अखंडध्यान — समास 4: कीर्तनलक्षण

कलयुगीं कीर्तन करावें । केवळ कोमळ कुशळ गावें । कठीण कर्कश कुर्टे सांडावें । येकीकडे ॥ १ ॥

कलियुगांत कीर्तन करावें. त्यांत फक्त कोमळ गावें. पण कौशल्यानें गांवें. कठोर, कर्कश किंवा चोरटें गांवू नये.

In this kali3era, kirtana should be made and that pure knowledge should be sung with skill and tenderness. Due to this, the difficult, harsh and morose will be left aside by that One.

खटपट खुंटून टाकावी । खळखळ खळांसीं न करावी । खरें खोटें खवळों नेदावी । वृत्ती आपुली ॥ २ ॥

भांडणतंटा सोडून द्यावा. दुष्टाबरोबर विरोध करुं नये. खरें खोटें करण्याच्या भानगडींत आपली वृत्ती भडकूं देऊं नये.

The continuous chatter should be gathered up and thrown out. The bothersome wrangling and toil should be put to an end, and rights and wrongs should not be allowed to affect your own knowing vritti.

गर्वगाणें गाऊं नये । गातां गातां गळों नये । गोप्य गुज गर्जो नये । गुण गावे॥ ३ ॥

अभिमानानें गाणें गाऊं नये. गातागाता थकून मध्येंच गाणें अर्धवट सोडूं नये. कोणाची गुप्त गोष्ट लोकांत उघड सांगूं नये. दुसर्‍याचे गुणच सांगावें.

One should not `sing' proudly and there should be no deterioration in this `singing'. To attain its essence, this secret whisper should not be roared.

घष्टणी घिसणी घस्मरपणें । घसर घसरुं घसा खाणें । घुमघुमों चि घुमणें । योग्य नव्हे ॥ ४ ॥

धसधसा,घिसघिस करीत आणि घसा सारखा साफ करीत व खांकरत गाणें गाऊं नये. घशाला ताण देऊन गाणें गाऊं नये. कीर्तनांत अंगांत आल्यासारखें बोलूं नये.

Friction and squabbling should be gulped down. Deterioration should be halted and lose should be swallowed up. It serves no useful purpose to repeatedly mull over the same old thoughts.

नाना नामें भगवंताचीं । नाना ध्यानें सगुणाची । नाना कीर्तनें कीर्तीचीं । अद्भुत करावीं ॥ ५ ॥

भगवंताची नाना प्रकारचीं नांवें घ्यावी. भगवंताचे अनेक सगुणरुपांचे वर्णन करावें. भगवंताच्या अनेक प्रकारच्या कीर्तीचे वर्णन करावें.

There are the `many' names, on account of this `name' of God; there are the `many' 3Fourth era, time when we experience the fruits of our past actions (body consciousness) images, on account of this image of sagun; there are the `many' songs, on account of this kirtana of the One who pervades everywhere; therefore this marvellous wonder of `I am' should be made.

चकचक चुकावेना । चाट चावट चळावेना । चरचर चुरचुर लागेना । ऐसें करावें ॥ ६ ॥

चक् चक् करण्याची वेळ येईल अशी चूक करुं नये. लबाड व चावट लोक चेकाळतील असें करुं नये. लोकांच्या मनाला फार लागेल असें बोलूं नये.

One should not neglect the brilliance and lustre of this `I am' and therefore one should not persistently rant like a fool. One should not come even near to regrets and anxiety.

छळछळ छळणा करुं नये । छळितां छळितां छळों नये । छळणें छळणा करुं नये । कोणीयेकाची ॥ ७ ॥

कोणालाही मुद्दाम फसवूं नये. कोणाचाही छळ करुं नये. एखाड्यानें अपल्याला छळलें तरी त्याला आपण छळूं नये.

One should not feel harassed by fear and torment and even if teased, one should not tease in return. That One within everyone should not be oppressed by the oppressions of the `many' (maharaj- be in the water but don't take the touch).

जि जि जि जि म्हणावेना । जो जो जागे तो तो पावना । जपजपों जनीणजनार्दना । संतुष्ट करावें ॥ ८ ॥

कोणाच्या फार पुढें पुढें करुं नये. जागें होणार्‍या सर्वांना परमार्थ साधत नाही, निरंतर जप करुन सर्व भूतमात्रांत वावरणार्‍या भगवंतास प्रसन्न करुन घ्यावें.

One should not slavishly obey the mind. One should stay awake and be purified. When this `I am' is continually remembered in the mind then, the Lord of the world will draw near to you (ie. when there is this knowing then the Knower, though not directly experienced, is felt to be close by).

झिरपे झरे पाझरे जळ । झळके दुरुनी झळाळ । झडझडां झळकती सकळ । प्राणी तेथें ॥ ९ ॥

झिरपें आणि झरें यांतून पाणी पाझरते, तें पाणी लांबून झळाळतें व चमकतें. तें पिण्यासाठीं प्राणी झडझडून झर्‍यापाशीं गोळा होतात.

By His compassion, anger fades away. By the brilliance of His form, the passions are removed and when *His light shines within the prana then, the `all' goes `there'. *(When every breath appears within your expanded awareness/knowing)

या या या या म्हणावें नलगे । या या या या उपाव नलगे । या या या या कांहीं च नलगे । सुबुद्धासी ॥ १० ॥

त्याचप्रमाणें जो शहाणा व समजदार असतो त्याला या या असें बोलवावें लागत नाहीं. तो यावा म्हणून कांहीं उपाय करावा लागत नाहीं. जेथें कांहींतरी विशेष आहे तेथें येण्यासाठीं शहाण्याला कांहीं लागत नाहीं.

If it is not necessary to say anything to this `speech' (ie. this `speech' is beyond the spoken words) and it is not necessary to beg for this remedy of the `speech' either (when you stop begging/wanting then, this `I am' is there). That pure buddhi/conviction does not need to ask this `thing' to come (it is already there but it has been covered over by conjecture/impure buddhi).

टक टक टक करुं नये । टाळाटाळी टिकों नये । टम टम टम टम लाऊं नये । कंटाळवाणी ॥ ११ ॥

सारखी कटकट करुं नये. टाळाटाळ करुं नये. कंटालवाणी बडबड करुं नये.

The incessant crying for objects should finish. When the beguiling temptations for these things do not remain then, one will weary of this `high life'.

ठस ठोंबस ठाकावेना । ठक ठक ठक करावेना । ठाकें ठमकें ठसावेना । मूर्तिध्यान ॥ १२ ॥

अडाणी व निर्बुद्ध माणसाशी संगत नसावी. उगीच रटाळ भुणभुण लावूं नये. बाहेरुन कांहीं नखरेलपणा केला तरी अंतःकरणांत भगवंताचें ध्यान स्थिर होत नाहीं.

One should not remain foolish and obstinate and one should not partake in wea- risome chatter. One should fix one's attention on this `image of God' and not pay attention to other things.

डळमळ डळमळ डकों नये । डगमग डगमग कामा नये । डंडळ डंडंळ चुकों नये । हेंकाडपणें ॥ १३ ॥

मनाचा फार अनिश्र्चितपणा असूं नये. सारखी बदलणारी वृत्ती चांगलीं नाही. अनिश्र्चितपणामुळें चुकींचें वेडगळ वर्तन करुं नये.

One should not be afraid or defeated. One should not falter or give in. Be stubborn and go on searching and never give up (where there is a will, there is a way).

ढिसाळ ढाला ढळती कुंचे । ढोबळा ढसका डुले नाचे । ढळेचिना ढिगाढिगांचे । कंटाळवाणे ॥ १४ ॥

कशातरी चवर्‍या व निशाणें हालवतात. कांहीं ढोबळ माणसें डोलतात. नाचतात. कांहीं पोत्यासारखीं एकाच ठिकाणीं उभी राहतात.

Due to discrimination, the gross and rebellious slip away. Due to lofty thinking, the visible disappears; and then the weariness of this body and all of its toils are forgotten.

नाना नेटक नागर । नाना नम्र गुणागर । नाना नेमक मधुर । नेमस्त गाणें ॥ १५ ॥

नेटकेपणा व सुसंस्कृतपणा असावा. अनेक गुणांनी संपन्न असून नम्र असावें. नियमांनी निश्र्चित असें वर्तन असावें. गोड व व्यवस्थित गाणें गावें.

Then the `many' is the sharp and honest; then the `many' is this storehouse of humility; then the limited `many' is this clear and sweet harmonious `song'.

ताळ तंबुरे तानमानें । ताळबद्ध तंतगाणें । तूर्त तार्किक तनें मनें । तल्लीन होती ॥ १६ ॥

गाण्याच्या साथीला ताल, तंबोरें, ताना, तालबद्ध तंतुवाद्य असें असावें. त्यामुळें तेवढावेळ तरी गाणें जाणणारे तल्लीन होऊन जावेत.

This is the playing of the tal and tampura. When one's attention is fixed upon this perfect rhythm and harmonious `song' then, the conjecture of body and mind are promptly roasted.

थर्थरां थरकती रोमांच । थै थै थै स्वरें उंच । थिरथिर थिरावे नाच । प्रेमळ भक्तांचा ॥ १७ ॥

प्रेमळ भक्त प्रेमाच्या आवेशांत उंच स्वरांत थय थय नाचतात. त्यांच्या अंगावर रोमांच उठून ते बराच वेळ नाचतात.

The body trembles in divine ecstasy and now all that is heard is this divine song. Then the love of the devotee remains steady and continuous.

दक्षदाक्षण्य दाटलें । बंदे प्रबंदे कोंदाटलें । दमदम दुमदुमों लागलें । जगदांतर ॥ १८ ॥

मग श्रोते आदरानें पूर्ण लक्ष देऊन किर्तनांत रंगतात. श्रोत्यांच्या मनांत बंध, प्रबंध इत्यादी साहित्य भरुन त्यांचें अंतःरंग कीर्तनाच्या घोषानें दुमदुमतें.

When the `many' is wise and attentive like this then, this song pervades everywhere; when the `many' binds itself to this song then, this song spreads and fills everything and resounds within the whole world.

धूर्त तूर्त धावोन आला । धिंगबुद्धीनें धिंग जाला । धाकें धाकें धोकला । रंग अवघा ॥ १९ ॥

अशा रीतीनें कीर्तन रंगांत आलें असतां एक धटिंगण धांवत येतो व कीर्तनांत घुसतो. त्यानें दांडगाई केल्यानें त्याच्या भीतीनें कीर्तनाच्या रंगाचा बेरंग होतो की काय असें वाटते.

Due to this sharp intelligence, He comes running to protect. Due to this awakened buddhi, satisfaction appears and due to this awakened buddhi, the `many' things are full of splendour and regard and fear are both destroyed.

नाना नाटक नेटकें । नाना मानें तुकें कौतुकें । नाना नेमक अनेकें । विद्यापात्रें ॥ २० ॥

पण हा एक कीर्तनाचाच भाग होता, नाटक होतें असें लक्षांत आल्यावर श्रोते कौतुक करतात. त्यांच्यापैकी कांहींजण माना डोलावतात.

Due to His play there are these `many' plays; due to this pride and wonder of `I am', there are the `many' arrogances and conceits; due to this ocean of knowledge there are the `many' rites and rituals performed by the `many'.

पाप पळोन गेलें दुरी । पुण्य पुष्कळ प्रगटे वरी । परतरतो परे अंतरीं । चटक लागे ॥ २१ ॥

अशा कीर्तनाच्या प्रभावानें पाप दूर पळून जाते. पुष्कळ पुण्य प्रगट होते. आणि लोकांना कीर्तनाची आवड लागल्यानें तें परत कीर्तनास येतात.

Only when this great sin runs far away does that great merit become evident. Only when one stops looking outside and turns within, is there the longing and caring for this `all' in the inner space (ie. rather than the longings and caring for the `many' things).

फुकट फाकट फटवणें नाहीं । फटकळ फुगडी पिंगा नाहीं । फिकें फसकट फोल नाहीं । भकाध्या निंदा ॥ २२ ॥

चांगल्या कीर्तनांत फसवाफसवी नसतें. फुगडी, पिंगा सारख्या गोष्टी नसतात. फुसकी, कुटाळकी व निंदा नसतें.

There are no vain and scattered deceptions there. There are no childish dramas of pride there. There is no weak vanity and no abuse, that all comes to nothing in the end.

बरें बरें बरें म्हणती । बाबा बाबा उदंड करिती । बळें बळेचिं बळाविती । कथेलागीं ॥ २३ ॥

जो असें कीर्तन करतो त्याला लोक चांगलें म्हणतात. बाबा बाबा म्हणून त्याची सगळी सोय करतात. मोठ्या आग्रहानें त्याला कथा करावयास बोलवितात.

Then that best (ie. purush) gets called the best and that ancient and most respected is made vast (ie. then you meet your Self). When by great effort this `story' is `spoken' then, the power of that purush grows stronger.

भला भला भला लोकीं । भक्तिभावें भव्य अनेकीं । भूषण भाविक लोकीं । परोपकारें ॥ २४ ॥

असा कीर्तनकार खरा भला कीर्तनकार होय. भक्तिभाव अंगी मुरलेला असल्यानें तो लोकांत तो भव्यपणें वेगळा दिसतो. परोपकार करणारा असल्यानें भाविकांत तो भूषण होतो.

He is the most virtuous and wise in the world. By His devotion, He is this splendid existence pervading the countless different forms. He is the adornment of faith and in this world, He is the One who watches over this `all/other'.

मानेल तरी मानावें मनें । मत्त न व्हावें ममतेनें । मी मी मी मी बहुत जनें । म्हणिजेत आहे ॥ २५ ॥

आतां सांगितलेलें जर पटत असेल तर मनांत धरुन ठेवावें. माझेपणानें उगीच माजूं नये. उन्मत्त होऊं नये. मी मी असा अहंकाराचा दर्प जगांत पुष्कळ लोकांत असतो.

He will be valued if the mind values Him. But there should not be the intoxication of `my-ness'. Otherwise due to the mind, this `I am' just goes on saying "me, me, me, me."

येकें टोंकत येकांपासीं । येऊं येऊं येती झडेसीं । या या या या असे तयासी । म्हणावें नलगे ॥ २६ ॥

स्वार्थी कलाहीन कीर्तनकार " मी तुमच्याकडे कीर्तनास येतो " असें म्हणून जबरदस्तीनें मागें लागतात. " आमच्याकडे या " असें त्यांना म्हणावें लागत नाहीं.

And then that One stares wishfully at another (ie. that One takes Itself to be a body. Thus passions and attractions arise) and comes again and again into this world and again, in the end, fades away. Then again one unnecessarily calls out to that atma, "come, come, come" (ie. the strong desire for a body; vasana).

राग रंग रसाळ सुरंगें । अंतर संगित रागें । रत्नपरीक्षा रत्नामागें । धांवती लोक ॥ २७ ॥

ज्या कीर्तनांत रंग भरतो, जें रसाळ असतें, शिवाय सुंदर रागदारीचें संगीत असते, अशा कीर्तनाला लोक आपणहून धावतांत. जसें कीं, रत्नपारखी रत्नाच्या मागें.

Due to these passions and attachments to forms, tastes and beautiful things, this inner space gets captivated and plays with these only. Then that One enters this gross world and runs after these things like a jeweller runs after diamonds.

लवलवां लवती लोचन । लकलकां लकलें मन । लपलपों लपती जन । आवडीनें ॥ २८ ॥

श्रोत्यांचें डोळे पाण्यानें भरुन येतात. मन कौतुकानें, आनंदानें भरुन जातें. आणि लोक अगदी दाटीवाटीनें बसतात.

But when His eyes see Himself everywhere then, His mind will be illuminated with His own brilliance. However due to the likings of the people, He remains hidden in His secret place.

वचनें वाउगी वदेना । वावरेविवरे वसेना । वगत्रुत्वें निववी जना । विनित होउनी ॥ २९ ॥

कीर्तनकार वाफळ शब्द बोलत नाहीं. त्याच्या मनांत भकत्या गोष्टी राहात नाहीत. तो अत्यंत नम्रपणें बोलतो. आणि आपल्या बोलण्यानें लोकांना शांत करतो.

He does not speak of false things. He does not busy His mind and has no need to clarify anything to it. His `speech' is restrained and calms the wandering thoughts.

सारासार समस्तांला । सिकऊं सिकऊं जनाला । साहित संगित सज्जनाला । बरें वाटे ॥ ३० ॥

कीर्तनास येणार्‍या सर्व लोकांना तो सारासार विचार करायला शिकवतो. साहित्य आणि संगीतानें सज्जन श्रोत्यांचे मन भरुन जाते.

That thoughtless essence is to be taught to this `all'. Therefore first this vivek of atma/ non-atma should be learnt and when this inspired poem gets sung to the Saint (ie. the Master) then, that thoughtlessness can arise.

खरेंखोटें खरें वाटलें । खर्खर खुर्खुर खुंटलें । खोटें खोटेपणें गेलें । खोटें म्हणोनियां ॥ ३१ ॥

जगामध्यें खरें व खोटे यांचें मिश्रण सगळीकडे भरलें आहे. त्यामध्यें खरें कोणतें तें कळलें कीं जीवनामधील खरखर किंवा घर्षण बंद पडतें. खोटे खोटेच असते तें खोटेपणामुळें नाहींसे होते.

When the Truth is understood within this `true/purush and false/prakruti' then, all longings and distress cease and the false, due to its falseness, becomes false and disappears.

शाहाणें शोधितां शोधेना । शास्त्रार्थ श्रुती बोधेना । शुक शारिका शमेना । शब्द तयाचा ॥ ३२ ॥

शहाणे म्हणणारांना शोध धेऊन देखील मूळस्वरुपाची प्राप्ती होत नाहीं. शास्त्राचा खरा अर्थ व श्रुतीचा भाव त्यांच्या लक्षांत येत नाहीं. पण पोपट व साळुंखी या पक्ष्यांप्रमाणें तें आपलें शब्दज्ञान बडबडतच असतात.

One has to search out this Truth through wisdom. But if one does not search and listen carefully then, the meaning of the shasthras will not be understood. Then how can the squawks of a parrot, still the mind like this `word' sung by the song-bird can?

हरुषें हरुषें हासिला । हाहाहोहोनें भुलला । हित होईना तयाला । परत्रीचें ॥ ३३ ॥

हर्षानें सुखावून जाऊन जो हसतो, श्रोत्यांनी हा हा हो हो केलें कीं जो भुलतो, अशा कीर्तनकाराला परमार्थ साधत नाहीं.

Due to pleasures and laughter and due to pains and tears, one forgets one's own Self and then, this benefit which is beyond these three worlds, one can never have.

लक्षावें लक्षितां अलक्षीं । लक्षिलें लोचनातें लक्षी । लंगलें लयेते अलक्षी । विहिंगमार्गे ॥ ३४ ॥

अलक्ष असणारें जे परमार्थस्वरुप तिकडे लक्ष लावण्याचा प्रयत्न करावा. डोळ्यांनीं सगळें पाहातां येते, त्या डोळ्यांना जो पाहातो तो आत्मा पहावा. देहबुद्धि लंघून ओलांडून विहंगम मार्गानें अलक्षी लय लावावा.

One should concentrate one's attention on that which cannot be concentrated on (ie. imperceptible). If one perceives with the eye that perceives through the eyes then quickly, by the `way of the bird' (by the eye of knowledge/vihanga marg), one merges in that imperceptible Self.

क्षेत्र क्षेत्रज्ञ क्षोभतो । क्षमेनें क्षमून क्ष्मवितो । क्ष्मणें क्षोभणें क्षेत्रज्ञ तो । सर्वां ठाईं ॥ ३५ ॥

शरीरांत राहाणारा आत्मा विकारवान होतो. प्रक्षुब्ध होतो. त्याला शांत करुन इतरांना जो शांत करतो तो धन्य होय. क्षुब्ध होणें आणि शांत होणें असे दोन्ही गुण ज्याच्यापाशी आढळतात तो आत्मा सर्वांच्या ठिकाणी आहे.

There is the field (ie. the known) and there is the Knower of the field who causes it to move. And if with forgiveness and patience one quietly endures then, one becomes forgiveness and patience. Then you are the Knower of the field, who makes this field, this place of the `all', to move (ie. due to knowing there is this moving `all' and the detached Knower) .