगोरेपण धुतले । फिटो नेणे ॥102॥

किंवा नशिबात लिहिलेली काही टळत नाही, अथवा काळेपण व गोरेपण कितीही धुतले तरी नाहीसे होत नाही. ॥

Or what is written as destiny on the forehead, cannot be avoided or our texture of the skin, either dark or fair, cannot be washed clean.

केले काम्य कर्म तैसे । फळ भोगावया धरणे बैसे । न फेडिता ऋण जैसे । वोसंडीना ॥103॥

तसे काम्यकर्मे केले असता, ऋण फेडल्या वाचून ज्याप्रमाणे सुटका होत नाही, त्याप्रमाणे ते फळ भोगाविण्याकरिता दारात धरणे घेऊन बसते ! ॥

Just as we cannot escape repayment of a loan, similarly when action is done with a desire, it comes back at our door and waits to be retributed by the fruit.

का कामनाही न करिता । अवसांत घडे पंडुसुता । तरी वायकांडे न झुंजता । लागे जैसे ॥104॥

अथवा अर्जुना इच्छा न करिता काम्यकर्म अकस्मात घडले तरी, केवळ करमणुकीकरिता वाय बाणांनी युद्ध करीत असता तो मर्मस्थली लागला तर जसा जीव घेण्यास कमी करत नाही, ॥

O the son of Pandu, just as while playing with toy-arrows, if any arrow hits us, it definitely kills us; similarly, even if action with desire happens unintentionally,

गूळ नेणता तोंडी । घातला देचि गोडी । आगी मानूनि राखोंडी । चेपिला पोळी ॥105॥

गुळ न समजून जरी तोंडात घातला तरी तो गोडच लागतो किंवा अग्नीस राखोंडी समजून जरी त्यावर पाय दिला तरी तो भाजतोच. ॥

Just like jaggery is sweet, even if we put it in our mouth without knowing it or thinking that when there appears in our path only ash, we put a foot upon it and if ember is hidden there, it definitely burns.

काम्यकर्मी हे एक । सामर्थ्य आथी स्वाभाविक । म्हणौनि नको कौतुक । मुमुक्षु एथ ॥106॥

त्याप्रमाणे, काम्यकर्माचे ठिकाणी फळ भोगविण्याचे स्वाभाविक सामर्थ्य आहे, म्हणून मुमुक्षूने कौतुकानेही त्याचे आचरण करू नये. ॥

Similarly there is natural power in action done with desires, to give you fruit without mistake and, therefore, the seeker of liberation should not commit such actions even as a fun.

किंबहुना पार्था ऐसे । जे काम्य कर्म गा असे । ते त्यजिजे विष जैसे । वोकूनिया ॥107॥

किंबहुना बा पार्था, असे जे काम्यकर्म आहे ते, विष पोटात गेले म्हणजे ओकुन टाकतात, तसे टाकून द्यावे ॥

O Partha, supposing, by accident, some poison is taken, we vomit it. Similarly such actions should be given up.

मग तया त्यागाते जगी । संन्यासु ऐसया भंगी । बोलिजे अंतरंगी । सर्वद्रष्टा ॥108॥

मग ज्याच त्याला जगात संन्यास असे म्हणतात, असे सर्वातर साक्षी भगवान श्रीकृष्ण बोलिले ॥

The all-knowing Lord Shrikrishna further said-" Such giving up is called the real renunciation."

हे काम्य कर्म सांडणे । ते कामनेतेचि उपडणे । द्रव्यत्यागे दवडणे । भय जैसे ॥109॥

मग म्हणतात:- ज्याप्रमाणे आपल्या जवळील द्रव्ये टाकून दिली म्हणजे त्यापासून उत्पन्न होणारे भय नाहीसे होते, त्याप्रमाणे ह्या काम्यकर्मांचा त्याग करणे म्हणजे मनातील वासना समूळ नाहीतशा करणे होय ॥

He further said, "When we give up money, the danger arising out of it also disappears. Similarly to give up actions which are done with desires is equal to giving up the desires themselves from our mind.

आणि सोमसूर्यग्रहणे । येऊनि करविती पार्वणे । का मातापितरमरणे । अंकित जे दिवस ॥110॥

आणि चंद्रग्रहण ह्या पर्वणीच्या दिवशी किंवा माता पितरांच्या श्राद्ध तिथीस, ॥

Actions or ceremonies to be performed at the time of the Sun or Moon eclipse or the death anniversaries of parents,

अथवा अतिथी हन पावे । हे ऐसैसे पडे जै करावे । तै ते कर्म जाणावे । नौमित्तिक गा ॥111॥

अथवा काकबळी टाकण्याचे समयास अतिथी प्राप्त झाला असता, जी जी कर्मे करावी लागतात ति नैमित्तिक कर्मे होतं ॥

Or if a guest comes at the time of dinner, when some food is offered to him, etc. are occasional actions.

वार्षिया क्षोमे गगन । वसंते दुणावे वन । देहा श्रृंगारी यौवन- । दशा जैसी ॥112॥

वर्षाकाळी जसे आकाश भरून येवून मेघांची गर्जना होते, वसंत ऋतूच्या योगाने वनास पालवी फुटून दुप्पट शोभा येते, अथवा शरीराला यौवनदशा शोभा आणते. ॥

In rainy season, clouds are accumulated in the sky and they thunder. In spring, gardens have enhanced beauty because the trees have new tender leaves. Youth adds beauty to the body.

का सोमकांतु सोमे पघळे । सूर्ये फांकती कमळे । एथ असे तेचि पाल्हाळे । आन नये ॥113॥

किंवा सोमकांत मणी चंद्राच्या किरणांनी द्रवतो व सूर्याचे किरणांनी सुर्यविकाशिनी कमळे प्रफुल्लीत होतात; या ठिकाणी, जे मुळचे असते तेच वाढते, निराळे काही उत्त्पन्न होत नाही. ॥

The Somakanta stone oozes by moon-light and lotus-flowers bloom in the Sun. Here whatever is existing becomes enriched, and no new things are added.

तैसे नित्य जे का कर्म । तेचि निमित्ताचे लाहे नियम । एथ उंचावे तेणे नाम । नैमित्तिक होय ॥114॥

त्याच प्रमाणे जे नित्य कर्म आहे, त्यालाच निमिताचे नियम लागले कि, नैमित्तिक हे मोठे नांव त्याला प्राप्त होते. ॥

Similarly actions which are of a routine nature become occasional when they are done on particular days under their own rules.

आणि सायंप्रातर्मध्यान्ही । जे का करणीय प्रतिदिनी । परी दृष्टि जैसी लोचनी । अधिक नोहे ॥115॥

आणि दररोज सकाळी, दुपारी व सायंकाळी जे कर्म करावे लागतात; परंतु ज्या डोळ्यातील दृष्टी अधिक होत नाही. ॥

When we perform actions in the morning, at noon or in the evening, there is no increase in the quality of our eye-sight, because of that.

का नापादिता गती । चरणी जैसी आथी । नातरी ते दीप्ती । दीपबिंबी ॥116॥

अथवा गतीचा स्वीकार ती जशी पायात आपोआपच आहे; किंवा दिव्याचे ठिकाणीच जसे त्याचे सहज तेज आहे, ॥

The feet may not walk, but there is the quality of movement inherent in them, or the lamp has natural light in its flame.

वासु नेदिता जैसे । चंदनी सौरभ्य असे । अधिकाराचे तैसे । रूपचि जे ॥117॥

चंदनास वरून वास लावल्या शिवाय जसा अंगाचा सुगंध असतो तसे अधिकाराचे लक्षण होय. ॥

The sandalwood is naturally fragrant without applying good smell to it from outside. Similarly the capacity of action is inherent in us.

नित्य कर्म ऐसे जनी । पार्था बोलिजे ते मानी । एवं नित्य नैमित्तिक दोन्ही । दाविली तुज ॥118॥

त्या कर्मास पार्था, जगात नित्य कर्म म्हणतात, असे समज. या प्रमाणे तुला नित्य व नैमित्तिक हि दोन्ही कर्मे दाखविली. ॥

When such is the case, O Partha, it is called action of a routine nature. Thus I have shown you both the routine and occasional actions.

हेचि नित्य नैमित्तिक । अनुष्ठेय आवश्यक । म्हणौनि म्हणो पाहती एक । वांझ ययाते ॥119॥

हेच नित्यनैमित्तिक कर्म अवश्य केले पाहिजे. म्हणून काही लोक या कर्मास निष्फळ कर्म असे म्हणू पाहतात. ॥

Some people call this action of both types as useless because it is to be done unavoidably.

परी भोजनी जैसे होये । तृप्ति लाहे भूक जाये । तैसे नित्यनैमित्तिकी आहे । सर्वांगी फळ ॥120॥

परंतु, भोजनापासून जशी तृप्ती प्राप्त होवून क्षुधा नष्ट होते, तशी या नित्यनैमित्तिक कर्मापासून सर्व प्रकारे फळ प्राप्ती होते. ॥

But meals are a regular routine. However, by taking food, there is satisfaction as well as the cessation of hunger. Similarly these actions definitely give results.

कीड आगिठा पडे । तरी मळु तुटे वानी चढे । यया कर्मा तया सांगडे । फळ जाणावे ॥121॥

ज्या प्रमाणे हिणकस सोने अग्नीत घातल्यावर त्याचा हिणकसपणा जाऊन त्याचा कस वाढतो, त्याप्रमाणे नित्य नैमित्तिक कर्मापासून फळ प्राप्ती होते. (चित्त शुद्धी होते) ॥

Just as by heating, dross burns out and gold becomes purer, similarly, these actions bring about certain results like purification of mind.

जे प्रत्यवाय तव गळे । स्वाधिकार बहुवे उजळे । तेथ हातोफळिया मिळे । सद्गतीसी ॥122॥

कारण, या कर्माच्या आचरणाने दोष नाहीतसे होवून आपला अधिकार जास्त वाढतो आणि असे झाल्यावर हातोहात सद्गती प्राप्त होते. ॥

By performance of such actions, the defects in our character drop away, our capacity increases and evolution is easily helped in our life.

येवढेवरी ढिसाळ । नित्यनैमित्तिकी आहे फळ । परी ते त्यजिजे मूळ । नक्षत्री जैसे ॥123॥

नित्यनैमित्तिक कर्मापासून जरी एव्हढी मोठी फळ प्राप्ती होते, तरी मूळ नक्षत्रावर उपजलेल्या मुलांप्रमाणे, त्याच्या फळाचा त्याग करावा. ॥

Though these actions are fruitful, the fruits should be abandoned, just as people sometimes are seen abandoning a child born on "Moola" constellation (on an inauspicious time.)

लता पिके आघवी । तव च्यूत बांधे पालवी । मग हात न लावित माधवी । सोडूनि घाली ॥124॥

वसंत ऋतूच्या योगाने जरी सर्व वेल वाढले व आम्रवृक्षास पालवी फुटली, तरी जसा तो त्यास हात न लाविता टाकून जातो. ॥

For example, though many creepers grow more and mango trees bear new leaves because of spring season, the spring season does not touch anything and goes away when time is over.

तैसी नोलांडिता कर्मरेखा । चित्त दीजे नित्यनैमित्तिका । पाठी फळा कीजे अशेखा । वांताचे वानी ॥125॥

तसे नित्यनैमित्तिक कर्मांचे चित्त देवून यथाविधी आचरण कारावे; पण त्यापासून निष्पन्न होण्याऱ्या सर्व फलांचा वांती (उलटी, वमन) प्रमाणे त्याग करवा. ॥

Similarly the routine and occasional actions should be performed with due regard to rules and regulations, carefully, but the fruits arising out of them should be dropped like vomit.

यया कर्म फळत्यागाते । त्यागु म्हणती पै जाणते । एवं त्याग संन्यास तूते । परीसविले ॥126॥

अशा रीतीने नित्यनैमित्तिक कर्मांचे फळांचा त्याग करणे यालाच ज्ञाते पुरुष ‘त्याग ” असे म्हणतात. याप्रमाणे त्याग व संन्यास हे त्यांची फोड करून तुला सांगतील. ॥

The wise people say that to give up the fruits of these routine and occasional actions is the real abandonment or giving up. In this way I have explained to you the difference between Tyaga and Sanyasa.

हा संन्यासु जै संभवे । तै काम्य बाधू न पावे । निषिद्ध तव स्वभावे । निषेधे गेले ॥127॥

या प्रमाणे जेंव्हा संन्यास घडतो, तेंव्हा काम्य कार्मापासून बाधा होवू शकत नाही. आणि निषिद्ध कर्म तर निषेधांच्या योगे स्वभावत:च नाहीसे होते; ॥

When Sanyasa happens in this way, naturally there is no question of bondage arising out of actions done with desires, and the prohibited action automatically disappears because one does not commit those actions.

आणि नित्यादिक जे असे । ते येणे फलत्यागे नसे । शिर लोटलिया जैसे । येर आंग ॥128॥

आणि ज्याप्रमाणे शीर कापल्यावर धड आपोआप निर्जीव होवून खाली पडते, त्याप्रमाणे नित्यनैमित्तिक कर्माच्या फलांचा आता सांगितल्या रीतीने त्याग केला असता, त्यापासून बाधा होत नाही.

Just as when the head is pushed forward, the body being is also pushed automatically, similarly when the fruits arising out of the routine and the occasional actions are relinquished, they do not affect the man.

मग सस्य फळपाकांत । तैसे निमालिया कर्मजात । आत्मज्ञान गिंवसीत । अपैसे ये ॥129॥

मग धान्य पिकल्यावर जशी पिकाची वाढ खुंटते, तसा सर्व कर्माचा क्षय झाला म्हणजे आत्मज्ञान आपण होवून शोधीत येते. ॥

When just as the grains are ready and ripe, the crop does not grow further, all actions become non-existent and self-knowledge comes searching that man.

ऐसिया निगुती दोनी । त्याग संन्यास अनुष्ठानी । पडले गा आत्मज्ञानी । बांधती पाटु ॥130॥

अश्या युक्तीने नित्यनैमित्तिक कर्मांच्या फलांचा त्याग व काम्यकर्मांचा संन्यास जे करतात, ते आत्मज्ञानाचे प्राप्तीला योग्य होतात. ॥

So, those who give up the fruits of these actions, and renounce selfish actions, deserve self- knowledge.

नातरी हे निगुती चुके । मग त्यागु कीजे हाततुके । तै काही न त्यजे अधिके । गोवीचि पडे ॥131॥

किंवा हि युक्ती चुकून जर कोणी अटकळीने त्याग करू म्हणतील तर, कर्माचा त्याग न होता ते अधिक घोटाळ्यात पडतात. ॥

But if making a mistake about this tact, some try to give-up actions, it will create more confusion.

जे औषध व्याधी अनोळख । ते घेतलिया परते विख । का अन्न न मानिता भूक । मारी ना काय ? ॥132॥

रोगाची चिकित्सा न करिता घेतलेले भलतेच औषध विषतुल्य होते, अथवा अन्नाचे सेवन केले नाही तर मरणार नाही काय ? ॥

If a wrong medicine is taken without diagnosis of the disease, it becomes poisonous. Or if a man does not take food, will he not die of hunger?

म्हणौनि त्याज्य जे नोहे । तेथ त्यागाते न सुवावे । त्याज्यालागी नोहावे । लोभापर ॥133॥

म्हणून ज्या गोष्टीचा त्याग करू नये असे सांगितले आहे, तिचा त्याग करू नये व ज्या गोष्टीचा त्याग करावा असे सांगितले आहे, तिचे आचरण करण्याचा लोभ धरू नये. ॥

Therefore, those actions which are not to be given-up, should not be given up, and those actions which are really to be dropped should not be performed with greed.

चुकलिया त्यागाचे वेझे । केला सर्वत्यागुही होय वोझे । न देखती सर्वत्र दुजे । वीतराग ते ॥134॥

त्याग करण्याची युक्ती चुकली तर कर्मत्याग करूनही मनुष्य कर्मबंधांत सापडतो, म्हून वैराग्यसंपन्न जे आहेत, ते केव्हाही त्याज्य गोष्टीचे आचरण करीत नाहीत. ॥

If a man misses the above tact of how and what is to be given up, he will be bound by action, even if he avoids doing it. Therefore, those who are really desireless, never commit actions which are rightly to be given up.

एका फळाभिलाष न ठके । ते कर्मांते म्हणती बंधके । जैसे आपण नग्न भांडके । जगाते म्हणे ॥135॥

कित्येकास फालाभिलाषा सोडवत नाही, म्हणून ‘कर्म बंध आहे. ” असे ते म्हणतात. ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य नग्न असून त्यास नग्न म्हटले असता जग भांडखोर आहे असे तो म्हणतो. ॥

Some find that they cannot give up their desire for fruit and, therefore, they say that all actions are binding, just like a man who himself is naked, blames all the world as quarrelsome.

का जिव्हालंपट रोगिया । अन्ने दूषी धनंजया । आंगा न रुसे कोढिया । मासिया कोपे ॥136॥

किंवा हे धनजंया, जिव्हेचा अधीन झालेला रोगी पाहिजे ते खातो, आणि ते पचले नाही म्हणजे अन्नास दोष देतो, किंवा कुष्ठरोगी आपल्या शरीरावर न रुसता त्यावर बसणाऱ्या माशांवर रागावतो, ॥

O Dhananjaya, it is like a man who cannot control his taste for food though he is ill, and blames the food; or a leper is not nauseated by his own rotting limbs but gets irritated at the flies hovering around.

तैसे फळकाम दुर्बळ । म्हणती कर्मचि किडाळ । मग निर्णयो देती केवळ । त्यजावे ऐसा ॥137॥

त्याप्रमाणे कर्मफळत्यागाविषयी अशक्त आहेत म्हणून कर्मच वाईट असे ते म्हणतात आणि मग कर्मत्याग करवा असा सिद्धांत ठरवितात. ॥

Similarly those who fall prey to the attraction of fruits of their actions, blame all actions as bad, because they are weak-willed and say that all actions should be given up.

एक म्हणती यागादिक । करावेचि आवश्यक । जे यावाचूनि शोधक । आन नसे ॥138॥

कोणी असे म्हणतात कि, यज्त्रयागादी हे अवश्य केलेच पाहिजे, कारण त्यावाचून चित्तशुद्धी होण्यास दुसरा उपायच नाही. ॥

Some others say that sacrifices etc. should be performed because there is no other action as purifying as these.

मनशुद्धीच्या मार्गी । जै विजयी व्हावे वेगी । तै कर्म सबळालागी । आळसु न कीजे ॥139॥

जर चित्तशुद्धी लवकर व्हावी अशी इच्छा असेल, तर कर्माचे आचरण करण्यास आळस करू नये. ॥

They say that if we wish to progress on the path of self-purification, we should not be negligent in the matter of using the weapon of karma or such actions as above.

भांगार आथी शोधावे । तरी आगी जेवी नुबगावे । का दर्पणालागी सांचावे । अधिक रज ॥140॥

सोनी शुध्द करावयाचे असेल, तर ते अग्नीत घालण्याविषयी जसा कंटाळा करू नये, किंवा आरशात पहावयाचे असल्यास त्यावरील मळ काढण्याकरिता चुना लावून तो साफ करावा लागतो; ॥

Just as we should not be averse to the use of fire, if we wish to purify the gold, or as we have to use ash first to clean a mirror.

नाना वस्त्रे चोख होआवी । ऐसे आथी जरी जीवी । तरी संवदणी न मनावी । मलिन जैसी ॥141॥

अथवा वस्त्रे स्वच्छ निघावी अशी जर इच्छा असेल, तर ती परटाच्या गलिच्छ सतेल्यात घालण्याविषयी मनात शंका बाळगू नये; ॥

Or, if we wish our clothes to be cleansed, we cannot say that the washerman's tub is dirty.

तैसी कर्मे क्लेशकारे । म्हणौनि न न्यावी अव्हेरे । का अन्नलाभे अरुवारे । रांधितिये उणे ॥142॥

किंवा उत्तम अन्न हवे असेल तर ते तयार केल्याशिवाय कसे प्राप्त होईल त्याप्रमाणे कर्मे क्लेशदायक आहेत, म्हणून त्यांची हेळसांड करू नये. ॥

So, we should not avoid actions only because they involve hard work. Can we get food without the troubles of cooking it?

इही इही गा शब्दी । एक कर्मी बांधिती बुद्धी । ऐसा त्यागु विसंवादी । पडोनि ठेला ॥143॥

याप्रकारचे सिद्धांत ठरवून कोणी कर्म करण्यास तयार होतात व कोणी कर्म टाकावे म्हणतात; अशा प्रकारे कर्म त्यागाविषयी वाद पडला आहे, ॥

So, some people give importance to action in these words, and thus the subject of the renunciation of action has become controversial.

तरी विसंवादु तो फिटे । त्यागाचा निश्चयो भेटे । तैसे बोलो गोमटे । अवधान देई ॥144॥

तर ह्या वादाचा निकाल करून, कर्मचा त्याग कसा करावा ते तुला उत्तम रितीने सांगतो तिकडे लक्ष दे. ॥

Therefore, I shall tell you clearly and definitely so that the doubts will be removed and decision can be taken. Please listen.

तरी त्यागु एथे पांडवा । त्रिविधु पै जाणावा । तया त्रिविधाही बरवा । विभाग करू ॥145॥

तर अर्जुना, असे पहा की, हा त्याग तीन प्रकारचा आहे समजलास ? आता तिन्ही प्रकार निट वर्णन करून सांगतो; ॥

O Pandava, the giving up is of three kinds. I will nicely analyse all the three.

त्यागाचे तीन्ही प्रकार । कीजती जरी गोचर । तरी तू इत्यर्थाचे सार । इतुले जाण ॥146॥

त्यागाचे तीन प्रकार जरी स्पष्ट सांगितले तरी त्याचे तात्पर्य एव्हढेच आहे असे तु समज. ॥

Though I will tell you the three kinds of 'giving up', know that I tell you in short only.

मज सर्वज्ञाचिये बुद्धी । जे अलोट माने त्रिशुद्धी । निश्चयतत्व ते आधी । अवधारी पा ॥147॥

मज सर्वज्ञाच्याही बुद्धीला जे खरे वाटते, आणि ज्याविषयी माझे मनाचा निश्चय ठरला आहे, तो निश्चय कोणता तो एक. ॥

Whatever principle seems to be fixed to my all-knowing intellect, you may first listen to it.

तरी आपुलिये सोडवणे । जो मुमुक्षु जागो म्हणे । तया सर्वस्वे करणे । हेचि एक ॥148॥

संसारापासून आपली सुटका व्हावी म्हणून जो मुमुक्षु दक्ष असतो, त्याने सर्व प्रकारे हेच एक करावे; त्यागाचे खरे स्वरूप ओळखून तो करावा. ॥

The man who is alert about his own emacipation, will have to attend to this aspect definitely. |

जिये यज्ञदानतपादिके । इये कर्मे आवश्यके । तिये न सांडावी पांथिके । पाउले जैसी ॥149॥

पांथिकाने ज्याप्रमाणे पावले टाकण्याचे (मार्ग चालण्याचे) सोडता कामा नये, त्याप्रमाणे, यज्ञ, दान व तप हि जी आवश्यक कर्मे ती सोडू नये. ॥

Just as a man who walks should not stop taking step after step, similarly man should never give up doing sacrifices, giving in charity and performance of penance.

हारपले न देखिजे । तव तयाचा मागु न सांडिजे । का तृप्त न होता न लोटिजे । भाणे जेवी ॥150॥

हरवलेला जिन्नस सापडेपर्यंत जसा त्याचा मार्ग सोडता येत नाही; अथवा पोट भरल्याशिवाय जसे आपल्या पुढील पान दूर सारता येत नाही. ॥

Just as search must not be given up before finding the desired object, or the dish of food should not be put aside before one is fully satisfied by the food,

नाव थडी न पवता । न खांडिजे केळी न फळता । का ठेविले न दिसता । दीपु जैसा ॥151॥

किंवा नाव नदीचे काठास पोहोचल्या खेरीज मध्येच सोडता येत नाही, अथवा केळी आल्याशिवाय केळीचे झाड कापता येत नाही; किंवा ज्याप्रमाणे ठेवलेली वस्तू सापडल्या शिवाय दिवा मालविता येत नाही. ॥

Or a boat should not be broken before reaching the other shore, or a plantain tree should not he cut before it yields bananas or just as lamp should not be extinguished before the object which one wants to find is seen.

तैसी आत्मज्ञानविखी । जव निश्चिती नाही निकी । तव नोहावे यागादिकी । उदासीन ॥152॥

त्याप्रमाणे आत्मज्ञाना विषयी दृढ निश्चय झाला नाही, तोपर्यंत यागादिक कर्मे करण्याविषयी उदासीन होऊ नये. ॥

Similarly, it is not proper to be apathetic about the performances of sacrifice, penance, etc., before your intellect is completely convinced about the finality of self-knowledge.

तरी स्वाधिकारानुरुपे । तिये यज्ञदाने तपे । अनुष्ठावीचि साक्षेपे । अधिकेवर ॥153॥

तर आपल्या अधिकाराप्रमाणे यज्ञ, दान व तप याचे यथाविधी वरचेवर आचरण केलेच पाहिजे. ॥

On the other hand, one should go on performing these actions carefully according to our eligibility in that respect.

जे चालणे वेगावत जाये । तो वेगु बैसावयाचि होये । तैसा कर्मातिशयो आहे । नैष्कर्म्यालागी ॥154॥

जो चालण्याची त्वरा करतो, त्याला तीच त्वरा विसावा घेण्यास उपयोगी पडे, तसे कर्माचे अधिक आचरण करणे हे कर्मत्यागास उपयोगी पडते. ॥

When a person walks faster, it helps him to take rest later on. Similarly to do all ordained actions fully, helps a man reach a state where no more action remains to be performed as a necessity.

अधिके जव जव औषधी । सेवनेची मांडी बांधी । तव तव मुकिजे व्याधी । तयाचिये ॥155॥

एखादा रोगी औषध घेण्याविषयी जो जो अधिकाधिक तयार होतो, तो तो तो रोगापासून मुक्त होत जातो ॥

The more regularly one takes medicine, the earlier the disease is cured.

तैसी कर्मे हातोपाती । जै कीजती यथानिगुती । तै रजतमे झडती । झाडा देऊनी ॥156॥

त्याप्रमाणे जो जो कर्मे विधिपूर्वक लवकर लवकर करावी, तो तो रज व तम हे गुण समूळ नाहीतसे होतात; ॥

Similarly, the more alertly and promptly these actions are performed, the earlier are the defects of Rajas and Tamas dropped from the character of the performer.

का पाठोवाटी पुटे । भांगारा खारु देणे घटे । तै कीड झडकरी तुटे । निर्व्याजु होय ॥157॥

अथवा सोन्यास एकामागून एक जेव्हा खाराची पुटे द्यावी तेव्हा त्याचा हिणकसपणा जाऊन ते शुद्ध होते. ॥

When gold in subjected to more and more acid treatment, the purer it becomes by the dross being cleansed off.

तैसे निष्ठा केले कर्म । ते झाडी करूनि रजतम । सत्वशुद्धीचे धाम । डोळा दावी ॥158॥

तसे निष्ठेने कर्माचे आचरण केले असता; ते रज व तम याचा नाश करून सत्तशुद्धीचे दर्शन करून देते. ॥

Similarly when these actions are performed loyally and faithfully, they wipe away the Rajas and Tamas from the character and the divine temple of pure Sattwa comes in our view.

म्हणौनिया धनंजया । सत्वशुद्धी गिंवसितया । तीर्थांचिया सावाया । आली कर्मे ॥159॥

म्हणून अर्जुना, सत्तशुद्धी प्राप्त होण्यास सत्कर्मे हीच तीर्थाची योग्यता पावतात. ॥

O Arjuna, it is for this reason that these actions have become equally purifying as the sacred places of pilgrimage.

तीर्थे बाह्यमळु क्षाळे । कर्मे अभ्यंतर उजळे । एवं तीर्थे जाण निर्मळे । सत्कर्मेचि ॥160॥

तीर्थांनी बाह्य मलाचे क्षालन होते आणि कर्मांच्या योगे अंतर्मल नाहीसा होता. एवंच सत्कर्मे हीच चीत्तशुद्धीस तीर्थे होत ॥

The sacred place of pilgrimage washes the dirt of the outer body when we bathe there, and Sattwic action washes the inner dirt. Therefore the places of pilgrimage get the power of purifying the sins due to these pure actions only.

तृषार्ता मरुदेशी । झळे अमृते वोळली जैसी । की अंधालागी डोळ्यासी । सूर्यु आला ॥161॥

तहान लागलेल्या मनुष्यास मारवाड देशात जसा एखादा अमृताचा, पाण्याचा झरा सापडावा किंवा आंधळ्यांच्या डोळ्यात सूर्याचे तेज यावे, ॥

Just as a thirsty man in a desert may luckily get nectar in the very hot winds there, or just as a blind man may get the light of the Sun in his blind eyes.

बुडतया नदीच धाविन्नली । पडतया पृथ्वीच कळवळिली । निमतया मृत्यूने दिधली । आयुष्यवृद्धी ॥162॥

बुडणाऱ्यास तारण्याकरिता नदीनेच धावावे, पडणाराला जसे पृथ्विनेच झेलावे अथवा मारणारास मृत्यूनेच आयुष्यवृद्धी द्यावी, ॥

Or, just as the river itself comes rushing to save a drowning man, or death himself may give extension of life to a dying man;

तैसे कर्मे कर्मबद्धता । मुमुक्षु सोडविले पंडुसुता । जैसा रसरीति मरता । राखिला विषे ॥163॥

त्याप्रमाणे कर्मापासून मुमुक्षुस होणारी पिडा कर्मानीच दूर करावी; अथवा हे अर्जुना, रसायन करण्याची ज्यास युत्क्ती माहित आहे, तो वैद्द ज्याप्रमाणे विष शुद्ध करून त्याचे अमृत करून मरणाचे रक्षणकरतो, ॥

Similarly, O the son of Pandu, the very action releases the seekers of freedom from the bondage of action. This is like a poison saving a man who may be dying due to taking a medicine!

तैसी एके हातवटिया । कर्मे कीजती धनंजया । बंधकेचि सोडवावया । मुख्ये होती ॥164॥

त्याप्रमाणे धनंजया, युक्तीने कर्मे केली असता ती बाधक असून ही मुक्त करण्यास कारणीभूत होतात ॥

O Arjuna, such is the power of these actions which themselves become instrumental to destroy the bondage.

आता तेचि हातवटी । तुज सांगो गोमटी । जया कर्माते किरीटी । कर्मचि रुसे ॥1॥165॥

तर अर्जुना, जिच्यायोगे कर्मापासूनच कर्माचा नाश होतो, ती युक्ती कोणती ती तुला उत्तम रीतीने सांगतो ॥

Now, O the crowned one! I shall tell you the skill by which action itself nullifies 'binding' action.

तरी महायागप्रमुखे । कर्मे निफजताही अचुके । कर्तेपणाचे न ठाके । फुंजणे आंगी ॥166॥

तर पंचमहायज्ञादि प्रमुख कर्मे यथाविधी घडत असता जो कर्तुत्वचा अभिमान बाळगीत नाही, ॥

You see, even if greater ceremonies of sacrifices are being performed, the pride of being a Doer should not be there.

जो मोले तीर्था जाये । तया मी यात्रा करितु आहे । ऐसिये श्लाघ्यतेचा नोहे । तोषु जेवी ॥167॥

जो मोलाने (दुसऱ्याजवळून पैसे घेऊन )तीर्थयात्रा करतो, त्याला मी यात्रा करीत आहे अशा मोठेपणाचा हर्ष होत नाही; ॥

It is like a man who goes to a pilgrimage by others' cost, does not feel that he is doing pilgrimage.

का मुद्रा समर्थाचिया । जो एकवटु झोंबे राया । तो मी जिणता ऐसिया । न येचि गर्वा ॥168॥

किंव्हा राजशिक्कयाच्या बळावर जो एकटा राजासही पकडून आणतो त्याला मी या राजस जिंकले, असा गर्व होत नाही; ॥

If a servant catches a king by the orders of a more powerful person, that servant cannot be proud that he is the victor.

जो कासे लागोनि तरे । तया पोहती ऊर्मी नुरे । पुरोहितु नाविष्करे । दातेपणे ॥169॥

जो दुसऱ्यास कासेस लागून नदी उतरून पलीकडे जातो, त्याला मी पोहणारा आहे, असा गर्व होत नाही; किंवा ज्याप्रमाणे राजाचे उपाध्यास राजाकरिता दुसऱ्यास आपल्या हाताने दिलेल्या दानाबद्दल अभिमान वाटत नाही, ॥

A person who crosses the waters by the help of an expert swimmer, does not become proud that he is a good swimmer and when a priest only acts like an appointed man to give any sum in charity on behalf of an employer, he cannot boast that he is the generous giver of charity.

तैसे कर्तृत्व अहंकारे । नेघोनि यथा अवसरे । कृत्यजातांचे मोहरे । सारीजती ॥170॥

त्याचप्रमाणे कर्तृत्वाचा अभिमान न बाळगिता ज्या ज्या वेळी जी जी कर्मे करावयाची ती ती यथाविधी जी करितो; ॥

Similarly, without any sense of pride of an "Actor", actions of all these sorts should be maintained or sponsored.

केल्या कर्मा पांडवा । जो आथी फळाचा यावा । तया मोहरा हो नेदावा । मनोरथु ॥171॥

हे पांडवा, केलेल्या कर्माची जी फळ प्राप्ती व्हावयाची तिच्याविषयी जो आपल्या मनात इच्छा उत्पन्न होवू देत नाही. ॥

And O Pandava, the aspiration should not be allowed to turn towards the results that would be naturally coming out of these.

आधीचि फळी आस तुटिया । कर्मे आरंभावी धनंजया । परावे बाळ धाया । पाहिजे जैसे ॥172॥

हे धनंजया, प्रथम फळाची आशा सोडून निष्काम कर्मास आरंभ करावा; ज्याप्रमाणे दुसऱ्याचे लेकरू पाहून त्याच्या ठिकाणी प्रीती नित्यनैमित्तिक ठेवता नुसता संतोष मानवा. ॥

For this, hope for the fruit should first be dropped away and then action should be undertaken. It is like a lady who breast- feeds baby of another woman. (Wet-nurse).

पिंपरुवाचिया आशा । न शिंपिजे पिंपळु जैसा । तैसिया फळनिराशा । कीजती कर्मे ॥173॥

पिंपराच्या आशेने जसा कोणी पिंपळास पाणी घालत नाही तशी फळाची आशा सोडून कर्मे करावे. ॥

People pour water at the root of the Peepal tree, but they have no hope for getting the fruits of that tree. Similarly actions should be done devoid of any hope for fruits.

सांडूनि दुधाची टकळी । गोवारी गावधेनु वेटाळी । किंबहुना कर्मफळी । तैसे कीजे ॥174॥

गुराखी दुधाची आशा सोडून जसा गावातील गाई वळतो, तसे कर्मफलाविषयी निरिच्छ असावे. ॥

A cowherd who takes cattle of all the villagers together with his own cattle for grazing to the open grounds etc., has no desire to milk every cow for his own benefit. Such should be our attitude in the actions.

ऐसी हे हातवटी । घेऊनि जे क्रिया उठी । आपणा आपुलिया गाठी । लाहेची तो ॥175॥

या युक्तीने जो कर्मांचे आचरण करितो, त्याला आपल्याजवळच असलेल्या आत्मस्वरूपाची भेट होते. ॥

When action is done by a man with this inner freedom, he certainly attains his own Real Self.

म्हणौनि फळी लागु । सांडोनि देहसंगु । कर्मे करावी हा चांगु । निरोपु माझा ॥176॥

म्हणून फलाविषयी आशा सोडून व मी कर्ता हा अभिमान सोडून कर्मे करावी, अशी उत्तम प्रकारची माझी आज्ञा आहे. ॥

Therefore, my message is that without keeping any desire for fruit, without being proud to be the doer, the actions should be properly performed.

जो जीवबंधीं शिणला । सुटके जाचे आपला । तेणे पुढतपुढती या बोला । आन न कीजे ॥177॥

जो जन्ममृत्युचा येरझारा करिता करीता त्रासून गेला आहे व आपली त्यापासून सुटका कशी होईल, या काळजीत आहे त्याला वारंवार सांगणे आहे कि. त्याने या आज्ञेचे उल्लंघन करू नये. ॥

I repeat that he who is fed up with his confined state as a Jeeva and is keen for liberation should not disregard this edict of mine.

नातरी आंधाराचेनि रोखे । जैसी डोळा रोविजती नखे । तैसा कर्मद्वेषे अशेखे । कर्मेचि सांडी ॥178॥

एखादा मनुष्य अंधारातून चालत असता धक्का बसल्यावर त्याबद्दलचा राग डोळ्यांवर काढून डोळ्यात नखे बोचतो, त्याप्रमाणे कर्मे जन्मबंधास कारण आहे, म्हणून त्यांच्यावर रागावून जो ती सर्व कून देतो, ॥

He gives up all actions being angry with all of them. This is like thrusting our own fingers in our eyes because there is darkness.

तयाचे जे कर्म सांडणे । ते तामस पै मी म्हणे । शिसाराचे रागे लोटणे । शिरचि जैसे ॥179॥

॥त्याच्या त्याच्या कर्मत्यागस मी तामस त्याग म्हणतो याप्रमाणे अर्धशिशी उठल्यावर रागाने आपले शिरच कापतो. ॥

I call this action of this man as Tamasic. It is like cutting our head because there is headache!

हा गा मार्गु दुवाडु होये । तरी निस्तरितील पाये । की तेचि खांडणे आहे । मार्गापराधे ॥180॥

अरे, वाट जरी वाईट असली तरी पायांनीच चालून संपवली पाहिजे, पण त्या वाटेच्या वाईट पणाबद्दल पाय तोडावी की काय ? ॥

You see; even though the path may not be very smooth, but does it mean that we should cut our feet? Or is it not wise to walk somehow?

भुकेलियापुढे अन्न । हो का भलतैसे उन्ह । तरी बुद्धी न घेता लंघन । भाणे पापरा हल्या ॥181॥

भूक लागलेल्या मनुष्यापुढे अति कढत अन्न ठेवले आणि त्याला ते सहन न होऊन त्याने त्याने ते लाथेने झुगारून दिले, तर त्याला लंगनच करावे लागणार ! ॥

If a hungry man is given good warm food and getting annoyed he kicks it away, he will surely remain hungry only.

तैसा कर्माचा बाधु कर्मे । निस्तरीजे करितेनि वर्मे । हे तामसु नेणे भ्रमे । माजविला ॥182॥

त्याप्रमाणे कर्माचे युक्तीने आचरण केले असता कर्माचा दोष नाहीसा होतो. हे तो तामस मनुष्य भ्रमिष्ट झाला असल्यामुळे त्याला समजत नाही. ॥

In the same way a foolish man deluded by the binding nature of action, does not know how to nullify that binding quality by action only.

की स्वभावे आले विभागा । ते कर्मचि वोसंडी पै गा । तरी झणे आतळा त्यागा । तामसा तया ॥183॥

तो आपल्या धर्माप्रमाणे आपल्यास करावयाची जे कर्म ते टाकून देतो, तेव्हा तु त्या तामस मनुष्याप्रमाणे कर्म त्यागाच्या स्वाधीन होऊ नको, ॥

He gives up his duty also which comes along in the natural course. You should never resort to such Tamasic action.

अथवा स्वाधिकारु बुझे । आपले विहितही सुजे । परी करितया उमजे । निबरपणा ॥184॥

अथवा, आपला अधिकार काय आहे हे जाणतो व आपली विहित कर्म कोणतेही त्यास माहीतच आहे परंतु ती कर्मे करण्याच्या क्लेशास भिऊन जो त्यांजविषयी कंटाळा करतो; ॥

Or it so happens that a man knows his capacity and understands what is his duty but he is afraid of the hardness of the task.

जे कर्माची ऐलीकड । नावेक दिसे दुवाड । जे वाहतिये वेळे जड । शिदोरी जैसी ॥185॥

कर्माचा आरंभ क्षणभर कठीण दिसतो खरा जशी शिदोरी नेते वेळेस जड लागते. ॥

This is because at the beginning the work is very difficult, just like the tiffin box is heavy while the traveller carries it.

जैसा निंब जिभे कडवटु । हिरडा पहिले तुरटु । तैसा कर्मा ऐल शेवटु । खणुवाळा होय ॥186॥

जसा लिंब खाताना जिभेला कडू लागतो व हिरडा तुरट लागतो, तसा कर्माच आरंभ कठीण वाटतो; ॥

Or, Neem is bitter to the tongue, Harda is first astringent. Similarly the beginning of the action is exhausting.

का धेनु दुवाड शिंग । शेवंतीये अडव आंग । भोजनसुख महाग । पाकु करिता ॥187॥

किंवा काय मारकट असली, शेवंतीच्या झाडाला काटे आहेत स्वयंपाक करतेवेळेस भोजनाचे सुख नसते ॥

Or just as a good cow has sharp dangerous horns, or a thorny flower-shrub has thorns all over, or the work of cooking food before meals is hard;

तैसे पुढतपुढती कर्म । आरंभीच अति विषम । म्हणौनि तो ते श्रम । करिता मानी ॥188॥

तसे कर्म आरंभी तेवढेच अतिकठोर असते, म्हणून ते करण्याचे श्रम होतात; असे तो समजतो. ॥

Similarly, many times the doer finds his duty painful in the beginning and therefore, avoids it.

येऱ्हवी विहितत्वे मांडी । परी घालिता असुरवाडी । तेथ पोळला ऐसा सांडी । आदरिलेही ॥189॥

बाकी कर्माचा आरंभ यथाविधि करतो; पण कढत वस्तू हातात घेऊन हात भाजतात ती टाकून द्यावी, त्याप्रमाणे त्या कर्माचरणापासून श्रम होऊ लागल्यावर ती कर्मे मध्येच टाकतो; ॥

He, however, starts to do the work because he is aware that it is his duty, but when he gets tired, he becomes afraid and gives it up half-way.

म्हणे वस्तु देहासारिखी । आली बहुती भाग्यविशेखी । मा जाचू का कर्मादिकी । पापिया जैसा ? ॥190॥

आणि म्हणतो की, भाग्य म्हणून माझे महतभाग्य म्हणून देहासारखी उत्तम वस्तू लाभली असता, पाप्यायाप्रमाणे कर्माचे आचरण करू मी आपल्याच त्रास का करून घ्यावा ? ॥

He says- "Luckily I have got this boon of this body! Then why should I trouble it by so much hard work?"

केले कर्मी जे द्यावे । ते झणे मज होआवे । आजि भोगू ना का बरवे । हातीचे भोग ? ॥191॥

कर्माचे आचरण करून त्यापासून मिळणारे जे भोग त्यांची गरज नाही; तर आज जे आपल्यास ऐश्वर्य प्राप्त झाले आहे, त्याचा उपभोग का घेऊ नये ? ॥

Who has told me to do this work and then wait for its fruit? I would rather enjoy the pleasures now which are available.

ऐसा शरीराचिया क्लेशा । भेणे कर्मे वीरेशा । सांडी तो परीयेसा । राजसु त्यागु ॥192॥

अशाप्रकारे अर्जुना, शरीरास क्लेश होतील या भीतीने जो कर्मे टाकून देतो, त्याला राजस त्याग असे म्हणतात, ॥

One who leaves his duty by being afraid of the hard work involved in it, should be known as a man doing Rajasic renunciation.

येऱ्हवी तेथही कर्म सांडे । परी तया त्यागफळ न जोडे । जैसे उतले आगी पडे । ते नलगेचि होमा ॥193॥

त्याठिकाणी ही कर्मत्याग होतो; परंतु त्याला कर्म त्यागाचे फळ मिळत नाही, ज्याप्रमाणे उतू आलेले तूप आगीत पडले, तरी त्याला होमाची योग्यता प्राप्त होत नाही. ॥

Even in this case there is renunciation of action, but just as milk overflown while boiling cannot be counted as milk offered as oblation in the sacrificial fire,

का बुडोनि प्राण गेले । ते अर्धोदकी निमाले । हे म्हणो नये जाहले । दुर्मरणचि ॥194॥

किंवा एखाद्याचा पाण्यात बुडून प्राण गेला असता त्याने जलसमाधी घेतली असे म्हणता येत नाही, तर त्याचे ते अपघाताचे मरण असे म्हटले पाहिजे, ॥

Or just as we cannot say that the people who were killed due to drowning, took Samadhi in water; and we have to count that death as accidental death only;

तैसे देहाचेनि लोभे । जेणे कर्मा पाणी सुभे । तेणे साच न लभे । त्यागाचे फळ ॥195॥

त्याप्रमाणे देहावर प्रीती ठेवून ज्याने कर्मांवर पाणी सोडले, त्याला कर्म त्यागाचे फळ खास मिळत नाही. ॥

Similarly, he who gives up his ordained duty due to his love of his body, cannot get the merit of that giving up of action.

किंबहुना आपुले । जै ज्ञान होय उदया आले । तै नक्षत्राते पाहले । गिळी जैसे ॥196॥

किंबहुना ज्याला आत्मज्ञानाची प्राप्ती झाली आहे, त्याला सुर्योदय झाल्यावर ज्याप्रमाणे नक्षत्राचे तेच लोपते, ॥

In short, just as at the dawn, the stars disappear and light spreads, when our self-knowledge is realized,

तैशा सकारण क्रिया । हारपती धनंजया । तो कर्मत्यागु ये जया । मोक्षफळासी ॥197॥

त्याप्रमाणे अर्जुना, ज्या कर्मत्याग पासून ज्ञानासह क्रियांचा लोप होतो, त्यापासून मोक्षप्राप्ती होते ॥

O Dhananjaya, it dissolves our ignorance as well as all our actions, and then only, the aim of liberation is attained.

ते मोक्षफळ अज्ञाना । त्यागिया नाही अर्जुना । म्हणौनि तो त्यागु न माना । राजसु जो ॥198॥

अर्जुना, ती मोक्षप्राप्ती अज्ञानाने कर्माचा त्याग केला असता होत नाही, म्हणून तो खरा कर्मत्याग नसून राजस त्याग होय. ॥

O Arjuna, he who gives up his action due to ignorance does not get the result of liberation and his giving up is Rajasic. You should not call it real renunciation.

तरी कोणे पा एथ त्यागे । ते मोक्षफळ घर रिघे । हेही आइक प्रसंगे । बोलिजेल ॥199॥

तर कोणत्या त्यागा पासून मोक्षप्राप्ती आपल्या घरी चालत येते, तेही प्रसंगानुरोधाने तुला सांगतो, ते ऐक. ॥

Now I shall tell you how and by what kind of renunciation there is liberation. Please listen.

तरी स्वाधिकाराचेनि नांवे । जे वांटिया आले स्वभावे । ते आचरे विधिगौरवे । शृंगारोनि ॥200॥

तर आपल्या अधिकारानुरूप जे सहज आपल्या वाट्यास आलेली कर्म, ते साहित्यासह गौरवाने यथाविधि आचरण करितो; ॥

When a man performs his duty, which is fixed for him by religion and his status, it is perfect according to its rules.

परी हे मी करितु असे । ऐसा आठवु त्यजी मानसे । तैसेचि पाणी दे आशे । फळाचिये ॥201॥

परंतु हे कर्म मी करीत आहे, अशी मनात आठवणही होवू देत नाही; तसेच फळाच्या आशेवर ही पाणी सोडतो. ॥

But the sense that "he is the doer" does not touch his mind at all and when he gives up the hope to gain any result from it, it is a Sattwic way of renunciation.

पै अवज्ञा आणि कामना । मातेच्या ठायी अर्जुना । केलिया दोनी पतना । कारण होती ॥202॥

अर्जुना, असे पहा कि, मातेची अवज्ञा केली व तिच्याविषयी मनात कामवासना उत्पन्न होऊ दिली, तर या दोन्ही गोष्टी नरक प्राप्तीस कारण होतात.

O Arjuna, in respect of mother, both the disobedience and the passion, become cause for sin.

तरी दोनी ये त्यजावी । मग माताची ते भजावी । वाचूनि मुखालागी वाळावी । गायचि सगळी ? ॥203॥

तर या दोन्ही वर्ज्य करून मातेची सेवा करावी. गाईचे तोंड अपवित्र असले म्हणून गाईच्या सर्वागाचा त्याग करावयाचा की काय ?

And therefore, both these must be abandoned and then only, the mother should be worshipped. Do we abandon the cow only because it eats anything even if that is not a good food?

आवडतियेही फळी । असारे साली आंठोळी । त्यासाठी अवगळी । फळाते कोण्ही ? ॥204॥

आपल्यास आवडते जे फळ (आंबा) त्याची साल व कोय यामध्ये रस नाही, हे दोन दुर्गुण त्याच्या ठिकाणी आहेत, म्हणून तो आंबा कोणी टाकून देईल काय ?

Even the peels and the hard core of our best favourite fruit are worth throwing away, but do we throw the whole fruit for that reason?

तैसा कर्तृत्वाचा मदु । आणि कर्मफळाचा आस्वादु । या दोहीचे नांव बंधु । कर्माचा की ॥205॥

त्याप्रमाणे कर्म केल्याचा अभिमान आणि कर्मफळाची इच्छा या दोहोसच बंध असे नाव आहे.

Thus, both things namely the pride of our being the doer and the hope for enjoying the fruit are binding, when action is performed.

तरी या दोहीच्या विखी । जैसा बापु नातळे लेकी । तैसा हो न शकेदुःखी । विहिता क्रिया ॥206॥

म्हणून बाप ज्याप्रमाणे आपल्या कन्येविषयी इच्छा बाळगत नाही, त्याप्रमाणे विहित कर्माचे आचरण करून जो या दोहोविषयी इच्छा करीत नाही, त्याला दुःख होऊ शकत नाही.

When, just as a father has no desire in regard to his daughter, both these attitudes are not allowed to grow in our mind, then the natural duties do not create bondage.

हा तो त्याग तरुवरु । जो गा मोक्षफळे ये थोरु । सात्विक ऐसा डगरु । यासीच जगी ॥207॥

हा त्याग रूप वृक्ष सर्व वृक्षांत श्रेष्ठ असून, यालाच मोक्षरूप मोठाली फळे येतात म्हणून सर्व जगात सात्विक त्याग अशी प्रसिद्धी आहे.

Such renunciation should be considered as a great tree which yields the fruit of liberation and this is famous as Sattwic renunciation in the world.

आता जाळूनि बीज जैसे । झाडा कीजे निर्वंशे । फळ त्यागूनि कर्म तैसे । त्यजिले जेणे ॥208॥

आता, झाडाचे बीज जाळून झाडास जशी निर्वंश करावे, तसे फळाचा त्याग करून जो कर्माचा त्याग करतो.

When a man leaves his hope for fruit, and destroys the binding quality of action just as the whole tree is automatically destroyed when we burn its seed;

लोह लागतखेवो परीसी । धातूची गंधिकाळिमा जैसी । जाती रजतमे तैसी । तुटली दोन्ही ॥209॥

ज्याप्रमाणे परिसाचा स्पर्श होताक्षणीच लोखंडाचा कलंक व रंगही बदलतात, त्याप्रमाणे कर्म कर्तृत्वाचा अभिमान आणि कर्मफळाची इच्छा या दोन गोष्टीचा त्याग केल्यावर रज व तम हे दोन्ही त्याग नाहीतसे होतात.

Then just as, at the touch of Parees stone, the iron loses its blackness, he whose Rajas and Tamas qualities are destroyed,

मग सत्वे चोखाळे । उघडती आत्मबोधाचे डोळे । तेथ मृगांबु सांजवेळे । होय जैसे ॥210॥

मग शुद्ध सत्वाने आत्मबोधाच्या उजेड होउन जसे संध्याकाळी मृगजळ आपोआप नाहितसे होते,

And when by clear Sattwa, whose eyes of self-knowledge are opened, then, just as the mirage is no more visible in the evening,

तैसा बुद्ध्यादिकांपुढा । असतु विश्वाभासु हा येवढा । तो न देखे कवणीकडा । आकाश जैसे ॥211॥

किंवा आकाश (पोकळी) जसे कोणीकडे दिसत नाही, तसा ज्ञानाच्या पुढे जगाचा मोठा मिथ्याभास दिसत नाही.

He never perceives the delusion of the apparent universe anywhere, just as we cannot demark any boundary for the sky. |

म्हणौनि प्राचिनाचेनि बळे । अलंकृते कुशलाकुशले । तिये व्योमाआंगी आभाळे । जिराली जैसी ॥212॥

म्हणून पूर्वकर्मानुरोधाने जी बरी वाईट कर्मे प्राप्त होतील ती, आकाशात जसे ढग उत्पन्न होऊन मावळतात.

Therefore, just as clouds disappear in the sky, all the actions which present themselves to this man as duties born out of the past Karma, become nullified.

तैसी तयाचिये दिठी । कर्मे चोखाळली किरीटी । म्हणौनि सुखदुःखी उठी । पडेना तो ॥213॥

तशी अर्जुना, त्याच्या दृष्टीने सर्व कर्मे निर्दोष असतात. म्हणून त्यापासून होणार्‍या सुखदुःखांची उठाठेव तो करीत नाही.

O the crowned one; further, actions being born and performed in the present, become so purified before his ascetic vision that these also cannot bind him either in pleasure or pain.

तेणे शुभकर्म जाणावे । मग ते हर्षे करावे । का अशुभालागी होआवे । द्वेषिया ना ॥214॥

शुभ कर्म असे समजून तो ते हर्षाने करीत नाही, किंवा हे अशुभ म्हणून त्याचा द्वेष करीत नाही.

He does not become eager if any action is likely to be pleasurable or good nor gets apathetic if any action is likely to be painful or bad.

तरी इयाविषयींचा काही । तया एकुही संदेहो नाही । जैसा स्वप्नाच्या ठायी । जागिन्नलिया ॥215॥

ज्याप्रमाणे जागृत झाल्यावर स्वप्नात पाहिलेल्या गोष्टीची कोणी सुखदुःख मानीत नाही, त्याप्रमाणे शुभ किंवा अशुभ याविषयी त्याच्या मनात शंकाच येत नाही.

Just as, after one awakens, one does not worry about the painful or pleasant experience in the dream, he also does not have any anxiety about these actions.

म्हणौनि कर्म आणि कर्ता । या द्वैतभावाची वार्ता । नेणे तो पंडुसुता । सात्विक त्यागु ॥216॥

म्हणून अर्जुना, हे कर्म आणि कर्ता यात द्वैतभावाची वार्ता तो जाणतहि नाही, त्याला सात्त्विक त्याग असे म्हणतात.

O the son of Pandu, in this Sattwic kind of giving up, the sense of duality as - "one is the doer and he does a certain action" - is not existing.

ऐसेनि कर्मे पार्था । त्यजिली त्यजिती सर्वथा । अधिके बांधिती अन्यथा । सांडिली तरी ॥217॥

पार्था, अशाप्रकारे कर्माचा त्याग केला तरच कर्माचा त्याग होतो; पण या व्यतिरिक्त अन्य प्रकारे कर्माचा त्याग केला, तर ती उलटी अधिकच बंधनात पाडतात.

O Partha, by such renunciation only, the actions are truly given up and if they are dropped under any other conditions, they are still binding!

आणि हा गा सव्यसाची । मूर्ति लाहोनि देहाची । खंती करिती कर्माची । ते गावंढे गा ॥218॥

आणि अर्जुना, जो देह प्राप्त झाला असता कर्म करण्याचा कंटाळा करतात, ते मूर्ख होत. ॥

O the Ambidextrous Archer! Foolish are those who abhor action when they have got this body to their lot.

मृत्तिकेचा वीटु । घेऊनि काय करील घटु ? । केउता ताथु पटु । सांडील तो ? ॥219॥

मातीचा कंटाळा करून घट काय करील ? आणि वस्त्राला तंतूचा संबंध कसा तोडता येईल ? ॥

My dear, can an earthen pot get bored about earth? How far can a cloth dislike the thread?

तेवीचि वन्हित्व आंगी । आणि उबे उबगणे आगी । की तो दीपु प्रभेलागी । द्वेषु करील काई ? ॥220॥

तसेच अग्नीत्व अंगी असलेल्या आगीला उष्णतेचा कंटाळा करता येईल का ? किंवा दिवा आपल्या प्रभेचा द्वेष करील काय ? ॥

Similarly will a thing in which fire is inherent, become troubled by heat? Does a lamp ever hate the light?

हिंगु त्रासिला घाणी । तरी कैचे सुगंधत्व आणी ? । द्रवपण सांडूनि पाणी । के राहे ते ? ॥221॥

हिंगाला जरी आपल्या घाणीचा त्रास आला तरी त्याने चांगला वास कुठून आणावा ? किंवा पातळपणा टाकून पाणी कोठे राहणार ? ॥

Can asafoetida be averse to bad smell and choose fragrance? How can water be without the liquidity?

तैसा शरीराचेनि आभासे । नांदतु जव असे । तव कर्मत्यागाचे पिसे । काइसे तरी ? ॥222॥

त्याप्रमाणे शरीराचे अवस्थेमध्ये जोपर्यंत मनुष्य नांदत आहे, तोपर्यंत कर्म त्यागाचे वेड काय उपयोगी पडेल ? ॥

Similarly so long as one is functioning within this body-though only apparent- why should one be stupid to think of giving up all actions?

आपण लाविजे टिळा । म्हणौनि पुसो ये वेळोवेळा । मा घाली फेडी निडळा । का करू ये गा ? ॥223॥

आपण लावलेले गंध वाकडे लागले, तर ते वरचेवर पुसता येते; परंतु कपाळ जर वाकडे असेल, तर ते कसे नीट करता येईल ? ॥

We apply sandalwood paste or wipe it out from our forehead, because we are free to do so, but can we scratch out the forehead itself and put it on again?

तैसे विहित स्वये आदरिले । म्हणौनि त्यजू ये त्यजिले । परी कर्मचि देह आतले । ते का सांडील गा ? ॥224॥

त्याप्रमाणे ज्या विहित कर्माचा आपणच स्वतः आदर केला आहे, त्याचा त्याग करावयाचा म्हटले तर करिता येईल; पण त्यायोगे काही कर्मत्याग होणार नाही. कारण शरीर हे कर्म रूपच असल्यामुळे कर्म कसे टाकता येणार ? ॥

Similarly, the duties ordained for us by scriptures are respected by us and therefore, we perform or do not perform them, as we are free to do so; but the inborn actions of the functions of body inside it- how can we give them up?

जे श्वासोच्छ्वासवरी । होत निजेलियाहीवरी । काही न करणेयाचि परी । होती जयाची ॥225॥

का की, मनुष्य निजला असला तरी श्वासोश्वास रूपाने कर्म हे घडतेच, अर्थात आपण काही एक न करिता त्याची उभारणी होते, ॥

This is because even in our sleep, such functions as breathing etc. are continued. Even in the case of a man not doing anything, actions are going on.

या शरीराचेनि मिसके । कर्मची लागले असिके । जिता मेलया न ठाके । इया रीती ॥226॥

या शरीराच्या निमित्ताने कर्म हे पाठीस लागले आहेच आणि याप्रमाणे ते जिवंतपणी व मेल्यावरही कर्म करण्याचे राहत नाही. ॥

Action and our body are inseparable; in life or after death, it is there.

यया कर्माते सांडिती परी । एकीचि ते अवधारी । जे करिता न जाइजे हारी । फळशेचिये ॥227॥

हे बघ, या कर्मचा त्याग करण्याचा एकच प्रकार आहे. तो असा की, कर्म करीत असतात फलेच्छेच्या आधीन होऊ नये. ॥

There are only one kind of persons who have escaped from actions; they are those who have no hope for the fruit though they perform actions.

कर्मफळ ईश्वरी अर्पे । तत्प्रसादे बोधु उद्दीपे । तेथ रज्जुज्ञाने लोपे । व्याळशंका ॥228॥

कर्माचे फळ ईश्वरास अर्पण केले, म्हणजे त्याच्या प्रसादाने ज्ञान उत्पन्न होते आणि मग दोरीचे यथार्थ ज्ञान प्राप्त झाल्यावर जशी सर्पाची शंका दूर होते, ॥

When the result of action is surrendered to God, there is self-knowledge by His blessings, just as when we see a rope as a rope clearly, the delusion that it is a snake disappears.

तेणे आत्मबोधे तैसे । अविद्येसी कर्म नाशे । पार्था त्यजिजे जै ऐसे । तै त्यजिले होय ॥229॥

तसा या आत्मबोधाने अज्ञाना सह कर्माचा नाश होतो. पार्था, जेव्हा कर्माचा अशा रीतीने त्याग करावा, तेव्हाच तो खरा त्याग होय. ॥29 ।

Similarly, by self-knowledge, bondage of action is destroyed together with ignorance. O Partha, such giving up is the true thing.

म्हणौनि इयापरी जगी । कर्मे करिता मानू त्यागी । येर मुर्छने नांव रोगी । विसावा जैसा ॥230॥

म्हणून जगामध्ये सात्विक त्यागाच्या हातोटीने कर्म करतो, त्यालाच आम्ही कर्म त्यागी असे मानू. एरवी रोग्याला मुर्छा आली असता ज्याप्रमाणे त्याला विश्रांती मिळाली असे लोक समजतात, ॥

Therefore, we call such people the true renouncers; otherwise, just as one may consider a man to be taking rest when actually he is unconscious.

तैसा कर्मी शिणे एकी । तो विसांवो पाहे आणिकी । दांडेयाचे घाय बुकी । धाडणे जैसे ॥231॥

त्याप्रमाणे तो कर्म करताना कंटाळतो, तो विसावा घ्यावा म्हणून दुसरे कर्म सुरू करतो. ती असे की, याप्रमाणे दांड्याच्या घावाच्या वेदना बुक्क्यांनी कमी करावयाच्या तसाच हा प्रकार आहे. ॥

One may consider change of work when one is tired of one work, as a rest, but it is as if to prefer beating by fists to the beating by sticks.

परी हे असो पुढती । तोचि त्यागी त्रिजगती । जेणे फळत्यागे निष्कृती । नेले कर्म ॥232॥

परंतु ही असो; ज्याने फळत्याग करून कर्माला निष्कर्मत्व आणिले तोच या त्रिभुवनात त्यागी होय. ॥

But let this explanation be. I tell you again that only he should be considered as the true renouncer, who renounces the fruit of action and thus reduces action to nothingness.

येऱ्हवी तरी धनंजया । त्रिविधा कर्मफळा गा यया । समर्थ ते की भोगावया । जे न सांडितीचि आशा ॥233॥

एरवी तरी अर्जुना, जे कर्मफळाची अशा सोडीत नाहीत तिच्या तीन प्रकारच्या कर्मफळाचा भोग घेण्यास समर्थ असतात. ॥

O Dhananjaya, there are three types of fruits of action to be enjoyed by those who are capable of it, because they do not give up the results.

आपणचि विऊनि दुहिता । की न मम म्हणे पिता । तो सुटे की प्रतिग्रहीता । जावई शिरके ॥234॥

आपण कन्येस जन्म दिला असूनही ‘ती माझी नाही’ असे म्हणून पिता जेव्हा कन्यादानाचे उदक सोडतो, तेव्हा त्याची तिजवरील माया सुटून पाणि ग्रहण करणारा जावाई तिच्या मायापाशांत पडतो. ॥

The father gives birth to a daughter and at the time of her marriage, says- "This is not mine," and gives her to the bridegroom. Thus he becomes free, but his son-in-law then becomes responsible for her.

विषाचे आगरही वाहती । ते विकिता सुखे लाभे जिती । येर निमाले जे घेती । वेचोनि मोले ॥235॥

जे विषाच्या (बचनाग वगैरेच्या) बागा किंवा व्यापार करितात, ते त्याची विक्री करून त्याजवर नफा मिळवून सुखाने प्रपंच करतात, पण जे त्याचे सेवन करतात, ते द्रव्य खर्चूनही मरण पावतात ! ॥

People who grow poisonous herbs sell them to others and earn lot of easy money but those who purchase them by paying the cost and consume them, die!

तैसे कर्ता कर्म करू । अकर्ता फळाशा न धरू । एथ न शके आवरू । दोहीते कर्म ॥236॥

त्याप्रमाणे कर्तेपणाचा अभिमान धरू कर्म करो, किंवा मी कर्ता नाही, असे समजून फळाची आशा सोडून कर्म करो, तरी दोघांनाही कर्म करणे चुकत नाही. ॥

Similarly, even if the doer performs any action, if his mind is free of the desire for its fruit, he remains a non-doer. Action in itself cannot affect both these things.

वाटे पिकलिया रुखाचे । फळ अपेक्षी तयाचे । तेवी साधारण कर्माचे । फळ घे तया ॥237॥

रस्त्यावरील पिकलेल्या (आम्र) वृक्षाच्या फळाची जो इच्छा करील त्याचे ते फल असते (म्हणजे त्यास ते फळ बंधनकारक होते.

Just as one who wishes to take the fruit of a tree by the roadside which is ripe and at hand, similarly, only he who wishes to get the fruit of action gets it.

परी करूनि फळ नेघे । तो जगाच्या कामी न रिघे । जे त्रिविध जग अवघे । कर्मफळ हे ॥238॥

वाटेवरील वृक्षांच्या पिकलेल्या फळांचा इच्छा करितो, त्यासच ती बाधक होते; परंतु कर्म करून तो फळाची आशा करीत नाही, जन्ममृत्यूच्या सपाट्यात सापडत नाही. कारण, हे तीन प्रकारचे जग कर्माचे फळ आहे. ॥

But he who does not desire or be attached to the result of the actions which he performs aloofly, does not get caught in the wheel of this world, because this world is actually the result of three types of actions.

देव मनुष्य स्थावर । यया नांव जगडंबर । आणि हे तव तिन्ही प्रकार । कर्मफळाचे ॥239॥

देव, मनुष्य व स्थावर याला जग असे म्हणतात, आणि हे तिन्ही प्रकार तर कर्मफळाचेच आहेत. ॥

This world is made up of human beings, gods and inanimate things and these categories are nothing but the three kinds of the results of actions!

तेचि एक गा अनिष्ट । एक ते केवळ इष्ट । आणि एक इष्टानिष्ट । त्रिविध ऐसे ॥240॥

ते कर्म एक अनिष्ट (प्रतिकूल), एक केवळ इष्ट (अनुकूल) आणि एक इष्टानिष्ट (मिश्र) असे तीन प्रकारचे आहे; ॥

These kinds are either undesirable results, desirable ones or results of mixed nature.

परी विषयमंती बुद्धी । आंगी सूनि अविधी । प्रवर्तती जे निषिद्धी । कुव्यापारी ॥241॥

परंतु जे विषयासक्त आहेत, ते अविधीचा अंगीकार करून निषिद्ध अशा कर्माची ठिकाणी प्रवृत्त होतात; ॥

When Jeevas become slaves to the objects of enjoyment, and are attracted to sins, and commit prohibited actions, they go to take birth as insects, ants, stones or earth also. This should be considered as undesirable result of action.

तेथ कृमि कीट लोष्ट । हे देह लाहती निकृष्ट । तया नाम ते अनिष्ट । कर्मफळ ॥242॥

आणि त्यायोगे कृमी, कीटक अथवा माती वाईट देह पावतात, त्याला कर्मफळ असे म्हणतात ॥

When Jeevas become slaves to the objects of enjoyment, and are attracted to sins, and commit prohibited actions, they go to take birth as insects, ants, stones or earth also. This should be considered as undesirable result of action.

का स्वधर्मा मानु देता । स्वाधिकारु पुढा सूता । सुकृत कीजे पुसता । आम्नायाते ॥243॥

किंवा स्वधर्माला मान देऊन आपल्या अधिकारनुरूप वेदात सांगितल्याप्रमाणे जेव्हा सुकृत करतात, ॥

Or when people respect their own duty according to their status and class and perform only the actions which are said to be meritorious in the Vedas and scriptures, go to be born as gods like Indra, etc.; which result should be considered, as desirable result of action.

तै इंद्रादिक देवांची । देहे लाहिजती सव्यसाची । तया कर्मफळा इष्टाची । प्रसिद्धि गा ॥244॥

तेव्हा अर्जुना, तेव्हा इंद्रादीक देवतांचे देह प्राप्त होतात; त्या कर्म फळाला पुण्यकर्म असे म्हणतात; ॥

Or when people respect their own duty according to their status and class and perform only the actions which are said to be meritorious in the Vedas and scriptures, go to be born as gods like Indra, etc.; which result should be considered, as desirable result of action.

आणि गोड आंबट मिळे । तेथ रसांतर फरसाळे । उठी दोंही वेगळे । दोही जिणते ॥245॥

आणि गोड व आंबट ही एकत्र केली असता ज्याप्रमाणे या दोहो वरचढ असा निराळ्या रुचीचा मधुर रस उत्पन्न होतो, ॥

And just as by mixing sweet and sour food articles, quite another tasty article is prepared which is different from both the tastes;

रेचकुचि योगवशे । होय स्तंभावयादोषे । तेवी सत्यासत्य समरसे । सत्यासत्यचि जिणिजे ॥246॥

किंवा प्राणवायू योगाभ्यासाने कुंभक होतो, त्याप्रमाणे सत्य व असत्य यांचे ऐक्य झाल्यावर ते त्या दोहोंनाही जिंकण्यास कारण होते. ॥

For example, breath control as a total process is quite different from the inhalation and the exhalation considered independently. Similarly when truth and non-truth are mixed-up in anything, the product is half-truth and half untruth, which is quite strange.

म्हणौनि समभागे शुभाशुभे । मिळोनि अनुष्ठानाचे उभे । तेणे मनुष्यत्व लाभे । ते मिश्र फळ ॥247॥

म्हणून शुभ व अशुभ कर्मे समभाग मिळून जे कर्म घडते, मनुष्यदेह याचा लाभ हेच मिश्र फळ होय. ॥

Similarly when the resultant effect of desirable result and undesirable result mixed together comes into being, it causes rebirth in the human kingdom. This should be considered as mixed result.

ऐसे त्रिविध यया भागी । कर्मफळ मांडलेसे जगी । हे न सांडी तया भोगी । जे सूदले आशा ॥248॥

या जगात तीन प्रकारचे कर्मफळ आहे; या कर्मफळाची अशा टाकत नाहीत, ते जन्म-मरणाचे फेऱ्यात पडतात. ॥

In this way, three types of results of Karma are prevalent in this world, and the souls which run after hope generally, have no other alternative except suffering this result.

जेथे जिव्हेचा हातु फाटे । तव जेविता वाटे गोमटे । मग परीणामी शेवटे । अवश्य मरण ॥249॥

ज्या जेवणाऱ्याला सहन होईल इतके तिखट पदार्थ खाऊन समाधान होते. त्याला त्यायोगे परिणामी अवश्य मरण प्राप्त होते. ॥

Sometimes when the taste becomes perverted and uncontrollable, unwholesome food is felt very tasty, but it may result even in death.

संवचोरमैत्री चांग । जव न पविजे ते दांग । सामान्या भली आंग । न शिवे तव ॥250॥

जोपर्यंत अरण्य लाभले नाही, तोपर्यंतच संवचोराची मैत्री बरी, किंवा वेश्येचा जोपर्यंत स्पर्श झाला नाही तोपर्यंतच ती बरी असते. ॥

Or company of a robber in a gentleman's dress seems to be good so long as the traveller does not reach dense forest, and prostitute is tolerable to look at only so long as there is no physical contact.

तैसी कर्मे करिता शरीरी । लाहती महत्त्वाची फरारी । पाठी निधनी एकसरी । पावती फळे ॥251॥

त्याप्रमाणे देहात आहे तोपर्यंत कर्म करीत असता कर्तेपणाचा गर्व वाहवत, मरणानंतर एकसारखी त्यांना फळे भोगावीच लागतात. ॥

Similarly a person becomes puffed up by pride, while executing certain actions, but all the actions attack as 'results' together at the time of his death.

तैसा समर्थु आणि ऋणिया । मागो आला बाइणिया । न लोटे तैसा प्राणिया । पडे तो भोगु ॥252॥

जसा समर्थ असून त्याचजवळ ऋण काढले आणि तो वायद्याच्या मुदतीस मागणी करू लागला, तर त्याला जसे नाही म्हणवत नाही, त्याप्रमाणे प्राणिमात्राला कर्माचे फळ भोगणे भाग पडते ( कर्मफल चुकत नाही). ॥

Just as a powerful money-lender does not go away from the door of a person, who has taken loan, without recovering his money, similarly these actions come back with results which cannot be avoided.

मग कणिसौनि कणु झडे । तो विरूढला कणिसा चढे । पुढती भूमी पडे । पुढती उठी ॥253॥

मग कणसातून दाणा खाली पडल्यावर तो उगवला म्हणजे पुन्हा त्याला कणीस येते व त्याचे दाणे भूमीवर पडले म्हणजे दाण्याचे कणीस व कणसाचे दाणे असा क्रम सुरू होतो ॥

For example, a grain from the ear of grains falls down on earth, it grows again, and bears new ears from which again the same process of growth is repeated.

तैसे भोगी जे फळ होय । ते फळांतरे वीत जाय । चालता पावो पाय । जिणिजे जैसा ॥254॥

त्याप्रमाणे उपभोगाचे फळ जे शरीर ते फळाच्याशेवटी जन्म घेते, जसा वाट चालणारा मनुष्य एकेक पाऊल टाकून वाट वन बसतो लोकसभा जिंकतो;

Similarly the person creates many new causes ensuring results, while he is already reaping the results of one action, just as while walking, each foot takes one step ahead of another foot.

उताराचिये सांगडी । ठाके ते ऐलीच थडी । तेवी न मुकीजती वोढी । भोग्याचिये ॥255॥

होडी एका तीराहून दुसऱ्या तीरास गेली असता तिला प्रत्येक तीर अलिकडला होय, कारण प्रत्येक तीरास तिला पलीकडेपणा आहेच, म्हणून वाहून न्यावे लागते. तसा फळाच्या उपभोगाला शेवट नाही. ॥

Or when one crosses the river and goes to the other shore, that shore becomes the starting point from which again one has to cross the river, when time comes. Similarly the results of actions never cease.

पै साध्यसाधनप्रकारे । फळभोगु तो पसरे । एवं गोविले संसारे । अत्यागी ते ॥256॥

हे बघ, साध्य व साधन अशा क्रमाने फळ व फळाचा भोग वाढतात, फळेच्छेचा त्याग न करणारे, याप्रमाणे संसारात गोवले जातात. ॥

In other words, as a chain of means and an end, the results of actions and their enjoyments go on increasing, and in this way the souls who do not give up hope for the fruits become more and more entangled in the net of worldly life.

येऱ्हवी जाईचिया फुला फांकणे । त्याचि नाम जैसे सुकणे । तैसे कर्ममिषे न करणे । केले जिही ॥257॥

एऱ्हवी जाईचे फूल ज्याप्रमाणे प्रफुल्लित होताक्षणी सुकते, त्याप्रमाणे कर्माचा आरंभ करूनही फक्त अभिमान सोडून ते न केल्याप्रमाणे फळा पासून अलिप्त असतात; ॥

But just as the very blossoming of the flower of Jasmine is its beginning of withering, similarly some people become instrumental for actions, but it is inaction, and they are not the doers.

बीजचि वरोसि वेचे । तेथ वाढती कुळवाडी खाचे । तेवी फळत्यागे कर्माचे । सारिले काम ॥258॥

बिजा करिता ठेवलेले धान्य जर दररोजच्या खर्चास खाऊन टाकले, तर मग पुढे पेरण्याचा प्रकार जसा बंद होतो, तसे फळाच्या त्यागाने कर्मापासून प्राप्त होणारे जन्म मृत्यू बाजूस राहतात. ॥

If grains kept for seeds for the next crop are used for consuming, they do not bring any crop next year. Similarly, there are people who have given up the fruits of action, and thus thwarted the further growth of bondage.

ते सत्वशुद्धि साहाकारे । गुरुकृपामृत तुषारे । सासिन्नलेनि बोधे वोसरे । द्वैतदैन्य ॥259॥

शुद्ध सत्वाच्या साह्याने गुरुकृपारुपी अमृताच्या तुषाराने सिद्ध झालेला जो आत्मबोध द्वैताचे दैन्य नाहीतसे होते. ॥

On the strength of the essential purity of Sattwa quality, they become fresh by the self- knowledge, nourished by the blessing of their Guru and in their case, the poverty of duality disappears.

तेव्हा जगदाभासमिषे । स्फुरे ते त्रिविध फळ नाशे । एथ भोक्ता भोग्य आपैसे । निमाले हे ॥260॥

मग ज्या तीन प्रकारच्या फळापासून जग उत्पन्न होते, ते आपोआप नाश पावून भोक्ता व भोग्यवस्तू याही आपोआप लयास जातात. ॥

Then all the varieties of three categories of results caused generally by the delusion of the world, are destroyed and the enjoyer or the receiver of the result, and the result itself automatically cease to be.

घडे ज्ञानप्रधानु हा ऐसा । संन्यासु जया वीरेशा । तेचि फलभोग सोसा । मुकले गा ॥261॥

हे विरेशा, त्यांच्या हातून अशा प्रकारच्या कर्माचा ज्ञानप्रमुख संन्यास होतो, त्यांनाच फळाच्या भोगापासून होणारे दुःख होत नाही; ॥

O the great warrior, only those in whose life such renunciation based on self-knowledge takes place, are really free of the desire for fruit.

आणि येणे कीर संन्यासे । जै आत्मरूपी दिठी पैसे । तै कर्म एक ऐसे । देखणे आहे ? ॥262॥

आणि या संन्यासाने खरोखर जेव्हा आत्मरुपी दृष्टी पोहोचते, तेव्हा कर्म निराळे आई असे दिसते काय ? ॥

And when the vision of such a person becomes very vast due to this renunciation, he sees everything in Atman. Then, how can he feel that action is something different from him?

पडोनि गेलिया भिंती । चित्रांची केवळ होय माती । का पाहालेया राती । आंधारे उरे ? ॥263॥

चित्रे काढलेली भिंत पडल्यावर चित्रे मातीस मिळतात अथवा उजाडल्यावर रात्रीचा अंधार दिसतो काय ? ॥

For example, if the wall on which the pictures are painted, falls down, the pictures are automatically turned into dust. Further, is there any place for darkness to live when the day breaks?

जै रूपचि नाही उभे । तै साउली काह्याची शोभे ? । दर्पणेवीण बिंबे । वदन के पा ? ॥264॥

जर आकृतीच नसली, तर आपल्या मुखाचे प्रतिबिंब कोठे पडेल ? ॥

My dear, when the form itself is not there, where can its shadow be? If there is no mirror, how can our face be reflected?

फिटलिया निद्रेचा ठावो । कैचा स्वप्नासि प्रस्तावो ? । मग साच का वावो । कोण म्हणे ? ॥265॥

झोप पुरी झाल्यावर स्वप्न कुठून पडणार ? आणि मग त्याला खरे अथवा खोटे कोण म्हणेल ? ॥

When sleep is totally disturbed, where is the place for dream? And when there is no dream, how does the question whether it is real or unreal arise?

तैसे गा संन्यासे येणे । मूळ अविद्येसीचि नाही जिणे । मा तियेचे कार्य कोणे । घेपे दीजे ? ॥266॥

त्याप्रमाणे कर्मफळाचा संन्यास केला असता मूळच्या अविद्येंच थारा मिळत नाही; मग तिच्या पासून होणारे जे फळ, त्याचा कोण उपभोग घेईल व देईल ॥

Similarly, when the life of ignorance is finished by such renunciation based on self- knowledge, how can there be the exchange of the results of actions, which are themselves in the field of that ignorance?

म्हणौनि संन्यासी ये पाही । कर्माची गोठी कीजेल खई । परी अविद्या आपुलाम् देही । आहे जै का ॥267॥

म्हणून संन्यास केल्यावर कर्माची गोष्ट कुठून बोलता येणार ? परंतु जर आपल्या देहात अज्ञान वास करीत असेल; ॥

Therefore, how can there be any question of action and its result in the case of such a Sanyasi? But so long as there is ignorance in our body,

जै कर्तेपणाचेनि थांवे । आत्मा शुभाशुभी धावे । दृष्टि भेदाचिये राणिवे । रचलीसे जै ॥268॥

जेव्हा कर्तेपणाच्या बळाने आत्मा चांगले व वाईट कर्मे करण्यास प्रवृत्त होतो व दृष्टीही भेदाच्या ऐश्वर्याने जेव्हा युक्त असते, ॥

So long as the soul is running after good or bad action in the fever of his pride of doership; and so long as dualistic approach has its imprint on his vision;

तै तरी गा सुवर्मा । बिजावळी आत्मया कर्मा । अपाडे जैसी पश्चिमा । पूर्वेसि का ॥269॥

तेव्हा हे सुवर्मा अर्जुना, आत्मा व कर्म यांचे ठिकाणी पूर्व व पश्चिम या प्रमाणे द्वैत विशेष असते. ॥

Dear Arjuna, there is going to be difference between Atman (soul) and his action, just as there is difference between the east and the west.

नातरी आकाशा का आभाळा । सूर्या आणि मृगजळा । बिजावळी भूतळा । वायूसि जैसी ॥270॥

आकाश व आभाळ, सूर्य आणि मृगजळ व पृथ्वी आणि वायू यांच्यात संबंध जरी दिसला, तरी ते फार दूर आहेत. ॥

Or as there is evident difference between the sky and the clouds, the Sun and the mirage, and between the earth and the wind,

पांघरौनि नईचे उदक । असे नईचिमाजी खडक । परी जाणिजे का वेगळिक । कोडीची ते ॥271॥

नदीचे पाणी पांघरूण नदीत खडक असतो परंतु त्या दोहोंत जशी एक कोटपट अंतर असते;

Or as there is difference in the stones and water, though stones are merged within water,

हो का उदकाजवळी । परी सिनानीचि ते बाबुळी । काय संगास्तव काजळी । दीपु म्हणो ये ? ॥272॥

पाण्यावर असलेले शेवाळ हे पाणी यापासून वेगळे असते; काजळाचा दिव्याची संबंध आहे, म्हणून त्या काजळाला दीप म्हणता येईल काय ?

No doubt, moss is very near the water but it is different from it. Can we say that the soot is the lamp, only because it is with the lamp?

जरी चंद्री जाला कलंकु । तरी चंद्रेसी नव्हे एकु । आहे दृष्टी डोळ्या विवेकु । अपाडु जेतुला ॥273॥

जरी चंद्राला कलंक लागला आहे, तरी त्यांचे चंद्राची ऐक्य नाही, तसेच दृष्टी व डोळे यामध्ये जितका भेद आहे;

There is dark patch on the Moon, but it is not one with the Moon. Similarly there is quite a distinction between the physical organ of the eye and the vision.

नाना वाटा वाटे जातया । वोघा वोघी वाहातया । आरसा आरसा पाहातया । अपाडु जेतुला ॥274॥

अथवा वाट व तिजवरून चालणारा वाटसरु, ओघ व ओघांत वाहणारे पाणी आणि आरसा व आरशात पाहणारा मनुष्य यांच्यात जितका भेद आहे,

Not only this, but just as there is difference between the road and one who walks on it, the stream of water and the man being carried away with it; or the mirror and the man seeing his own reflection in it;

पार्था गा तेतुलेनि माने । आत्मेनिसी कर्म सिने । परी घेवविजे अज्ञाने । ते कीर ऐसे ॥275॥

तितक्याच मानाने आत्म्यापासून कर्म भिन्न आहे; परंतु अर्जुना, अज्ञानामुळे ती दोन्ही एकच आहेत, असे वाटते.

O Partha, that is the difference between Atman and the action; but alas! If at all the sheer ignorance would allow us some scope to realize this!

विकाशे रवीते उपजवी । द्रुती अलीकरवी भोगवी । ते सरोवरी का बरवी । अब्जिनी जैसी ॥276॥

जशी सरोवरातील कमळे आपल्या बोलण्याने फुलंण्याने रवीचा उदय झाला असे कळवितात व आपल्यातील मकरंदचा भ्रमरांकडून कडून उपभोग घेववितात.

The lotus blooms and indicates sunrise and lets its fragrant honey be sucked and looted by black-bees.

पुढतपुढती आत्मक्रिया । अन्यकारणकाचि तैशिया । करू पाचाही तया । कारणा रूप ॥277॥

तशी आत्म्याच्या ठिकाणी असलेली कर्मे अन्य कारणाने वारंवार उत्पन्न होतात. ती कारणे पाच आहेत. त्यांची लक्षणे तुला सांगतो.

Similarly the actions appearing to be taking place on the Atman, actually happen to be caused by various 'causes' continuously. They are five and we will explain to you all the five causes.

आणि पांचही कारणे तिये । तूंही जाणसील विपाये । जे शास्त्रे उभऊनी बाहे । बोलती तयाते ॥278॥

ती पाच कारणे तू ही कदाचित जाणार असशील कारण ज्याविषयी शास्त्राने ऊंच हात करून वर्णन केलेले आहे

Perhaps, you may already be knowing these five causes which are declared by scriptures with great emphasis.

वेदरायाचिया राजधानी । सांख्यवेदांताच्या भुवनी । निरूपणाच्या निशाणध्वनी । गर्जती जिये ॥279॥

ती वेदराजाच्या राज्याच्या राजधानीत सांख्य वेदात मंदिरात निरूपणरुपी नौबदीने प्रसिद्ध आहेत.

They are loudly chanted to the accompaniment of drums of philosophical discussions, in the stronghold of Vedanta in the city of the Veda, who is the King.

जे सर्वकर्मसिद्धीलागी । इयेचि मुद्दले हो जगी । तेथ न सुवावा अभंगी । आत्मराजु ॥280॥

कारण सर्व कर्माची सिद्धी होण्याकरिता या जगात हीच मुख्य अवश्य आहेत, तर त्यांचे ठिकाणी आत्म्यास कारणीभूत मानू नको.

As these are the causes for all the actions to be completed in this world; Atman, the king should not be taken as connected with the actions.

ह्या बोलाचि डांगुरटी । तिये प्रसिद्धीचि आली किरीटी । म्हणौनि तुझ्या हन कर्णपुटी । वसो हे काज ॥281॥

अर्जुना, अशी दवंडी पिटल्याने त्यांची चहूकडे प्रसिद्धी झालेली आहे, म्हणून तुलाही ठाऊक असू दे, उपयोग होईल;

O the crowned one! As these causes are thus made very famous by propaganda, I think that you should better know them.

आणि मुखातरी आइकिजे । तैसे कायसे हे ओझे । मी चिद्रत्न तुझे । असता हाती ॥282॥

आणि मी ज्ञानरूपी रत्न तुझे हाती असल्यावर, दुसऱ्याचे तोंडातून तू ही गोष्ट ऐकावीस, इतकी अडचण तुला कशास पाहिजे ?

And when I am the Gem of Life available to you, where is the point in advising you to hear about them from somebody else's mouth?

दर्पणु पुढा मांडलेया । का लोकांचिया डोळया । मानु द्यावा पहावया । आपुले निके ॥283॥

आपल्यासमोर आरसा असल्यावर आपले रुप पाहण्यात लोकांना माझे रूप कसे दिसते ते मला सांगा, अशी विनंती का करावी ?

When there is a mirror in front of you, where is the necessity of asking others how you look and thus giving their eyes the credit?

भक्त जैसेनि जेथ पाहे । तेथ ते तेचि होत जाये । तो मी तुझे जाहालो आहे । खेळणे आजी ॥284॥

भक्त ज्या स्थितीत जिकडे पाहिल, त्या ठिकाणी ती वस्तू मी त्यांच्या दृष्टीस पडतो, तो मी आज तुझे खेळणे झालो आहे. (हस्तगत झालो आहे. )

I present myself in the way in which, and by the imagination with which, my devotee sees anything; and you have me here as a toy to play with.

ऐसे हे प्रीतीचेनि वेगे । देवो बोलता से नेघे । तव आनंदामाजी आंगे । विरतसे येरु ॥285॥

असे प्रेमाच्या भरात देव बोलत असता त्यांना आठवण राहिली नाही, तो इकडे पार्था आनंदात निमग्न होऊन गेला.

While speaking thus ardently, the Lord Shrikrishna forgot himself, and Arjuna was simply merged in the blissful joy.

चांदिणियाचा पडिभरु । होता सोमकांताचा डोंगरु । विघरोनि सरोवरु । हो पाहे जैसा ॥286॥

पौर्णिमेच्या चांदण्यात सोमकांत मण्याचा डोंगर जरी असला, तरी तो पाझरून त्याचे सरोवर बनावे.

Just as in the moon-light, even a mountain of "Somakant" stone may dissolve and become a lake,

तैसे सुख आणि अनुभूती । या भावांची मोडूनि भिंती । आतले अर्जुनाकृति । सुखचि जेथ ॥287॥

त्याप्रमाणे सुख व त्याचा अनुभव या भावांचा पडदा नाहीसा होऊन सुखच अर्जुनाच्या आकृतीचे दिसू लागले;

In the same way, by removal of the wall between the happiness and the self-experience, Arjuna himself became the very image of happiness.

तेथ समर्थु म्हणौनि देवा । अवकाशु जाहला आठवा । मग बुडतयाचा धावा । जीवे केला ॥288॥

तेव्हा देव समर्थ असल्यामुळे त्यास आठवण होऊन त्यांनी सुखाचे समुद्रात बुडणार्‍या अर्जुनास वर काढले

Then the Lord, in his natural omnipotence became conscious of the environment and himself; and started to pull Arjuna out of the sea of happiness.

अर्जुना येसणे धेंडे । प्रज्ञा पसरेंसी बुडे । आले भरते एवढे । ते काढूनि पुढती ॥289॥

अर्जुनासारखा थोर असूनही तो बुद्धीच्या प्रसारासह बुडू लागला, एवढे प्रेमाचे भरते आले असून ते बाजूला सारून,

Though Arjuna was the most formidable intellectual, he was also carried away by the blissful stream of love but the Lord controlled that spate also and further said

देवो म्हणे हा गा पार्था । तू आपणपे देख सर्वथा । तव श्वासूनि येरे माथा । तुकियेला ॥290॥

देव म्हणाले, ” पार्था तू आपले स्वरूप पाहून शुद्धीवर ये. ” तेव्हा उसासा टाकून अर्जुनाने मान डोलावली;

"My dear Arjuna, do not become forgetful of your real nature as Atman." Listening to this Arjuna nodded and sighed.

म्हणे जाणसी दातारा । मी तुजशी व्यक्तिशेजारा । उबगला आजी एकाहारा । येवो पाहे ॥291॥

आणि तो म्हणाला की, हे प्रभो, जो मी तुमच्या सान्निध्यास (द्वैतभावस त्रासून आज तुमच्या ऐक्यास येऊ पाहत आहे,

Then he said, "O the most generous Lord! You know that I can hardly suffer this duality when we are so near each other, and am impatient to become one with you!

तयाही हा ऐसा । लोभे देतसा जरी लालसा । तरी का जी घालीतसा । आड आड जीवा ? ॥292॥

आणि असेच बोलून तुला जी आम्ही भीती दाखवतो; तिने तू रुसलास म्हणजे आमच्या प्रितीस जास्ती बळ येते, अशी ही प्रीती होय.

If you are very fond of my eagerness and are actually applauding me for it, then why are you again reminding me that I am a Jeeva different from you?"

तेथ श्रीकृष्ण म्हणती निके । अद्यापि नाही मा ठाऊके । वेडया चंद्रा आणि चंद्रिके । न मिळणे आहे ? ॥293॥

तेव्हा श्रीकृष्णश्रीकृष्ण म्हणतात की, अरे वेड्या, खरोखर तुला अजून कसे माहीत नाही, की चंद्र आणि प्रभा यांचा वियोग घडतो का ?

Upon this, Shrikrishna said, "It seems that you have not understood this matter properly. Is the Moon and the moonlight different from each other?

आणि हाही बोलोनि भावो । तुज दाऊ आम्ही भिवो । जे रुसता बांधे थांवो । ते प्रेम गा हे ॥294॥

आणि असेच बोलून तुला जी आम्ही भीती दाखवतो; तिने तू रुसलास म्हणजे आमच्या प्रितीस जास्ती बळ येते, अशी ही प्रीती होय.

Further, we wish to tell you something really secret. We are inwardly afraid to show you our unity, and it is only because of my love for you that I tolerate you even though you are annoyed with me.

एथ एकमेकांचिये खुणे । विसंवादु तवचि जिणे । म्हणौनि असो हे बोलणे । इयेविषयींचे ॥295॥

या ठिकाणी एकमेकांची खूणेने परस्परास जे बोलणे तेच आपल्या वाचण्यास कारण होय, म्हणून याविषयी वादविवाद पुरे.

So long as this love between us is very keen, our bodies may be existing separately but it does not matter!

मग कैशी कैशी ते आता । बोलत होतो पंडुसुता । सर्व कर्मा भिन्नता । आत्मेनिसी ॥296॥

मग अर्जुना, आपण काय बरे बोलत होतो की, सर्व कर्मे आत्म्यापासून भिन्न आहेत, असेच ना ?

O the son of Pandu, let as turn to our subject. I was telling you how all actions are separate and not connected to Atman.

तव अर्जुन म्हणे देवे । माझिये मनीचेचि स्वभावे । प्रस्ताविले बरवे । प्रमेय ते जी ॥297॥

तेव्हा अर्जुन म्हणाला, ” देवा, माझ्या मनातील तात्पर्य सांगण्यास तुम्ही होऊन आरंभ केला.

Immediately Arjuna said, "O Lord, it is nice that you have introduced the question which was in my mind.

जे सकळ कर्माचे बीज । कारणपंचक तुज । सांगेन ऐसी पैज । घेतली का ॥298॥

सर्व कर्मास कारणीभूत अशी पाच कारणे तुला सांगेन अशी जी तुम्ही प्रतिज्ञा केली;

Because, is it not that you have yourself promised me to explain the group of five causes which are the seeds of all actions?

आणि आत्मया एथ काही । सर्वथा लागु नाही । हे पुढारलासि ते देई । लाहाणे माझे ॥299॥

आणि आत्म्याचा कर्माची काही संबंध नाही असे जे तुम्ही बोलला होता, ते माझे आवडते मला द्या, “

And you have also to explain to me your statement that Atman is not connected to actions."

यया बोला विश्वेशे । म्हणितले तोषे बहुवसे । इयेविषयी धरणे बैसे । ऐसे के जोडे ? ॥300॥

हे बोलणे ऐकून भगवान अति संतोष आणि म्हणाले, ” याविषयी तू धरणे घेऊन बसलास, असा विचारणारा आम्हाला कुठे मिळतो आहे ?

Here, the Lord of the Universe was glad to say, "My dear, where is there any such listener who is so keen about this subject?

तरी अर्जुना निरूपिजेल । ते कीर भाषेआंतुल । परी मेचु ये होईजेल । ऋणिया तुज ॥301॥

तर अर्जुना, तुला खरोखर सिद्धांत सांगतो. कारण मी तुझा ऋणी असल्यामुळे तुला मोठा नमून आहे “

Therefore, be sure, what was promised will be definitely explained, but obligations on you will then be heavier, because of love."

तव अर्जुन म्हणे देवो । काई विसरले मागील भावो ? । इये गोठीस की राखत आहो । मी तू पण जी ? ॥302॥

तेव्हा अर्जुन म्हणाला, हे देवा, तुम्ही मागील गोष्टींचा अभिप्राय विसरलास काय ? आणि मी व तू हे द्वैत आपल्या भाषणात का आणता ?

Arjuna said, "O Lord, did you forget what we talked about earlier? It is for this love that we are maintaining the separate identities as two persons.

एथ श्रीकृष्ण म्हणती हो का । आता अवधानाचा पसरु निका । करूनिया आइका । पुढारलो ते ॥303॥

तेव्हा श्रीकृष्ण म्हणाले, बरे तर, आता मी जी गोष्ट तुला सांगण्यास सुरुवात केली होती, ती सांगतो, सावधान चित्ताने ऐक.

The Lord Shrikrishna said- "Is it so? Then please listen with total attention to how I am going to fulfil my promise.

तरी सत्यचि गा धनुर्धरा । सर्वकर्मांचा उभारा । होतसे बहिरबाहिरा । करणी पांचे ॥304॥

तर हे धनुर्धरा, खरोखरच सर्व कर्माची उभारणी या पांच कारणांनी परभारे होते.

O the great Archer! It is true that all actions take place ``out and out,'' by the five causes, without the knowledge of the Atman.

आणि पांच कारण दळवाडे । जिही कर्माकारु मांडे । ते हेतुस्तव घडे । पांच आथी ॥305॥

आणि ज्या या पांच कारणांच्या योगाने जो कर्माचा पसारा होतो, तीच पांच कारणे त्या कर्मास हेतू असतात.

And the reasons by which all the actions are done because of these factors, are also variegated.

येर आत्मतत्त्व उदासीन । ते ना हेतु ना उपादान । ना ते अंगे करी संवाहन । कर्मसिद्धीचे ॥306॥

दुसऱ्या जो आत्मा, उदासीन असून कर्माला निमित्तकारण किंवा उपादानकारण नसतो, अथवा तो स्वत: कर्माला करीत नाही

The Atman is quite a different factor who is neither the purpose or reason nor the cause of these actions.

तेथ शुभाशुभी अंशी । निफजती कर्मे ऐसी । राती दिवो आकाशी । जियापरी ॥307॥

त्याचे ठिकाणी शुभ किंवा अशुभ करणे अशा रीतीने होतात की, रात्र व दिवस आकाशात उत्पन्न झाली तरी आकाश त्याहून जसे वेगळे असते;

Just as day and night appear in the sky which is aloof, similarly good and bad actions are taking place apparently on the Atman but unrelated to it.

तोय तेज धूमु । यया वायूसी संगमु । जालिया होय अभ्रागमु । व्योम ते नेणे ॥308॥

पाणी व तेज यापासून उत्पन्न होणाऱ्या वाफेचा वायूशी संबंध झाला म्हणजे आकाशात जाऊन तिचे ढग बनतात, परंतु आकाशास जशी ही गोष्ट माहीत नसते;

Water, heat and smoke are brought together by air; and clouds appear but the sky is not at all aware or cognizant of them.

नाना काष्ठी नाव मिळे । ते नावाडेनि चळे । चालविजे अनिळे । उदक ते साक्षी ॥309॥

पुष्कळ लाकडे एकत्र जोडून तयार केलेली नाव वाऱ्याच्या जोराने नावाडी पाण्यावर चालवितो; परंतु त्या ठिकाणी उदक जसे काहीएक न करिता साक्षीभूत असते;

A boat is made of wood. The boatman rows it and the air also helps to move it; but water is there only as a witness.

का कवणे एके पिंडे । वेचिता अवतरे भांडे । मग भवंडीजे दंडे । भ्रमे चक्र ॥310॥

किंवा मातीचा गोळा घेऊन चक्रावर ठेवून दांड्याने चाक हलविल्यावर त्याचे मातीपण जाऊन भांडे तयार होते;

Or a potter takes in his hands a lump of clay, it is shaped as a pot which is moved by the pole in the process, in which the potter's wheel also rotates.

आणि कर्तृत्व कुलालाचे । तेथ काय ते पृथ्वीयेचे । आधारावाचूनि वेचे । विचारी पा । ॥311॥

तर याठिकाणी कुंभाराच्या ठिकाणी कुंभाराच्या कसबा शिवाय भांड्यात कसबाशिवाय भांड्यास आधारावाचून पृथ्वीचे दुसरे कोणते सहाय्य मिळते याचा विचार कर.

But the potter is the doer here. Does the earth has any job to do in this process except being the base? Please think about this.

हेहि असो लोकांचिया । राहाटी होता आघविया । कोण काम सवितया । आंगा आले ? ॥312॥

हेही असो; परंतु जगात लोकांचे सर्व व्यापार सूर्यप्रकाशाने चालत असता ही सूर्य ज्याप्रमाणे त्यापासून अलिप्त असतो,

Now, let this be! People go about their work of all kinds in the sunlight, but what job has the Sun to do?

तैसे पांचहेतुमिळणी । पांचेचि इही कारणी । कीजे कर्मलतांची लावणी । आत्मा सिना ॥313॥

त्याचप्रमाणे पाच कारणे मिळाल्याने सर्व करमणूक वेलाची मांडणूक होते व आत्मा हा वेगळाच असतो.

Similarly when the five purposes are there, the five causes sow the creeper called by the name "Action." But Atman is quite uninterested.

आता तेचि वेगळाली । पांचही विवंचू गा भली । तुकोनि घेतली । मोतिये जैसी ॥314॥

आता ती पाच कारणे चांगल्या प्रकारे वेगवेगळाली वर्णन करून सांगतो. मोत्ये ज्याप्रमाणे वजन करून घ्यावी लागतात.

And now we will analyse and discuss these five as accurately as we purchase pearls by carefully weighing them.

तैसी यथा लक्षणे । आइके कर्म-कारणे । तरी देह हे मी म्हणे । पहिले एथ ॥315॥

त्याचप्रमाणे, कर्माचा कारणांची सर्व यथार्थ लक्षणे तुला सांगतो ती एक. तर देह पहिले कारण होय, असे मी म्हणतो.

Please listen to their signs also. The body is the first cause here, according to my opinion.

ययाते अधिष्ठान ऐसे । म्हणिजे ते याचि उद्देशे । जे स्वभोग्येसी वसे । भोक्ता येथ ॥316॥

या देहाला अधिष्ठान म्हणण्याचे प्रयोजन इतकेच की, भोग जे विषय, त्यासहवर्तमान भोक्ता या ठिकाणी राहतो.

This is called the 'Place' because the enjoyer lives here with the objects of his enjoyment.

इंद्रियांच्या दाहे हाती । जाचोनिया दिवोराती । सुखदुःखे प्रकृती । जोडीजती जिये ॥317॥

इंद्रियांच्या दहा हातांनी रात्रंदिवस कष्ट सोसून प्रकृतीच्या योगाने जी सुखे व दुःख उत्पन्न होतात,

Where, for all the pains and pleasures brought through the ten hands of ten organs from the surrounding nature, the Purusha ( the bearer of the body, the Jeeva) has this only place to suffer or enjoy them and not elsewhere. Therefore the body is called the "Place."

तिये भोगावया पुरुखा । आन ठावोचि नाही देखा । म्हणौनि अधिष्ठानभाखा । बोलिजे देह ॥318॥

ती भोगण्याकरिता दुसरे ठिकाणच नाही, म्हणून देहाला अधिष्ठान असे म्हणतात.

Where, for all the pains and pleasures brought through the ten hands of ten organs from the surrounding nature, the Purusha ( the bearer of the body, the Jeeva) has this only place to suffer or enjoy them and not elsewhere. Therefore the body is called the "Place."

हे चोविसाही तत्वाचे । कुटुंबघर वस्तीचे । तुटे बंधमोक्षाचे । गुंथाडे एथ ॥319॥

हे चोवीस तत्त्वाचे वस्तीस्थान असून बंध व मोक्ष यांचा उलगडा या ठिकाणी होतो.

This body is the joint home for all the twenty four elements of Nature to live together and the question of bondage or freedom is solved here only.

किंबहुना अवस्थात्रया । हे अधिष्ठान धनंजया । म्हणौनि देहा यया । हेचि नाम ॥320॥

फार काय ? परंतु जागृती, स्वप्न व सुषुप्ती याचे हे मुख्य ठिकाण होय, म्हणून धनंजया, या देहाला अधिष्ठान हेच नाव योग्य आहे.

Or, O Dhananjaya, this body is called the place because it is the base on which the three stages of life namely the childhood, the youth and the oldage appear.

आणि कर्ता हे दुजे । कर्माचे कारण जाणिजे । प्रतिबिंब म्हणिजे । चैतन्याचे जे ॥321॥

आणि कर्माचे दुसरे कारण कर्ता हे होय आणि यालाच चैतन्याचे प्रतिबिंब म्हणजे जीव असे म्हणतात.

The doer or the factor who acts, the agent is the second cause of action. He is actually a reflection of life energy (Chaitanya), or the spirit.

आकाशचि वर्षे नीर । ते तळवटी बांधे नाडर । मग बिंबोनि तदाकार । होय जेवी ॥322॥

आकाशातून पाऊस पडल्यावर त्याचे पृथ्वीवर डबके होते आणि मग त्यात आकाशाचे प्रतिबिंब पडल्यावर त्याप्रमाणे ते प्रतिबिंब त्याचेच आकाराचे होते;

This is like the following example. The sky is from where it rains, the rain water forms a pool on earth and the sky is reflected in that poolwater.

का निद्राभरे बहुवे । राया आपणपे ठाउवे नव्हे । मग स्वप्नीचिये सामावे । रंकपणी ॥323॥

किंवा निद्रेच्या भारत राजा आपले ऐश्वर्या विसरून स्वप्नात भिकारी झालो आहो असे समजतो

Or like a king who forgets his royal status in a dream, and in the dream-experience, he sees that he is a beggar and thinks likewise.

तैसे आपुलेनि विसरे । चैतन्यचि देहाकारे । आभासोनि आविष्करे । देहपणे जे ॥324॥

तसेच चैतन्य आपले स्वरूप विसरून देहाच मी असे मानून देहरूपाने प्रगट होते.

Similarly the spirit, by forgetting its reality, takes up the fictitious form and limited life of a body and is expressed in that body only.

जया विसराच्या देशी । प्रसिद्धि गा जीवु ऐसी । जेणे भाष केली देहेसी । आघवाविषयी ॥325॥

ज्यात देहात आत्मरुपाचा विसर पडतो, तेथे चैतन्य ‘ जीव’ या नावाने प्रसिद्ध आहे व त्या जीवाने देहाला मी तुझा अभिमान कधीही सोडणार नाही, असे वचन दिले आहे. की ही

And now, he who is named as Jeeva, by forgetting his Reality, and who is as if bound by a covenant to be with the body in everything and in every condition,

प्रकृति करी कर्मे । ती म्या केली म्हणे भ्रमे । येथ कर्ता येणे नामे । बोलिजे जीवु ॥326॥

देहाकडून जी जी कर्मे होतात, ती मीच केली असे भ्रमाने म्हणतो, म्हणून जीवाला कर्माचा कर्ता आहे असे म्हणतात.

Says by delusion that he has performed all actions which are actually the functions of the Nature itself, and thus he is called the "doer" as one of the causes of action.

मग पातेयांच्या केशी । एकीच उठी दिठी जैसी । मोकळी चवरी ऐसी । चिरीव गमे ॥327॥

मग दृष्टी ही एकच असून ज्याप्रमाणे पापण्यांच्या केसांमुळे चवरीच्या केसांप्रमाणे चिरल्यासारखी दिसते;

Then as the eyesight though actually homogeneous one, appears to be divided like the threads of a hairy fan because the little hair on the follicles affect it in that way.

का घराआंतुल एकु । दीपाचा तो अवलोकु । गवाक्षभेदे अनेकु । आवडे जेवी ॥328॥

अथवा घरात असलेला एकच दिवा पाहिला असता, जसे त्याचे पुष्कळ दिवे दिसतात;

And just as the light coming from only one source of lamp kept in a room, appears to be many lights through the various windows of the room,

का एकुचि पुरुषु जैसा । अनुसरत नवा रसा । नवविधु ऐसा । आवडो लागे ॥329॥

किंवा एकच पुरुष असून शृंगार, वीर, करुण, इत्यादी नवरसांचे अविर्भाव दाखवू लागला, म्हणजे तो जसा नऊ प्रकारचा वाटू लागतो,

Or just as one single man appears to be different men according to the moods he expresses like love, anger, fear, fearsomeness, pathos, etc., while enacting such roles;

तेवी बुद्धीचे एक जाणणे । श्रोत्रादिभेदे येणे । बाहेरी इंद्रियपणे । फाके जे का ॥330॥

तसे बुद्धीचे एकच ज्ञान असून ते नेत्रादि इंद्रियांच्या निराळीपणाने बाहेर येऊ लागते.

Similarly, one single quality of knowing, which is the quality of intellect, becomes expressed in various ways through the organs of hearing, seeing, smelling, touching and tasting.

ते पृथग्विध करण । कर्माचे इया कारण । तिसरे गा जाण । नृपनंदना ॥331॥

हे नृपनंदना, ती निरनिराळी इंद्रिये हे कर्माचे तिसरे कारण होय, असे समज;

These organs are the third cause or means for "action" here, which, O the prince, you should understand properly.

आणि पूर्वपश्चिमवाहणी । निघालिया वोघाचिया मिळणी । होय नदी नद पाणी । एकचि जेवी ॥332॥

आणि पूर्व-पश्चिम वाहिनी नद्या वहात वहात समुद्रास मिळाल्यावर त्या जशा पाण्याच्या रूपाने एकत्र होतात

And just as water flowing through the streams going in various directions is only one water when it meets sea;

तैसी क्रियाशक्ति पवनी । असे जे अनपायिनी । ते पडिली नानास्थानी । नाना होय ॥333॥

तशी रजोगुणाची कर्तृत्वशक्ती जी संपादनकेल्या शिवाय प्राणवायूत मूळचीच आहे, ती निरनिराळया अवयवांत निरनिराळी भासते.

Similarly, energy of action which is one only in the wind, becomes variously expressed when it falls into various respective places.

जै वाचे करी येणे । तै तेचि होय बोलणे । हाता आली तरी घेणे । देणे होय ॥334॥

जेव्हा ती वाच्याद्वारे बाहेर पडते, तेव्हा तिला बोलणे असे आपण म्हणतो हस्ताद्वारे बाहेर पडल्यावर घेण्या देण्याचा व्यापार असे म्हणतात.

When it enters the speech, it speaks and when it enters the hand, it does the work of giving and taking.

अगा चरणाच्या ठायी । तरी गति तेचि पाही । अधोद्वारी दोही । क्षरणे तेचि ॥335॥

अरे, जी पायात आली असता गती असे म्हणतात व मलमूत्राद्वारे आली असता क्षालन असे म्हणतात,

And in the feet it becomes the movement of walking and when it enters the lower abdomen it functions as the work of ejecting and throwing out excreta, urine, etc.

कंदौनि हृदयवरी । प्रणवाची उजरी । करिता तेचि शरीरी । प्राणु म्हणिजे ॥336॥

नाभीपासून हृदयापर्यंत ॐकाराची शरीरात वृद्धी बुद्धी करते, तिलाच प्राण असे म्हणतात.

From the navel upto the heart it functions as Prana or breath and so it is called as the vital breath in the body.

मग उर्ध्वींचिया रिगानिगा । पुढती तेचि शक्ति पै गा । उदानु ऐसिया लिंगा । पात्र जाहली ॥337॥

मग वर जो श्वासोश्वास जातो; त्यात शक्तीला उदान (कंठस्थ वायु) असे नाव प्राप्त होते;

When it reaches the higher parts of the body, it is called "Udana";

अधोरंध्राचेनि वाहे । अपानु हे नाम लाहे । व्यापकपणे होये । व्यानु तेचि ॥338॥

व गुदद्वाराने आणि बाहेर येऊ लागली म्हणजे अपान (गुदस्थ वायु) हे नाव प्राप्त होते, आणि सर्व शरीरास व्यापक झाली असता (व्यान) (शरीरस्थ वायु) असे म्हणतात.

While in the lower orifices it works as Apana and when it permeates the whole body it is called Vyana.

आरोगिलेनि रसे । शरीर भरी सरिसे । आणि न सांडिता असे । सर्वसंधी ॥339॥

खाल्लेल्या अन्नाचा रस सर्व शरीरात पसरून जी सर्व सांध्यात भरलेली असते;

When it fills the whole body by the juices of digested food, it is also functioning in all the joints,

ऐसिया इया राहटी । मग तेचि क्रिया पाठी । समान ऐसी किरीटी । बोलिजे गा ॥340॥

अर्जुना, अशा सर्व क्रिया होत असून ह्या शक्तीस नंतर समान म्हणजे (नाभिस्थ वायु) असे म्हणतात.

And in this field of activity within the whole body, O the crowned one, it is called as 'Samaana'.

आणि जांभई शिंक ढेकर । ऐसैसा होतसे व्यापार । नाग कूर्म कृकर । इत्यादि होय ॥341॥

आणि जांभई, शिंक, ढेकर वगैरे जे वायूचे व्यापार होतात ते नाग, कूर्म, कृकर, इत्यादी उपप्राणांचे होतं.

When yawning, sneezing, belching etc. symptoms appear, the same wind which causes these is called either Naga, Koorma and Krukara, etc.

एवं वायूची हे चेष्टा । एकीचि परी सुभटा । वर्तनास्तव पालटा । येतसे जे ॥342॥

हे सुभटा, याप्रमाणे सर्व वायूंचे खेळ असून त्यांच्या त्यांच्या वर्तनात प्रमाणे नावात बदल होतो.

O the great warrior! Though these activities are of one Vayu, (wind, gas) only, they get various names according to the place where they are.

ते भेदली वृत्तिपंथे । वायुशक्ति गा एथे । कर्मकारण चौथे । ऐसे जाण ॥343॥

अशी जी आपापल्या व्यापाराने वायूंची शक्ती निरनिराळी होते, ते कर्माचे चौथे कारण होय, असे समज.

This power or energy of the wind which is of various kinds, is the fourth cause of action here.

आणि ऋतु बरवा शारदु । शारदी पुढती चांदु । चंद्री जैसा संबंधु । पूर्णिमेचा ॥344॥

आणि शरद ऋतू सारखा उत्तम ऋतू असून त्यात चंद्रोदय व्हावा व तशात पौर्णिमेचा योग असावा;

Now about the Divine plan. You see, the Sharad season which is a pleasant one is also endowed with Moon which becomes full on the full Moon night, thus the beauty of the season is enhanced.

का वसंती बरवा आरामु । आरामीही प्रियसंगमु । संगमी आगमु । उपचारांचा ॥345॥

अथवा वसंत ऋतु असून त्यात उत्तम बाग असावी व बागेत प्रिय मनुष्यांचा सहवास आणि तशा अवस्थेत इतर सर्व उपचारांची अनुकूलता असावी;

Secondly, a good pleasure-garden is better in the spring season, and if a company of the loved one is there, it is still better and best is the availability of all kinds of pleasures there.

नाना कमळी पांडवा । विकासु जैसा बरवा । विकासीही यावा । परागाचा ॥346॥

अथवा अर्जुना, कमळ असून ते उमलावे व मग त्यात पुष्परेणूंचा उद्भव व्हावा;

And O Pandava, blossoming is a better stage in the case of a lotus and still better is the fragrance and the beautiful pollen. (attracting black-bees)

वाचे बरवे कवित्व । कवित्वी बरवे रसिकत्व । रसिकत्वी परतत्व । स्पर्शु जैसा ॥347॥

एखाद्याचे वाणीत कवित्व असावे, त्या कवितेत रसिकता असावी आणि त्या रसिकतेत आत्मतत्वाची भर पडावी,

Poetic skill is better in language, but power of appreciation and loving nature is still better, while a touch of genius, the 'otherness' enhances the quality of both these.

तैसी सर्ववृत्तिवैभवी । बुद्धिचि एकली बरवी । बुद्धिही बरव नवी । इंद्रियप्रौढी ॥348॥

तसेच, सर्व वृत्तीच्या ऐश्वर्याने युक्त जी बुद्धी, ती उत्तम प्रकारची असून तशांत सर्व इंद्रिये ही तिला अनुकूल असावी;

Similarly, intellect is supreme in the inner faculties, it shines further if it is supported by organs which are very sensitive.

इंद्रियप्रौढीमंडळा । शृंगारु एकुचि निर्मळा । जै अधिष्ठात्रिया का मेळा । देवतांचा जो ॥349॥

आणि सर्व इंद्रियांना भूषण देणारा त्या इंद्रियांच्या देवतांचा मेळा तोही त्यात अनुकूल असावा,

But better still it is if the deities presiding over these organs are benedictary.

म्हणौनि चक्षुरादिकी दाहे । इंद्रिया पाठी स्वानुग्रहे । सूर्यादिका का आहे । सुरांचे वृंद ॥350॥

म्हणूनच चक्षुरादी दहा इंद्रियांच्या ठिकाणी सूर्यादि देवांच्या समुदायाचा अनुग्रह,

Because there are deities like Sun for the eyes, who control and empower all the organs by their blessings,

ते देववृंद बरवे । कर्मकारण पांचवे । अर्जुना एथ जाणावे । देवो म्हणे ॥351॥

तेच दैव म्हणजे देवांचा समुदाय हे या कर्माचे पाचवे कारण आहे. देव म्हणतात:- समजलास अर्जुना ?

The "hosts of gods" is the fifth cause for action, which, O Arjuna, you should know- so said the Lord. (Note- These deities are working according to god's plan for the world).

एवं माने तुझिये आयणी । तैसी कर्मजातांची हे खाणी । पंचविध आकर्णी । निरूपिली ॥352॥

याप्रमाणे तुझ्या बुद्धीस कळेल अशा रीतीने कर्माची पाच प्रकारची कारणे तुला सांगितली ती ऐकलीस ना ?

Thus I have told you the five faced mine or source of actions, in a way that you will understand, which you have heard.

आता हेचि खाणी वाढे । मग कर्माची सृष्टि घडे । जिही ते हेतुही उघडे । दाऊ पांचै ॥353॥

आता या हेतूंच्या योगे ही कर्म घडतात, ते पाच हेतू तुला उघड करून सांगतो.

Now I shall tell you the five reasons or purposes of actions which come to play their role as these five causes further develop.

तरी अवसात आली माधवी । ते हेतु होय नवपल्लवी । पल्लव पुष्पपुंज दावी । पुष्प फळाते ॥354॥

तर अकस्मात वसंत ऋतु प्राप्त झाला असता त्याच्या योगाने झाडास नवी पालवी फुटते, पालवी फुटल्यावर फुलांचे घोस येतात आणि फुलांपासून फळी निर्माण होतात;

My dear, with the advent of spring, the trees have new tender leaves, then there are bunches of flowers and further, the fruit is also borne!

का वार्षिये आणिजे मेघु । मेघे वृष्टिप्रसंगु । वृष्टीस्तव भोगु । सस्यसुखाचा ॥355॥

अथवा पावसाळ्यात मेघ उत्पन्न होतात, मेघांपासून पर्जन्यवृष्टी होते आणि पर्जन्यवृष्टी पासून धान्य उत्पन्न होते;

The rainy season brings clouds, by clouds there is rain and because of rain, there is the pleasure of plenty of crop.

नातरी प्राची अरुणाते विये । अरुणे सूर्योदयो होये । सूर्ये सगळा पाहे । दिवो जैसा ॥356॥

किंवा पूर्वेस अरुणोदय होतो, अरुणोदय झाल्यावर सूर्य उगवतो आणि सूर्याचा पूर्ण प्रकार झाला म्हणजे दिवस होतो,

The east brings the dawn, the dawn presided by god Arun, brings the sun on the horizon and by sun, the whole day is brought forth.

तैसे मन हेतु पांडवा । होय कर्मसंकल्पभावा । तो संकल्पु लावी दिवा । वाचेचा गा ॥357॥

त्याप्रमाणे अर्जुना, मन हे कर्माचा संकल्प होण्याच कारण आहे आणि तोच संकल्प झाला म्हणजे वाचेने बाहेर पडतो,

Similarly, O Pandava, mind creates the plan of action, and by that wish, the lamp of speech is lit.

मग वाचेचा तो दिवटा । दावी कृत्यजाताचिया वाटा । तेव्हा कर्ता रिगे कामठा । कर्तृत्वाच्या ॥358॥

मग वाणीच्या उजेडाने कर्माची वाट स्पष्ट दिसू लागते, तेव्हा कर्ता कर्म करण्यास लागतो,

Then that lamp of speech shows clearly the way of doing all actions, and then the doer starts the action.

तेथ शरीरादिक दळवाडे । शरीरादिका हेतुचि घडे । लोहकाम लोखंडे । निर्वाळिजे जैसे ॥359॥

तेव्हा शरीरादिक सर्व इंद्रिये कर्माला कारण होतात. लोखंडाचा एखादा जिन्नस तयार करणे झाल्यास त्याप्रमाणे तो लोखंडाच्या हत्यारांनीच तयार करावा लागतो,

In this whole process, the body and organs themselves produce the body and organs, just as by iron hardware instruments, iron articles are made.

का तांथुवाचा ताणा । तांथु घालिता वैरणा । तो तंतुचि विचक्षणा । होय पटु ॥360॥

अथवा तंतूंच्या मागांत (मार्गात) तंतू आडवे घातले म्हणजे त्या तंतूंचे वस्त्र होते;

Or just as the threads add themselves in the weaving of cloth by the vertical and horizontal lines and themselves become the cloth.

तैसे मनवाचादेहाचे । कर्म मनादि हेतुचि रचे । रत्नी घडे रत्नाचे । दळवाडे जेवी ॥361॥

जसे हिऱ्याला पैलू पाडावयाचे ते हिर्‍यानेच पाडावे लागतात, तसे मन, वाचा व देह यांच्या कर्मास मनच कारण आहे.

Similarly, actions of the mind, speech and the body themselves become the cause of all these, namely the mind, the speech and the body.

एथ शरीरादिके कारणे । तेचि हेतु केवी हे कोणे । अपेक्षिजे तरी तेणे । अवधारिजो ॥362॥

या ठिकाणी, कर्माची शरीरादिक कारणे, तीच त्यांना हेतू कशी होतील. अशी जर कोणी शंका घेईल, तर सांगतो, ऐक.

Now if anybody asks- "How can the body, etc., which are the causes, themselves become the reasons for bringing about themselves?"- then he may listen to the following explanation.

आइका सूर्याचिया प्रकाशा । हेतु कारण सूर्युचि जैसा । का ऊसाचे कांडे ऊसा । वाढी हेतु ॥363॥

हे पहा, सूर्याच्या प्रकाशास जसा सूर्यच हेतू व कारण आहे, किंवा उसाचे कांडे हेच उसाच्या वाढीस हेतू आहे;

Sir, is not Sun the cause of the light and is he not seen because of that same light? Similarly, the growth of one and the next parts of sugarcane is the growth of the whole sugarcane.

नाना वाग्देवता वानावी । तै वाचाचि लागे कामवावी । का वेदा वेदेचि बोलावी । प्रतिष्ठा जेवी ॥364॥

अथवा सरस्वतीची स्तुती करणे असल्यास जसे वाणीलाच श्रम करावे लागतात, किंवा वेदांची थोरवी वर्णन करावयाची असल्यास ती वेदांनीच करावी लागते,

If the deity of speech is to be praised, we have to employ the speech only in that work or if we have to say anything about the greatness of the Vedas, the Vedic hymns are only useful to do it.

तैसे कर्मा शरीरादिके । कारण हे कीर ठाउके । परी हेचि हेतु न चुके । हेही एथ ॥365॥

तसे कर्माला शारीरादि हीच कारणे होत. हे सर्वास माहीत आहे; परंतु या ठिकाणी शारीरादिकच कर्मास हेतूही आहेत यात शंका नाही.

Similarly we definitely know that body etc. are the causes for actions, but it is also true that they themselves are the reasons for the actions.

आणि देहादिकी कारणी । देहादि हेतु मिळणी । होय जया उभारणी । कर्मजाता ॥366॥

आणि देहादिक अधिष्ठानाला देहादिकच हेतू आहेत व ज्यामुळे सर्व कर्मांची उभारणी होते,

And the actions which arise out of the body etc. as causes; and become themselves the body etc. as a result,

ते शास्त्रार्थे मानिलेया । मार्गा अनुसरे धनंजया । तरी न्याय तो न्याया । हेतु होय ॥367॥

ते कर्मशास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे जर केले, तर हे धनंजया, ते पुण्यकर्म होय व त्यालाच न्यायकर्म म्हणतात; आणि त्याचा हेतूही न्यायच होय.

They become all very proper and justifiable, if all are performed according to the rules in the scriptures and also become themselves the ideals of justice.

जैसा पर्जन्योदकाचा लोटु । विपाये धरी साळीचा पाटु । तो जिरे परी अचाटु । उपयोगु आथी ॥368॥

जसे पर्जन्याचे पाणी अवचित साळीला लावले, तर ते जमिनीत जिरते, परंतु त्यापासून पुष्कळ उपयोग होतो;

The storm waters flow towards the paddy field and are absorbed in the earth there, but they become greatly beneficial, in the form of grains.

का रोषे निघाले अवचटे । पडिले द्वारकेचिया वाटे । ते शिणे परी सुनाटे । न वचिती पदे ॥369॥

अथवा कोणी एखादा मनुष्य रागावून घरातून निघाला व सहज द्वारकेच्या वाटेस लागला, तर त्याला चालण्याचे श्रम होतील खरे, परंतु त्याचे एक पाऊलही व्यर्थ जाणार नाही,

Or, an angry man leaves his home in a fit of anger and luckily turns in the direction of Dwarka (which is a sacred place of pilgrimage). His feet will be tired, no doubt; but not in vain! (Because he may reach Dwarka!)

तैसे हेतुकारण मेळे । उठी कर्म जे आंधळे । ते शास्त्राचे लाहे डोळे । तै न्याय म्हणिपे ॥370॥

तशी हेतू व कारण यांच्या योगाने जे आंधळे कर्म घडते, तेच जर सशास्त्र होईल; तर त्यालाच पुण्यकर्म म्हणावे.

Similarly, if action is born out of the unity of cause and effect ( or result or aim) that action is blind, but if it has the vision of scriptural sanction, then that action should be called a just action.

ना दूध वाढिता ठावो पावे । तव उतोनि जाय स्वभावे । तोही वेचु परी नव्हे । वेचिले ते ॥371॥

अथवा एका भांड्यात दूध ब्राह्मणास वाटून संपले णि दुसर्‍या पात्रातील दूध आपोआप उतू जाऊन संपले, तर त्या दोन्ही पात्रातील दूध खर्च झाले खरे, तथापि उतू गेले दूध खर्च झाले, (कारणी लागले) असे म्हणता येत नाही,

Otherwise, milk is spilt outside the pot when it is being poured. In this case milk from the pot in our hand is wasted, but it cannot be justifiably said to be 'used'. It is wasted only.

तैसे शास्त्रसाह्येवीण । केले नोहे जरी अकारण । तरी लागो का नागवण । दानलेखी ॥372॥

तसे शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे कर्म केले तर ते जर व्यर्थ होणार नाही, तर दरवड्या गेलेले द्रव्य दान केले असे का समजू नये ?

Similarly if action performed without following proper directives of the scriptures is to be called proper and not to be considered as wasted, then why should we not debit to the "Charities" account, the property robbed by the robbers? No, that will be a mistake!

अगा बावन्ना वर्णापरता । कोण मंत्रु आहे पंडुसुता । का बावन्नही नुच्चारिता । जीवु आथी ? ॥373॥

अर्जुना, बावन्न वर्णविरहित कोणता मंत्र आहे ? अथवा बावन्न वर्णा पैकी एकाचा तरी उच्चार न करणारा असा कोण प्राणी सापडेल ?

You may consider any Mantra. It is not having letters beyond the root alphabets (52 in case of Marathi) and is there any human being who has not uttered these alphabets one day or the other?

परी मंत्राची कडसणी । जव नेणिजे कोदंडपाणी । तव उच्चारफळ वाणी । न पवे जेवी ॥374॥

परंतु अर्जुना, जो पर्यंत मंत्राची युक्ती समजली नाही, तोपर्यंत त्या बावन्न अक्षरांच्या उच्चारास मंत्रोचाराची फलप्राप्ती होणार नाही,

But; O the wielder of the Bow, so long as the significance of the Mantra is not understood, the speaker of all the alphabets is not going to get the promised benefit of that Mantra.

तेवी कारणहेतुयोगे । जे बिसाट कर्म निगे । ते शास्त्राचिये न लगे । कासे जव ॥375॥

त्या प्रमाणे कारण व हेतू यांच्या योगाने जे सामान्य कर्म घडते, ते जेव्हा यथाशास्त्र घडत नाही,

Similarly any stray action which takes place with the dovetailing of the cause and the reason, so long as it does not follow the instructions of the scriptures, it is-

कर्म होतचि असे तेव्हांही । परी ते होणे नव्हे पाही । तो अन्यायो गा अन्यायी । हेतु होय ॥376॥

तेव्हाही कर्म हे घडतच असते; पण बाबा रे, ते घडणे नव्हे; ते पाप कर्म असून पापकर्माला हेतू आहे.

No doubt taking place as normally any action takes place; but it is not the true action. Actually such an action is born of injustice and it produces injustice only.

एवं पंचकारणा कर्मा । पांचही हेतु हे सुमहिमा । आता एथे पाहे पा आत्मा । सापडला असे ? ॥377॥

अशा प्रकारे, हे सुमहिमा, कर्माच्या पांच कारणास पांच हेतू आहेत. तर आता या ठिकाणी आत्मा हा कर्मास कारण आहे काय, सांग बरे ?

O the man of great fame; when the actions are thus caused by five factors, and have five reasons or purposes and Atman is caught here,

भानु न होनि रूपे जैसी । चक्षुरूपाते प्रकाशी । आत्मा न होनि कर्मे तैसी । प्रकटित असे गा ॥378॥

ज्याप्रमाणे सूर्य हा स्वत: विषय न होता नेत्रादी पांच इंद्रियांचे विषय प्रगट करतो, त्याप्रमाणे आत्मा कर्मे न होता करणाराकडून ती ती प्रकाशित करतो;

As the Sun rays which do not take any form, show the eyes as well as the objects to be seen by them, similarly Atman does not do any actions but makes them manifest.

पै प्रतिबिंब आरिसा । दोन्ही न होनि वीरेशा । दोहीते प्रकाशी जैसा । न्याहाळिता तो ॥379॥

हे बघ अर्जुना, आरसा व प्रतिबिंब ही दोन्ही आपण न होता पाहणारा जसा दोहिला प्रकाशित करतो;

O the bravest one, just as the man who sees, does not become the mirror nor the reflection in the mirror, but can visualize both.

का अहोरात्र सविता । न होनि करी पंडुसुता । तैसा आत्मा कर्मकर्ता । न होनि दावी ॥380॥

किंवा हे पंडुसुता, सूर्य हा दिवस व रात्र यास कारणीभूत असून ज्याप्रमाणे त्यापासून अलित असतो, त्याप्रमाणे आत्म्याच्या अधिष्ठानावर जरी कर्म होते, तरी तो कर्मकर्ता नाही असे दाखवितो.

Or the Sun does cause the day and night without himself experiencing both. Similarly, O the son of Pandu, Atman does not act but actions only appear on him.

परी देहाहंमान भुली । जयाची बुद्धि देहीचि आतली । तया आत्मविषयी जाली । मध्यरात्री गा ॥381॥

परंतु मीपणाच्या भ्रमाने ज्याची बुद्धी देह हाच मी अशी पक्की खात्री झाली आहे, त्याला आपल्या स्वरूपाची मध्यरात्र झाली आहे.

But, for a man whose intellect is confined only to the body because he foolishly thinks himself only as a body; it is simply a dark night of ignorance as regards Atman

जेणे चैतन्या ईश्वरा ब्रह्मा । देहचि केले परमसीमा । तया आत्मा कर्ता हे प्रमा । अलोट उपजे ॥382॥

ज्याने चैतन्य, ईश्वर व ब्रह्म हे सर्व देहालाच मानले आहे, त्याला आत्म कर्ता आहे अशी बुद्धी होणे अगदी साहजिक आहे.

He who has limited the spirit, the god and the Brahman to the narrow limits of his physical body, thinks with all his conviction that Atman is the doer!

आत्माचि कर्मकर्ता । हाही निश्चयो नाही तत्वता । देहोचि मी कर्मकर्ता । मानितो साचे ॥383॥

आत्मा हा कर्म कर्ता आहे असाही पक्का निश्चय जो करीत नाही, तो खरोखरच देहालाच कर्मकर्ता असे मानतो.

Even he does not think that definitely Atman is the doer. He thinks he is the body and he as body is the doer of action.

जे आत्मा मी कर्मातीतु । सर्वकर्मसाक्षिभूतु । हे आपुली कही मातु । नायकेचि कानी ॥384॥

कारण मी आत्मा कर्मातीत असून सर्व कर्मांना साक्षीभूत आहे, अशी स्वस्वरूपाची गोष्ट तो कारणानेही कवी ऐकत नाही;

This is because he has never even heard the statement that "I am the Atman, the witness of all actions, and I am neutral there; I am Atman."

म्हणौनि उमपा आत्मयाते । देहचिवरी मविजे एथे । विचित्र काई रात्रि दिवसाते । डुडुळ न करी ? ॥385॥

म्हणून सर्वव्यापक असा जो आत्मा, तो देहच होय असे तो मानतो. काय चमत्कार पहा, की घुबड हे आपले डोळे झाकून घेऊन दिवसालाच रात्र म्हणत नाही काय ?

So, what wonder is there that he thinks that the body is all the spirit that there is! Does not owl make a dark night of a clear sunny day?

पै जेणे आकाशीचा कही । सत्य सूर्यु देखिला नाही । तो थिल्लरींचे बिंब काई । मानू न लाहे ? ॥386॥

हे पहा, ज्याने आकाशातील खऱ्या सूर्यास कधी पाहिले नाही, तो डबक्यातील पाण्यात पडलेल्या प्रतिबिंबास सूर्य समजत नाही काय ?

He who has never seen the brilliant Sun in the sky will most normally think that the Sun's reflection in a little shallow puddle of water is the Sun; and why should he not?

थिल्लराचेनि जालेपणे । सूर्यासि आणी होणे । त्याच्या नाशी नाशणे । कंपे कंपू ॥387॥

डबक्‍यात पाणी साचले म्हणजे सूर्य जन्मास आला असे म्हणतो, तेच पाणी वाऱ्याने हालले म्हणजे सूर्यास कंप सुटला असे म्हणतो आणि डबके कोरडे पडले म्हणजे सूर्याचा नाश झाला असे समजतो,

For him, the Sun is born with the formation of that water pit, Sun dies when the pit dries up and Sun trembles when little ripples appear on that water!

आणि निद्रिस्ता चेवो नये । तव स्वप्न साच हो लाहे । रज्जु नेणता सापा बिहे । विस्मो कवण ? ॥388॥

आणि निजलेला जोपर्यंत जागा होत नाही तोपर्यंत त्याला स्वप्न खरे भासते; यालाही दोरी आहे हे कळत नाही, तो तिला समजून भितो, यात नवल ते कोणते ?

What wonder is there that so long as the man does not wake up, he thinks that the dream is real, and the man who does not realize that there is only a rope fears at the delusion that it is a serpent?

जव कवळ आथि डोळा । तव चंद्रु देखावा की पिवळा । काय मृगीही मृगजळा । भाळावे नाही ? ॥389॥

जोपर्यंत काळी झालेली आहे, तोपर्यंत चंद्राचा रंग पिवळा दिसतो. अरे, मृगजलाला भुलू नये, तर मग कोणी भुलावे ?

Is it not natural that the moon appears to be yellow to a man suffering from jaundice, and that the deers see the mirage as real water and are deluded?

तैसा शास्त्रगुरूचेनि नांवे । जो वाराही टेको नेदी सिवे । केवळ मौढ्याचेनिचि जीवे । जियाला जो ॥390॥

त्याप्रमाणे शास्त्र व गुरू याची नावे उच्चारल्याबरोबर तो त्याचा वाराही आपल्या शिवेस लागू देत नाही. कारण तो मूर्खपणाच्या जोरावर वाचलेला असतो,

Similarly, he who does not even allow a small breeze of wind to bring to his ears the name of scripture or of Guru; and is living only in his stupidity,

तेणे देहात्मदृष्टीमुळे । आत्मया घापे देहाचे जाळे । जैसा अभ्राचा वेगु कोल्हे । चंद्री मानी ॥391॥

अभ्रे चालत असली म्हणजे ज्याप्रमाणे कोल्हे हे चंद्र चालतो असा त्याचेवर आरोप करतात, त्याप्रमाणे त्याने देहात आत्मा आहे, अशा दृष्टीने आत्म्याला देहरूप जाळे घातले आहे.

Thinks that there is net of the body which is true and not Atman, just as the foxes think that clouds are not moving but the moon is moving.

मग तया मानणयासाठी । देहबंदीशाळे किरीटी । कर्माच्या वज्रगाठी । कळासे तो ॥392॥

मग अर्जुना, त्याच्या या समजुतीने देहरूपी बंदीशाळेत कर्माच्या बळकट गाठीने तो बंदिवान होतो

And then with this fixed concept, he is confined in the strong jail of the body-identity, tied tightly by the rope of Karma. (totality of action and its bondage)

पाहे पा बद्ध भावना दृढा । नळियेवरी तो बापुडा । काय मोकळेयाही पायाचा चवडा । न ठकेचि पुंसा । ॥393॥

अरे, हे पहा, बिचारा राघो (पोपट) नळीवर वर बसलेला असतो, तो मी बांधला गेलो आहे, अशा दृढ कल्पनेने आपल्या मोकळ्या पायाचा पंजा मोकळा असूनही ती नळी सोडत नाही,

A parrot is caught on a movable metal rung by the hunters. Does not that parrot hold fast to that rung though it can very well fly away if at all it lets it go?

म्हणौनि निर्मळा आत्मस्वरूपी । तो प्रकृतीचे केले आरोपी । तो कल्पकोडीच्या मापी । मवीचि कर्मे ॥394॥

म्हणून निर्मळ अशा आत्मस्वरूपावर जो देहाने केलेल्या कर्माचा आरोप करतो, तो कल्प कोटीपर्यंत कर्मातच गुंडाळला जातो. येथून पुढच्या श्लोकास अवतरण देतात.

Thus he who superimposes all the actions (which are functions of the Maya) falsely on the Atman, is really measuring his sins by millions of measures!

आता कर्मामाजी असे । परी तयाते कर्म न स्पर्शे । वडवानळाते जैसे । समुद्रोदक ॥395॥

आता कर्म करीत असूनही ज्याला कर्माचा स्पर्श होत नाही, जसा वडवानळ हा समुद्रात असूनही त्याला समुद्र स्पर्श करीत नाही,

Now just as sea-water cannot touch the fire in the sea, there is a man who is surrounded by all sorts of actions but is not touched by them.

तैसेनि वेगळेपणे । जयाचे कर्मी असणे । तो कीर वोळखावा कवणे । तरी सांगो ॥396॥

तसे जो अलिप्तपणे कर्म करीत असतो, तो खरोखर कसा ओळखावा, ते सांगतो.

How is he who lives so aloof, to be recognized? I shall tell you.

जे मुक्ताते निर्धारिता । लाभे आपलीच मुक्तता । जैसी दीपे दिसे पाहता । आपली वस्तु ॥397॥

मुक्ताच्या स्वरूपाविषयी विचार करू लागले असता आपली स्वाभाविक असणारी मुक्तता आपल्यास प्राप्त होते. जसे दिव्याच्या उजेडाने पाहू लागल्यावर आपली वस्तू आपल्याला दिसते;

This is because while thinking about the signs of a free person, we ourselves become free. Just as while searching with the help of light, a lost thing is suddenly found,

नातरी दर्पणु जव उटिजे । तव आपणपया आपण भेटिजे । का तोय पावता तोय होईजे । लवणे जेवी ॥398॥

अथवा आरसा स्वच्छ करू लागले असता आपले स्वरूप त्यात आपणास दिसते किंवा मिठ पाण्यात घातले असते त्याचे पाणी होते;

Or the more we wipe clean the mirror by rubbing ash etc.; clearer is our reflection in it or just as salt becomes one with water simply by its contact;

हे असो परतोनि मागुते । प्रतिबिंब पाहे बिंबाते । तव पाहणे जाउनी आयिते । बिंबचि होय ॥399॥

फार काय; प्रतिबिंब मागे परतून आपल्या बिंबाला जो पाहू लागते तो त्याचे पाहणेपणही जाऊन ते सहजच बिंबच बनते.

Or, in other words, suppose the reflection looks back at the object, it becomes the object and the seeing itself disappears.

तैसे हारपले आपणपे पावे । तै संतांते पाहता गिंवसावे । म्हणौनि वानावे ऐकावे । तेचि सदा ॥400॥

तसे संतांच्या स्थितीचा विचार केला असता आपले हरवलेले स्वरूप आपल्यास मिळते; म्हणून संतांचे नेहमी वर्णन करावे व त्यांचेच गुण नेहमी श्रवण करावे.

Similarly when we want to find out ourselves again, we can do so by looking at the saints, and we should praise them and hear about them at all times.

परी कर्मी असोनि कर्मे । जो नावरे समें=विषमे । चर्मचक्षूंचेनि चामे । दृष्टि जैसी ॥401॥

परंतु कर्म करीत असून जो कर्माच्या वाईट अथवा चांगल्या परिणामाने लिप्त होत नाही, जशी चर्मचक्षूंच्या चर्माने खरी दृष्टी लोपत नाही;

So, there is such a man who is not bound by actions though he performs actions just as the delicate skin of the eyes does not prevent the sight.

तैसा सोडवला जो आहे । तयाचे रूप आता पाहे । उपपत्तीची बाहे । उभऊनि सांगो ॥402॥

तसा तो कर्मातीत झाला आहे; त्याची लक्षणे तुला युक्तीने बाहू उभारुन सांगतो.

So, I shall tell you logically and explicitly the nature of such a man who is so free; so, please see.

तरी अविद्येचिया निदा । विश्वस्वप्नाचा हा धांदा । भोगीत होता प्रबुद्धा । अनादि जो ॥403॥

तरीही प्रबुद्धा अर्जुना, जो अज्ञानाच्या निद्रेत विश्वरूपी स्वप्नाचा अनुभव पुष्कळ वर्षे घेत होता,

O the enlightened Arjuna, the Jeeva who was entangled for eternity in the complexities of dreams in the sleep of ignorance,

तो महावाक्याचेनि नांवे । गुरुकृपेचेनि थांवे । माथा हातु ठेविला नव्हे । थापटिला जैसा ॥404॥

तो ” तत्त्वमसि ” हे महावाक्य कानी पडून गुरुकृपेच्या बलाने मस्तकावर नुसता हात ठेवणे नव्हे, तर जसा थापटून जागा केला आहे,

Suddenly became awake by the bliss of the experience of unity, the whole sleep of Maya together with the delusive appearance of the universe being dissolved by the listening of the great principle of you are that, and by the effect of the blessing of Guru when he put his hand on this man's head or rather gave him a kind slap.

तैसा विश्वस्वप्नेसी माया । नीद सांडूनि धनंजया । सहसा चेइला अद्वया- । नंदपणे जो ॥405॥

तसा अर्जुना, जगद्रुपी स्वप्न व अज्ञानरूपी निद्रा टाकून सहज निजस्वरूपाचे दर्शनाने जागा झाला,

Suddenly became awake by the bliss of the experience of unity, the whole sleep of Maya together with the delusive appearance of the universe being dissolved by the listening of the great principle of you are that, and by the effect of the blessing of Guru when he put his hand on this man's head or rather gave him a kind slap.

तेव्हा मृगजळाचे पूर । दिसते एक निरंतर । हारपती का चंद्रकर । फांकता जैसे ॥406॥

तेव्हा चंद्र उगवल्यावर मृगजळाचे दिसणारे पुर आपोआप नाहीसे होतात

Then just as the whole delusive appearance of mirage becomes non-existent when the moon- light spreads over the world,

का बाळत्व निघोनि जाय । तै बागुला नाही त्राय । पै जळालिया इंधन न होय । इंधन जेवी ॥407॥

किंवा बाल्यदशा निघून गेल्यावर बागुलबुवाला जशी कोणी भीत नाही, किंवा लाकूड जळल्यावर त्यात जसा लाकूडपणा राहत नाही,

Or when childhood comes to an end, the 'phantom' has no place anywhere or when the fuel is burnt, it never again becomes fuel.

नाना चेवो आलिया पाठी । तै स्वप्न न दिसे दिठी । तैसी अहं ममता किरीटी । नुरेचि तया ॥408॥

अथवा जागृत झाल्यावर स्वप्ने दृष्टीस पडत नाही, तसा अर्जुना, त्याला मी व माझे हा अभिमान राहत नाही,

Or when one is awake, dream does not appear before the eyesight, so this Jeeva has absolutely no sense of 'me and myness'.

मग सूर्यु आंधारालागी । रिघो का भलते सुरंगी । परी तो तयाच्या भागी । नाहीचि जैसा ॥409॥

मग अंधार पाहण्याकरिता जरी सूर्य वाटेल त्या भुयारात शिरला, तरी तेथे जसा अंधार राहत नाही,

Then just as, even if the Sun rushes into any by-lane in order to find out darkness, darkness is not found by him,

तैसा आत्मत्वे वेष्टिला होये । तो जया जया दृश्याते पाहे । ते दृष्य द्रष्टेपणेसी होत जाये । तयाचेचि रूप ॥410॥

तसा मी आत्मा आहे, अशी ज्याची पूर्ण समजूत झाली, तो ज्या वस्तूकडे पाहील ती वस्तू व त्याची दृष्टी ही त्याला आत्मरुपीच दिसतील.

Similarly this man who is surrounded by his own consciousness as Atman, finds that whatever objects he sees, take the form of himself and thus he becomes one with everything.

जैसा वन्हि जया लागे । ते वन्हिचि जालिया आंगे । दाह्यदाहकविभागे । सांडिजे ते ॥411॥

अग्नि ज्या पदार्थास लागतो तो पदार्थ जसा अग्निरूप होतो व मग जसा दाह्य व दाहक हा भेद शिल्लक राहत नाही,

Just as any material which is burnt by fire, takes the form of fire only, and the duality of fire which burns, and the material which is burnt, disappears automatically.

तैसा कर्माकारा दुजेया । तो कर्तेपणाचा आत्मया । आळु आला तो गेलिया । काही बाही जे उरे ॥412॥

तसे कर्माचे ठिकाणी द्वैत मानून ते कर्म करण्याचा आत्म्यावर आळ आलेला नाहीसा झाल्यावर जे काही उरते,

Similarly when the wrong notion of doership of Atman which is caused by the concept that "action is different from the Atman, and that the Atman wants to bring that action into a particular form of existence," is removed, something remains which is in itself

तिये आत्मस्थितीचा जो रावो । मग तो देही इये जाणेल ठावो ? । काय प्रलयांबूचा उन्नाहो । वोघु मानी ? ॥413॥

त्या आत्मस्थितीत राहणारा जो श्रेष्ठ पुरुष तो हा देह माझा आहे व मी देहाहून निराळा आहे असे मानेल काय ? हे पहा, प्रलयकाळी जलाची वृद्धी होऊन सर्व जलमय झाल्यावर त्यात लहान लहान ओघाला आपल्याहून निराळे ठेवीत नाही,

the state of Atman. Will such a man, who is the master of himself as Atman, ever become confined to the physical body? My dear, can the great flooding water of the final deluge be contained in a small brook?

तैसी ते पूर्ण अहंता । काई देहपणे पंडुसुता । आवरे काई सविता । बिंबे धरिला ? ॥414॥

त्याप्रमाणे अर्जुना, ब्रह्माचे ठिकाणी अहंता उत्पन्न झाली असता म्हणजे ब्रह्मच मी आहे, असा आगाध बोध झाला असता तो ब्रह्मरूप झालेला अहंकार देहा पुरता कसा आवरला जाईल ? हे पहा सूर्याचे प्रतिबिंब धरल्याने सूर्य का आपल्या हाती लागणार आहे ? नाही.

O the son of Pandu, will that sense of All-comprehensive I - ness be ever confined within the body? Can the Sun be caught by his reflection?

पै मथूनि लोणी घेपे । ते मागुती ताकी घापे । तरी ते अलिप्तपणे सिंपे । तेणेसी काई ? ॥415॥

ताक घुसळून लोणी काढल्यावर ते पुन: ताकांत घातले तर ते पूर्वीप्रमाणे ताकाची एकरूप होईल का ?

When once butter milk is churned and we take out the butter and again put it in the butter-milk, will it again be mixed up with it?

नाना काष्ठौनि वीरेशा । वेगळा केलिया हुताशा । राहे काष्ठाचिया मांदुसा । कोंडलेपणे ? ॥416॥

अथवा हे वीरेशा, लाकडात स्वभावात:च गुप्त असलेला अग्नी घर्षणादि उपायाने प्रगट केल्यास तो लाकडाच्या पेटीत कोंडून ठेवल्यावर राहील का ?

And Arjuna, when the fire hidden normally in the wood is out and burning it, will it again be hidden in that wood?

का रात्रीचिया उदराआंतु । निघाला जो हा भास्वतु । तो रात्री ऐसी मातु । ऐके कायी ? ॥417॥

किंवा रात्रीच्या अंधारातून जो सूर्य बाहेर निघाला आहे, तो ” रात्र ” अशी गोष्ट कानांनी ऐकल तरी का !

Or has anyone heard the news that the Sun is of the nature of the night because he comes out of the night?

तैसे वेद्य वेदकपणेसी । पडिले का जयाचे ग्रासी । तया देह मी ऐसी । अहंता कैची ? ॥418॥

ज्याप्रमाणे जाणण्याची वस्तू व जाणणारा ही ज्याचे बोधांत नाहीशी झाली आहेत, त्याला मी देह आहे अथवा देहात आत्मा आहे, असा गर्व कुठून असणार ?

Similarly, in the mind of the man where duality of the knower and the known has been totally annihilated, how can the poor concept that he is the body ever arise?

आणि आकाशे जेथे जेथुनी । जाइजे तेथ असे भरोनी । म्हणौनि ठेले कोंदोनी । आपेआप ॥419॥

आणि, आकाशाने जेथून ज्या ठिकाणी जावे, त्याठिकाणी ते भरलेले असल्यामुळे सहजच ते सर्व ठिकाणी व्याप्त आहे,

If the sky wants to go from one place to the other, it is also the same at the other place and therefore it is already filled everywhere.

तैसे जे तेणे करावे । तो तेचि आहे स्वभावे । मा कोणे कर्मी वेष्टावे । कर्तेपणे ? ॥420॥

तसे तो जे जे करितो, ते आत्मस्वरूप आहे; मग कोणत्या क्रमाने तो आपलेकडे कर्तेपणा घेईल ?

Similarly, whatever he intends to do is also his own self! Then in what action can he play the role of the doer and be involved?

नुरेचि गगनावीण ठावो । नोहेचि समुद्रा प्रवाहो । नुठीचि ध्रुवा जावो । तैसे जाहाले ॥421॥

गगनाशिवाय कोणतेही ठिकाण नाही, समुद्राला प्रवाह नाही व ध्रुव नक्षत्राला कुठेही जाता येत नाही, तशी या मनुष्याची स्थिती झाली आहे.

So, his state is similar to the state of the sky which has nowhere to go, like the sea which has not to flow from one place to the other, or like the pole star which has no scope to move anywhere.

ऐसेनि अहंकृतिभावो । जयाचा बोधी जाहला वावो । तऱ्ही देहा जव निर्वाहो । तव आथी कर्मे ॥422॥

अशाप्रकारे ज्याला आत्मज्ञानाच्या योगे कर्माचा कर्तेपणाचा अभिमान बाधित म्हणजे मित्र आहे; तथापि त्याचा देह आहे, तोपर्यंत त्याच्याकडून करणे होणारच;

So, in the case of the man whose sense of being body has immersed in self-knowledge, has actions taking place in his life only so long as his body survives on.

वारा जरी वाजोनि वोसरे । तरी तो डोल रुखी उरे । का सेंदे द्रुति राहे कापुरे । वेचलेनी ॥423॥

वारा वाहण्याचा जरी बंद झाला, तरी झाडाचे हालने बंद होत नाही अथवा कापूर जरी संपला, तरी करंड्यात वास शिल्लक असतो;

It is the trees which continue to move a bit more, though the wind ceases to blow, or like the smell remaining in the casket though camphor is removed from it.

का सरलेया गीताचा समारंभु । न वचे राहवलेपणाचा क्षोभु । भूमी लोळोनि गेलिया अंबु । वोल थारे ॥424॥

अथवा गाण्याचा समारंभ संपला, तरी गाणी ऐकून मनास झालेल्या आनंदाचा भर जसा कमी होत नाही, किंवा पाण्याने जमीन ओली होऊन पाणी कमी झाले असता जशी त्याची ओल मागे राहते;

Or like the mood of the song which still remains though the concert is over or like the moisture in the earth which remains though water has flown over it sometime back.

अगा मावळलेनि अर्के । संध्येचिये भूमिके । ज्योतिदीप्ति कौतुके । दिसे जैसी ॥425॥

अरे, सूर्य मावळल्यावर संध्याकाळी पश्चिमेकडे आकाशात सूर्य ज्योतिचे तेज (संधी प्रकाश) जसे दिसते,

Or like the evening lights which still loiter in the sky though the Sun has already set,

पै लक्ष भेदिलियाहीवरी । बाण धावेचि तंववरी । जव भरली आथी उरी । बळाची ते ॥426॥

तसेच निशान मारल्यावरही बाण जसा त्यातील शक्ती कमी होईपर्यंत पुढेच जातो;

Or like an arrow having hit the target still goes on further if the force behind the arrow is that much strong.

नाना चक्री भांडे जाले । ते कुलाले परते नेले । परी भ्रमेंचि ते मागिले । भोवंडिलेपणे ॥427॥

अथवा कुंभाराच्या चाकावर तयार झालेले भांडे कुंभाराने काढून घेतल्यावरही पूर्वी दिलेल्या गतीने चाक फिरतच असते,

Or like the potter's wheel which keeps moving for sometime though the pot of clay is removed by the potter and the push is no more being given by him to that wheel.

तैसा देहाभिमानु गेलिया । देह जेणे स्वभावे धनंजया । जाले ते अपैसया । चेष्टवीच ते ॥428॥

तसा आहे धनंजया, देहाचा अभिमान नाहीसा झाल्यावरही, ज्या कर्मांनी देह उत्पन्न झाला आहे, ते कर्म त्या देहाकडून चेष्टा करविलच, त्याचे चेष्टा याचा इच्छेवर अवलंबून नसतात.

O Dhananjaya, even after the identification with and the pride of the physical body is gone, the tendency and nature by which the body was created first, keeps the body functioning for some time.

संकल्पेवीण स्वप्न । न लाविता दांगीचे बन । न रचिता गंधर्वभुवन । उठी जैसे ॥429॥

संकल्पा शिवाय स्वप्न दिसते, न लावता जशी अरण्यात झाडे उत्पन्न होतात व रचना केल्या शिवाय आकाशात जशी गंधर्व नगरे दृष्टीस पडतात,

It is like the appearance of dream without our purposeful thinking, or the trees growing in a forest without our sowing their seeds or the illusive buildinglike structures seen in the clouds without being built by anybody.

आत्मयाचेनि उद्यमेवीण । तैसे देहादिपंचकारण । होय आपणया आपण । क्रियाजात ॥430॥

तशी आत्म्याच्या संकल्पाशिवाय देहादि पांच कारणे मागे सांगितली, ती क्रिया करण्यास कारणीभूत होतात.

Similarly, without any effort by Atman, actions of all kinds are taking place by these five causes.

पै प्राचीनसंस्कारवशे । पांचही कारणे सहेतुके । कामवीजती गा अनेके । कर्माकारे ॥431॥

परंतु पूर्वजन्मीच्या संस्काराने पाचही कारणे व हेतू अनेक क्रिया करितात.

By coming together of the five causes and the five purposes, and the force of the inborn past Karma, many actions are thus taking place.

तया कर्मामाजी मग । संहरो आघवे जग । अथवा नवे चांग । अनुकरो ॥432॥

त्या कर्मात मग सर्व जगाचा संहार होवो, अथवा नवे जग उत्पन्न होवो;

It is immaterial whether in those processes the whole world is destroyed or a nice new world is created.

परी कुमुद कैसेनि सुके । कैसे ते कमळ फाके । ही दोन्ही रवी न देखे । जयापरी ॥433॥

परंतु, कुमुद कसे झुकते व कमळांची प्रभा कशी फाकते, हे आपल्या पासून होणारे दोन्ही परिणाम सूर्यास माहीत नसतात;

Then just as the Sun does not enquire why lotus flowers bloom in day - time and why lilies bloom at night;

का वीजु वर्षोनि आभाळ । ठिकरिया आतो भूतळ । अथवा करू शाड्वळ । प्रसन्नावृष्टी ॥434॥

किंवा आकाशातून विज पडून जरी ठिकर्‍या ठिकर्‍या उडाल्या किंवा पाऊस पडून जरी जमीन हिरवीगार झाली,

Or, even though by lightning and thunder storm, the land below may be having faults or be shattered; by constant pleasant rainfall the land being covered by lush green grass may look very beautiful;

तरी तया दोहीते जैसे । नेणिजेचि का आकाशे । तैसा देहीच जो असे । विदेहदृष्टी ॥435॥

तरी या दोन्हीलाही जसे आकाश जाणत नाही, तसा तो देहाभिमान रहित देहातच वास करतो,

The sky is not aware of both the conditions. Similarly he who lives in the body but without the concept that he is the body,

तो देहादिकी चेष्टी । घडता मोडता हे सृष्टी । न देखे स्वप्न दृष्टी । चेइला जैसा ॥436॥

तो, तसा स्वप्नातून जागा झालेला मनुष्य स्वप्न पहात नाही, तसा देहादीका पासून सृष्टीचा उद्भव झाला किंवा लय झाला, तरी जाणत नाही.

Does not take cognizance of whether the world is born or destroyed by actions taking place due to causes like the body, etc. (five causes mentioned above.)

येऱ्हवी चामाचे डोळेवरी । जे देखती देहचिवरी । ते कीर तो व्यापारी । ऐसेचि मानिती ॥437॥

एरवी, हा देही आहे असे जे चर्मचक्षूंनी पाहतात, ते त्यालाच कर्म करणारा असे मानतात.

However, such a person outwardly appears to be involved in all actions, to those who see only physical world because they see only by physical eyes.

का तृणाचा बाहुला । जो आगरामेरे ठेविला । तो साचचि राखता कोल्हा । मानिजे ना ? ॥438॥

अथवा, गवताचे बुजगावणे करून ते शेताच्या कडेने उभे केले, म्हणजे कोल्हा त्याला खरा रखवालदार समजत नाही काय ?

For example, does not a jackal, by delusion, think that the hay scare-crow kept erect on the bund wall of a rice field, is a real guard of the field?

पिसे नेसले का नागवे । हे लोकी येऊनि जाणावे । ठाणोरियांचे मवावे । आणिकी घाय ॥439॥

वेडा मनुष्य वस्त्र नेसलेल्या आहे, किंवा नागवा आहे हे जसे लोकांनी जाणावे लागते किंवा रणात पडलेल्या मनुष्याच्या अंगावरचे घाव जसे दुसऱ्यांनी मोजावे लागतात,

People may see and decide whether a mad man is naked or clothed, that mad man has nothing to do with it. Or the wounds of a warrior who is killed in the war may be counted by others but he himself (being dead) is not aware of those.

का महासतीचे भोग । देखे कीर सकळ जग । परी ते आगी ना आंग । ना लोकु देखे ॥440॥

अथवा एखादी महासती सती जाते वेळेस न्हाणे, माखणे, मळवट भरणे इत्यादी सौभाग्यशृंगार जरी करीत आहे असे लोकास दिसले तरी तिला अग्नी दिसत नाही, स्वतःच्या शरीराचे तिला भान नसते किंवा लोकांकडेही तिचे लक्ष नसते, तर ती पती स्वरूपी तल्लीन झालेली असते,

The group of people witnessing 'a satee', may consider with awe the sufferings of the woman by fire, but she is not aware of the fire, or her own delicate body, nor of the lamenting onlookers!

तैसा स्वस्वरूपे उठिला । जो दृश्येसी द्रष्टा आटला । तो नेणे काय राहटला । इंद्रियग्रामु ॥441॥

त्याप्रमाणे आत्मस्वरूप प्राप्तीच्या योगे जो द्रष्टा द्रष्ट्यासह नष्ट झाला, (पाहणारा व पाहण्याची वस्तू हा भाव नाहीसा झाला), तो इंद्रिय समुदायाने काय कर्म केले हे जाणत नाही

Similarly one who has gone beyond the body, in the state of reality, and in whom the observer and the observed have both gone, does not know what the group of organs is doing.

अगा थोरी कल्लोळी कल्लोळ साने । लोपता तिरीचेनि जने । एकी एक गिळिले हे मने । मानिजे जऱ्ही ॥442॥

अरे, समुद्राचे तीरावर असलेल्या लोकास जरी असे वाटले की थोरल्या लाटेने धाकट्या लाटास एकदम गिळून टाकले आहे,

My dear, people on the shore may see the big waves devouring the earlier small waves in the surf, and their minds may think so, but-

तऱ्ही उदकाप्रति पाही । कोण ग्रसितसे काई । तैसे पूर्णा दुजे नाही । जे तो मारी ॥443॥

तरी उदकाच्या दृष्टीने पाहू गेले असता कोणती लाट कोणत्या लाटे खाऊन टाकते ? त्याप्रमाणे जो आत्मस्वरूपास मिळाला त्यास कर्म टाकावे असे कर्माविषयी तो द्वैत रहात नाही.

In that process nothing else is swallowing the water, only water is playing. Similarly for a man who has reached the state of totality, does not have any other person except himself in the world, who is to be killed, etc.

सुवर्णाचिया चंडिका । सुवर्णशूळेचि देखा । सुवर्णाचिया महिखा । नाशु केला ॥444॥

पहा, सोन्याच्या देवीने, सोन्याच्या त्रिशुळाने सोन्याच्याच महिषासुराचा नाश केला,

For example, in the image of Goddess Chandika she is shown as the golden goddess who has killed the golden demon by the golden lance.

तो देवलवसिया कडा । व्यवहारु गमला फुडा । वाचूनि शूळ महिष चामुंडा । सुवर्णचि ते ॥445॥

हा सर्व प्रकार भक्तांच्या दृष्टीने खरा असा भासतो, परंतु या दृष्टीने त्रिशूळ, महिषासुर व देवी हे सर्व सोनेच आहे;

And the devotee may take her to be the real goddess, etc.; but really all the figures - the goddess, the lance or the demon; are gold only.

पै चित्रीचे जळ हुतांशु । तो दृष्टीचाचि आभासु । पटी आगी वोलांशु । दोन्ही नाही ॥446॥

तसेच भिंतीवर काढलेल्या चित्रात एक तलाव व एक अग्निकुंड हा फक्त दृष्टीचाच भेद आहे; परंतु त्या दोहोस वस्त्र लावले असता ते भिजत नाही व जळतही नाही;

Or in a picture there is a fire painted and a scene of water is painted, but the cloth board is neither burning due to it nor wet by the water.

मुक्ताचे देह तैसे । हालत संस्कारवशे । ते देखोनि लोक पिसे । कर्ता म्हणती ॥447॥

त्याप्रमाणे जो ज्ञानी आहे त्याच्या देहाचा व्यवहार पूर्व कर्मानुसार असतो, परंतु हे न समजता वेडे लोक त्याला कर्मकर्ता असे म्हणतात;

Similarly, the body of a free man is functioning only on the half-spent force of earlier conditioning, but ignorant persons, not knowing this inner state, think that he is a responsible doer.

आणि तया करणेया आंतु । घडो तिही लोका घातु । परी तेणे केला हे मातु । बोलो नये ॥448॥

आणि जो कर्म करीत असता जरी त्यायोगे त्रैलोक्याचा घात झाला, तरी त्याने केला असे म्हणू नये.

And even if all the three worlds are destroyed, one should not say that he has destroyed them.

अगा अंधारुचि देखावा तेजे । मग तो फेडी हे बोलिजे । तैसे ज्ञानिया नाही दुजे । जे तो मारी । ॥449॥

अरे, सूर्याने अंधार पहावा आणि मग त्याला दूर करा, असे म्हणावे, त्याप्रमाणे ज्ञानाला अशी काही दुसरी वस्तू नाही की, जिचा तो नाश करील. त्याचे ठिकाणचा द्वैतभाव जाऊन सर्व जग त्याला स्वस्वरूप झालेले असते;

My dear, how much sense is there in saying that "I will see darkness first by the help of the light, and then destroy the darkness?" Similarly here is no other person for a man of self- knowledge, whom he might kill.

म्हणौनि तयाचि बुद्धी । नेणे पापपुण्याची गंधी । गंगा मीनलिया नदी । विटाळु जैसा ॥450॥

म्हणून त्याच्या बुद्धीला पाप व पुण्य याचा गंधही नसतो. जशी एखादी नदी गंगेस मिळाली असता तिचा अपवित्रपणा नाहीसा होतो.

Therefore, his consciousness does not know even the inkling of what is sin and what is merit. This is just like the river Ganges which does not become dirty if a small stream merges into it.

आगीसी आगी झगटलिया । काय पोळे धनंजया । की शस्त्र रुपे आपणया । आपणचि ॥451॥

अर्जुना, अग्नी वर अग्नि पडला तर तो भाजतो का ? किंवा शास्त्र आपणच आपल्याला कधी रुतेल काय ?

O Dhananjaya, if fire contacts and fights with fire what is going to be burnt? Does sharp weapon poke itself?

तैसे आपणपयापरते । जो नेणे क्रियाजाताते । तेथ काय लिंपवी बुद्धीते । तयाचिये ॥452॥

त्याप्रमाणे, आपल्या स्वरूपाहून कोणतेही कर्म भिन्न नाही असे जो समजतो, तिथे कोणत्या पदार्थाने त्याची बुद्धी लिप्त होईल ?

Similarly, what is going to pollute his mind who has no knowledge of any other thing except himself, in all the actions?

म्हणौनि कार्य कर्ता क्रिया । हे स्वरूपचि जाहले जया । नाही शरीरादिकी तया । कर्मी बंधु ॥453॥

म्हणून तो कार्य, कर्ता व क्रिया ही त्रिपुटी आपणच झाला आहे, तो शरीरादिका पासून होणाऱ्या कर्मापासून बद्ध होत नाही.

Therefore, to him who has his own Real self as the action, the object of action and also the doer of the action- all in one,- has no bondage in the actions happening due to these causes like body etc. mentioned above.

जे कर्ता जीव विंदाणी । काढूनि पांचही खाणी । घडित आहे करणी । आउती दाहे ॥454॥

कारण जीवात्मा हा मोठेपणाने आपल्या कर्ता समजून दहा इंद्रियांच्या साधनांने पांच हेतू धारण करतो;

Jeeva who conceives himself to be the doer, creates the five purposes by skillful use of his five organs and embarks upon actions;

तेथ न्यावो आणि अन्यावो । हा द्विविधु साधूनि आवो । उभविता न लवी खेवो । कर्मभुवने ॥455॥

आणि त्या ठिकाणी न्याय किंवा अन्याय अशी दोन प्रकारची कर्मे करून एका क्षणात कर्माची भुवने तयार करतो.

And by using either just or unjust material, builds the castles of Karma.

या थोराडा कीर कामा । विरजा नोहे आत्मा । परी म्हणसी हन उपक्रमा । हातु लावी ॥456॥

पण या मोठ्या कृत्यात आत्मा हा सह्यकर्ता नाही व तो आरंभ करतो असेही म्हणू नको.

But for this great work, Atman is not helping. You may perhaps say that Atman must be a helping factor in the beginning;

तो साक्षी चिद्रूपु । कर्मप्रवृत्तीचा संकल्पु । उठी तो का निरोपु । आपणचि दे ? ॥457॥

तो साक्षीभूत व ज्ञानस्वरूप आहे; तेव्हा कर्मप्रवृत्तीचा जो संकल्प उत्पन्न होतो, त्याला तो का आज्ञा देईन ?

But it is not so. My dear, will the Atman who is only a witness and only of the nature of knowledge, ever help the urge to act, to rise at all?

तरी कर्मप्रवृत्तीहीलागी । तया आयासु नाही आंगी । जे प्रवृत्तीचेही उळिगी । लोकुचि आथी ॥458॥

तर जी जी कर्मे करण्याकरिता सर्व लोक श्रम करीत असतात, ती ती कर्मे करण्याविषयी त्यांच्या शरीरासआयास पडत नाहीत,

Even in respect of those works for which ordinary people try hard, this man has no disturbance in his peaceful condition.

म्हणौनि आत्मयाचे केवळ । जो रूपचि जाहला निखिळ । तया नाही बंदिशाळ । कर्माचि हे ॥459॥

म्हणून जो केवळ शुद्ध आत्मरुपी झाला आहे, त्याला ही कर्माची बंदिशाळा नाही.

Therefore, he who has become totally the Atman, there is no jail of these actions which may be able to keep him in bondage.

परी अज्ञानाच्या पटी । अन्यथा ज्ञानाचे चित्र उठी । तेथ चितारणी हे त्रिपुटी । प्रसिद्ध जे का ॥460॥

परंतु अज्ञानाच्या पटावर जो दैवज्ञानाचे चित्र काढतो तो तेथे चित्र, चित्र काढणारा व चित्रपट ही त्रिपुटी स्पष्ट आहे, ती तुला सांगतो.

But when on the screen of ignorance, there is reverse picture of knowledge then only the well- known trinity of doing of action, actor and the resultant action comes into existence, (The knowing, the knower and the known.)

जे ज्ञान ज्ञाता ज्ञेय । हे जगाचे बीज त्रय । ते कर्माची निःसंदेह । प्रवृत्ति जाण ॥461॥

कारण ज्ञान, ज्ञाता व ज्ञेय ही त्रिपुटी जगास कारणीभूत असून, इच्यापासून कर्माची नि:संशय प्रवृत्ती होते, असे समज.

The three things namely knowing, knower and the object to be known are the seed of the world and action has its source in these three.

आता ययाचि गा त्रया । व्यक्ति वेगळालिया । आइके धनंजया । करू रूप ॥462॥

हे धनंजया, आता ह्याच त्रिपुटी ची निरनिराळी स्वरूपी उघड करून सांगतो, ती ऐक

And dear Dhananjaya, I shall describe the details of the three. Please listen.

तरी जीवसूर्यबिंबाचे । रश्मी श्रोत्रादिके पांचे । धावोनि विषयपद्माचे । फोडिती मढ ॥463॥

तर जीव रुपी सूर्यबिंबाचे ज्ञानेन्द्रियादी पंचेंद्रियरुपी किरण विषयरुपी कमळाचे कळीवर पडून ती उमलवितात;

To use a simile, we can say that the Jeeva is the Sun, and the five organs as ears, etc. are his rays. They fall on the objects which are like lotus buds and open those buds.

की जीवनृपाचे वारु उपलाणे । घेऊनि इंद्रियांची केकाणे । विषयदेशीचे नागवणे । आणीत जे ॥464॥

अथवा जीवरूपी राजा, हा शरीररूपी रुपी उपलाणी म्हणजे खोगीराशिवाय घोड्यावर बसून हातात इंद्रियरुपी भाले घेऊन विषयरुपी देशातून लूट आणतात

Or in other words, Jeeva is the king. His organs are his horses, They gallop into the field of objects and bring back the plunder of pain and pleasure.

हे असो इही इंद्रियी राहाटे । जे सुखदुःखेसी जीवा भेटे । ते सुषुप्तिकाली वोहटे । जेथ ज्ञान ॥465॥

फार काय, जो या इंद्रियात वागत असून जीवाला सुख व दुःख भोगावयास देते व जे ज्ञान गाढ झोपेत जेथे नाहीसे होते,

But let these images be set aside. The Jeeva, to whom the knowledge gained through the organs, brings pain and pleasure and in whose state of sleep it is merged, may be called the knower.

तया जीवा नांव ज्ञाता । आणि जे हे सांगितले आता । तेचि एथ पंडुसुता । ज्ञान जाण ॥466॥

त्या जीवाला अर्जुना, ज्ञाता असे म्हणतात, आणि जे आता सांगितले त्यालाच ज्ञान असे म्हणतात, असे तू समज.

And O the son of Pandu, the thing about which I have talked just now is to be known as "knowing" or "knowledge."

जे अविद्येचिये पोटी । उपजतखेवो किरीटी । आपणयाते वाटी । तिही ठायी ॥467॥

अर्जुना, जे अज्ञानाच्या पोटात उपजताक्षणी आपल्यास तीन ठिकाणी वाटून घेते,

This knowledge is born of ignorance. Immediately it trisects itself.

आपुलिये धावे पुढा । घालूनि ज्ञेयाचा गुंडा । उभारी मागिलीकडा । ज्ञातृत्वाते ॥468॥

आपल्या वृत्ती पुढे जाणावयाचा विषयरुप ज्ञेयाचा दगड घालून आपल्या मार्गाचे बाजूस ज्ञात्याला उभे करते,

It puts ahead of it the object to be known, a ball of the aim of knowing something, and brings up the image of the "knower" with its pride, behind itself.

मग ज्ञातया ज्ञेया दोघा । तो नांदणुकेचा बगा । माजी जालेनि पै गा । वाहे जेणे ॥469॥

मग ज्ञाता ज्ञेय या दोघांच्या मधील व्यवहार होत असताना जे ज्ञानामध्ये राहते.

When thus there is a path of connection between the two, that path is continuously put in use by the movement of the knowledge.

ठाकूनि ज्ञेयाची शिव । पुरे जयाची धाव । सकळ पदार्था नांव । सूतसे जे ॥470॥