सप्ततिन्वय — समास 8: आत्मारामनिरुपण

नमूं गणपती मंगलमूर्ती । जयाचेनि मतिस्फूर्ती । लोक भजती स्तवन करिती । आत्मयाचें ॥ १ ॥

मंगळमूर्ती गणपतीला मी नमन करतो. याच्या सत्तेनें बुद्धिमधें स्फूर्ति निर्माण होते. या स्फूर्तीनें लोक आत्म्याचे भजन आणि स्तवन करितात.

With the understanding of this `I am', I bow down to ganapati, the embodiment of good fortune and *auspiciousness. The one who understands this `I am' is making bhajan and this is the praising of that atma (ganapati). *(siddharameshwar maharaj- when the knowledge of maya has been cast off, then it is auspicious)

नमूं वैखरी वागेश्र्वरी । अभ्यांतरीं प्रकाश करी । नाना भरोवरी विवरी । नाना विद्या ॥ २ ॥

वाणींची स्वामीनी जी वैखरी तिला मी वंदन करतो. माणसाच्या अंतर्यामीं ती प्रकाश उत्पन्न करते. अनेक विद्यांची रहस्यें ती संपूर्णपणें स्पष्ट करुन देते.

I bow down to this speech of sharada which lights us from within. But because of her, there is the liking of the `many' different investigations and the `many' forms of learning.

सकळ जनामधें नाम । रामनाम उत्तमोत्तम । श्रम जाउनी विश्राम । चंद्रमौळी पावला ॥ ३ ॥

सर्व लोकांमधें रामनाम हें उत्तमोत्तम आहे. रामनाम घेतल्यानें श्रीशंकराचा शीण गेला.आणि त्यास विश्रांती मिळाली.

Yet within these `many' learnings there is this `I am' of sharada and this `name' of ram is the best of all learnings. By this `name', Lord shankara was relieved of the burning sensation in His throat caused by the taking of halahala poison and He became very peaceful (halahala is worldly difficulties. maharaj He kept in his throat and so didn't digest them).

नामाचा महिमा थोर । रुप कैसें उत्तरोत्तर । परात्पर परमेश्र्वर । त्रयलोक्यधर्ता ॥ ४ ॥

नामाचा महिमा फार थोर आहे. त्रैलोक्यधर्ता परमेश्र्वर आणि परात्पर म्हणजें श्रेष्ठांमध्यें श्रेष्ठ असणारें निर्गुण व निराकार परब्रह्म, असें भगवंताचें चढतेंवाढतें रुप नामास प्राप्त होते.

The greatness of this `name' is that through this, one becomes brahman and then, even this `I am' form does not remain? Then the upholder of these 3 worlds (ie. ishwara, antar-atma) becomes that parameshwar, the One beyond everything.

आत्माराम चहुंकडे । लोक वावडे जिकडे तिकडे । देहे पडे मृत्य घडे । आत्मयाविण ॥ ५ ॥

एक आत्माराम अंतर्यामीरुपानें सर्वत्र व्यापून आहे. त्याच्या योगानें जगांत सगळीकडे लोकांचा व्यवहार चालतो. तो जेथें नसतो तेथें देह पडतो, मृत्यु घडून येतो.

That atmaram is everywhere yet the people wander about from here to there in search of Him. For they have taken this body as themselves and then they die without that knowledge of the atma.

जीवात्मा शिवात्मा परमात्मा । जगदात्मा विश्र्वात्मा गुप्तात्मा । आत्मा अंतरात्मा सूक्ष्मात्मा । देवदानवमानवीं ॥ ६ ॥

देव, दानव आणि मानव यांच्यामध्यें अंतरात्म्यास जीवात्मा, शिवात्मा, परमात्मा, जगदात्मा, विश्वात्मा, गुप्तात्मा, आत्मा, अंतरात्मा, सूक्ष्मात्मा अशी नावें आढळतात.

He is the jivatma, the shivatma and the paramatma (see 8.7.45- 52); He is the atma of the world, the atma of the creation, the hidden atma; He is the atma, antaratma and subtle-atma and He is within the three worlds.

सकळ मार्ग चालती बोलती । अवतारपंगतीची गती । आत्म्याकरितां होत जाती । ब्रह्मादिक ॥ ७ ॥

या अंतरात्म्याच्या योगानें जगांतील सर्व मार्ग चालतात. सर्व प्रकारचे व्यवहार घडतात. नाना अवतारांचे कार्य त्याच्या योगानेंच घडून येते. त्या अंतरात्म्यामुळेंच ब्रह्मादिक देव होतात आणि जातात.

On account of that atma there is this way of the `all' and then, that One `moves' and that One `speaks' (`I am everything and I am everywhere'). In this state that atma has the companionship of knowledge and on account of that atma there are the comings and goings of lord brahma etc (that atma is ever there and account of it there is the waking ie. brahma, dream/vishnu and deep sleep/mahesh states).

नादरुप जोतीरुप । साक्षरुप सत्तारुप । चैतन्यरुप सस्वरुप । द्रष्टारुप जाणिजे ॥ ८ ॥

अंतरात्म्याला आणखी कांहीं नावांनीं ओळखतात. तीं नांवें अशी नादरुप, ज्योतिरुप,साक्षीरुप, सत्तारुप, चैतन्यरुप, स्वस्वरुप, द्रष्टारुप,

On account of that atma there is this sound form (aum), this light form (to know); this witnessed form and this existence form (to be). That atma knows this chaitanya form as Its own form and that atma is the seer's form also.

नरोत्तमु वीरोत्तमु । पुरुषोत्तमु रघोत्तमु । सर्वोत्तमु उत्तमोत्तमु । त्रयलोक्यवासी ॥ ९ ॥

नरोत्तम, वीरोत्तम, पुरुषोत्तम, रघूत्तम, सर्वोत्तम, उत्तमोत्तम आणि त्रैलोक्यवासी.

That dweller within the three worlds is superior among men and the bravest among the brave; He is the best purush and the best among the kings of the dynasty of ram; He is the best in the `all' and the most superior of the superior.

नाना खटपट आणी चटपट । नाना लटपट आणि झटपट । आत्मा नस्तां सर्व सपाट । चहुंकडे ॥ १० ॥

जगांत घडून येणार्‍या सार्‍या घटना, माणसांच्या हातून होणारी सारी कर्में, त्यांच्या जीवनांतील युक्त्या, प्रयुक्त्या आणि घाई व गर्दी या सर्वांचे कारण मूळ अंतरात्मा आहे. तो जर नसेल तर चहूकडे सगळी निष्प्राण होईल.

When there are the `many' toils and troubles and hankering and longings; the `many' agitations and altercations and hurries and confusions then, that atma is not and this `all' is destroyed in every direction.

आत्म्याविण वेडें कुडें । आत्म्याविण मडें बापुडें । आत्म्याविण थडें रोकडें । शरीराचें ॥ ११ ॥

आत्मा नसेल तर शरीरांत कांहीं अर्थ उरत नाहीं. तें वेडेवाकडें होऊन जाते. आत्म्याशिवाय तें मढें बनतें. आत्मा नसेल तर शरीराचे प्रत्यक्ष थडगे बनतें.

Without that atma there is falsity and madness; without the atma there is just a useless corpse; and without the atma, that ever-present `all' body becomes a mere carcass.

आत्मज्ञानी समजे मनीं । पाहे जनीं आत्मयालागुनी । भुवनी अथवा त्रिभुवनीं । आत्म्याविणें वोस ॥ १२ ॥

आत्मज्ञानी पुरुष अंतरात्म्याचें हें कर्तृत्व मनांत निश्र्चितपणें जाणतो. त्यामुळें लोकांमध्यें सूक्ष्मपणानें कार्य करणार्‍या आत्म्याकडेच त्याची दृष्टी असते. पृथ्वीवर तसेंच त्रिभुवनांगतही अंतरात्म्यावाचून सगळे ओसाड पडतें. अंतरात्माच हा सगळीकडे जिवंतपणाचे, चैतन्याचें मूळ आहे.

That atma gnyani/Knower understands this `all' in His mind and then in the people, He sees *Himself. In this gross world or in this `all' within these three worlds, there is nothing without the atma. *(When maharaj was asked why he took all this trouble at his age to travel to Europe and America, he said, "Because I see myself in trouble")

परम सुंदर आणि चतुर । जाणे सकळ सारासार । आत्म्याविण अंधकार । उभय लोकीं ॥ १३ ॥

हा अंतरात्मा अतिसुंदर व चतुर आहे. तो सगळे सारासार जाणतो. तो ज्ञानमय असल्यानें, तो नसेल तर इहलोकीं व परलोकीं, प्रपंचांत व परमार्थांत सर्वत्र अज्ञान-अंधार भरतो.

That Supreme atma is beautiful and clever; It knows the `all' and It is the thou- ghtless. Without the atma there is darkness in the gross world and the world beyond.

सर्वांगीं सिध सावध । नाना भेद नाना वेध । नाना खेद आणी आनंद । तेणेंचिकरितां ॥ १४ ॥

तो सर्वांगांनीं सिद्ध आहे. परिपूर्ण आहे. तो सदैव सावध असतो. सदैव तत्रपर असतो. अनेक प्रकारचे भेद, वेध, खेद, आणि आनंद अंतरात्म्याच्या योगानें होतात.

He is the alert siddha within this `all' body. And the `many' divisions, the `many' distinctions; the `many' worries, anxieties and concerns; the `many' pains and grief and the `many' pleasures and this bliss of `I am' are all on account of that atma only.

रंक अथवा ब्रह्मादिक । येकचि चालवी अनेक । पाहावा नित्यानित्यविवेक । कोण्हीयेकें ॥ १५ ॥

रंक असो अथवा ब्रह्मादिक देव असोत, एक अंतरात्मा या सर्वांना चालवतो. माणसानें नित्यानित्यविवेक करावा म्हणजे हें आकलन होईल.

Whether there is a beggar or lord brahma etc., that One makes to move these numerous different forms. That One within everyone should be understood through the vivek that distinquishes between the indestructible and the destructible (atma is indestructible, all else is destructible).

ज्याचे घरी पद्मिणी नारी । आत्मा तंवरी आवडी धरी । आत्मा गेलियां शरीरीं । तेज कैचें ॥ १६ ॥

समजा एखाद्याच्या घरांत पद्मिनी स्त्री आहे. पण तिच्या शरीरांत जोपर्यंत आत्मा असतो तोपर्यंत तिच्यावर प्रेम राहाते. आत्मा शरीर टाकून निघून गेला मग तेथें कांहीं तेजच उरत नाहीं.

A husband is fond of his beautiful wife as long as that atma holds her up. When the atma leaves, how can there be the splendour and lustre that is born of this `all' body (the beauty of the gross body is on account of this beautiful `all' body)?13

आत्मा दिसेना ना भासेना । बाह्याकारें अनुमानेना । नाना मनाच्या कल्पना । आत्मयाचेनी ॥ १७ ॥

आत्मा इंद्रियांना गोचर नाहीं. मनाच्या कक्षेंत तो येत नाहीं. कोणत्याही बाहेरील किंवा दृश्य व स्थूल साधनांनी त्याची कल्पना करतां येत नाहीं. आपल्या मनामध्यें ज्या नाना प्रकारच्या कल्पना निर्माण होतात त्या सर्व अंतरात्म्यामुळेंच असतात.

atma is not seen or felt and by the outer shape it cannot be surmised. But these `many' imaginings of the mind are on account of that atma.

आत्मा शरीरीं वास्तव्य करी । अवघें ब्रह्मांड विवरी भरी । वासना भावना परोपरीं । किती म्हणोनी सांगाव्या ॥ १८ ॥

अंतरात्मा शरीरांत वास्तव्य करतो. तेथें तो सार्‍या ब्रह्मांडाचा विचार करतो. तो ब्रह्मांड भरुन राहतो. शरीरांत अनेक प्रकारच्या वासना करतो. भावना अनुभवतो. त्या सर्व सांगणें कठीण आहे.

That atma resides within this `all' body when He fills the whole brahmanda with His investigation. But this vasana, to just be, has become the various different emotions and desires and therefore the `many' should become thoughtless. (This vasana simply wants to exist but when it becomes the `many' forms then `many' emotions etc. arise)

मनाच्या अनंत वृत्ती । अनंत कल्पना धरिती । अनंत प्राणी सांगों किती । अंतर त्यांचें ॥ १९ ॥

अंतरात्मा शरीरांतर्यामी असतो तेव्हा मनांत अनंत वृत्ती येऊन जातात. अनंत कल्पनांचे तरंग उठतात. जगामध्यें अनंत प्राणी आहेत. त्यांच्या अंतरंगाचे संपूर्ण वर्णन करणें शक्य नाहीं.

It is that endless atma that is this knowing vritti of the mind and it is that endless atma that is the holder of concepts and imaginings. It is that endless atma that is thoughtless, the `many' in the prana and this inner space of that atma.

अनंत राजकारणें धरणें । कुबुधी सुबुधी विवरणें । कळों नेदणें चुकावणें । प्राणीमात्रासी ॥ २० ॥

अंनत प्रकारचे राजकारण करणें म्हणजे अनंत प्रकारच्या खटपटी लटपटी करणें चांगली व वाईट बुद्धि यामधें फरक करणें. आपला बेत कोणास कळूं न देणें. कोणास चुकवणे या सार्‍या गोष्टी जीवप्राणी अंतरात्म्याच्या योगानें करुं शकतात.

It is that endless atma that holds firmly to raja-karana (ie. `He does everything') and it is that atma that thinks with a foolish buddhi and with a wise buddhi. And by not imparting Its nirgun understanding, that atma goes unrealized in the prana.

येकास येक जपती टपती । येकास येक खपती लपती । शत्रुपणाची स्थिती गती । चहुंकडे ॥ २१ ॥

एक एकास जपतो. एक एकास मारण्यास टपतो. एक एकास खपतो. एक एकापासून लपतो. एक एकाचे शत्रुत्व करतो. अशा रीतीनें चहुंकडून अंतरात्म्याची गति असते.

That One either cares for and patiently watches over the other (`Everywhere, I am there') or that is a jiva and then it conceals and disposes of that One and then everywhere there is the state of enduring enmity.

पृथ्वीमधें परोपरीं । येकास येक सिंतरी । कित्येक भक्त परोपरीं । परोपकार करिती ॥ २२ ॥

जगांत एक एकास सारखा फसवतो. पण त्याचबरोबर पुष्कळ भक्त सारखा परोपकार करतात. हें अंतरात्म्यामुळेंच घडतें.

When there is objectification then, there are the various different forms and the one jiva deceives and defeats that One atma. Either that One within the `many' is the `many' different devotees in their `many' forms or that One is that which uplifts this `all' (ie. sagun becomes nirgun atma).

येक आत्मा अनंत भेद । देहेपरत्वें घेती स्वाद । आत्मा ठाईंचा अभेद । भेद हि धरी ॥ २३ ॥

मुळांत अंतरात्मा एकच एक आहे. पण देहपरत्वें अनंत भेद होतात. आणि प्रत्येक देहानुसार निरनिराळे भोग घेणें चालतें. याचा अर्थ असा कीं मूळ अंतरात्मा एकच एक असला, तरीही तो भेदानें पण राहूं शकतो.

When that One is different to that endless atma then, by virtue of a gross body that accepts the various flavours and smells as Its own experiences. But the place of that atma is undivided and the divisions are due to the holding of the body.

पुरुषास स्त्री पाहिजे । स्त्रीस पुरुष पाहिजे । नवरीस नवरी पाहिजे । हें तों घडेना ॥ २४ ॥

पुरुषास स्त्री हवी असते. तर स्त्रीला पुरुष हवा असतो. नवरीला नवरी हवी असें कांहीं कधीं घडत नाहीं.

This prakruti wants that purush and that purush wants His prakruti. But when the bride wants the bride then, that thoughtless paramatma can never be accomplished.14

पुरुषांचा जीव स्त्रीयांची जीवी । ऐसी नाहीं उठाठेवी । विषयसुखाची गोवी । तेथें भेद आहे ॥ २५ ॥

पुरुषांचा तो जीव आणि स्त्रीयांची ती जीवी असा कांहीं भेद करतां येत नाहीं. इंद्रियसुख भोगण्याच्या बाबतींत मात्र भेद आढळतो.

When the prakruti/purush is understood then, there are not the confused meddlings of feminine and masculine jivas. Then `there' has severed its fondness for the pleasure of sensual enjoyment.

ज्या प्राण्यास जो आहार । तेथेंचि होती तत्पर । पशूचे आहारीं नर । अनादरें वर्तती ॥ २६ ॥

ज्या प्राण्याचा जो आहार असतो त्या आहाराच्या बाबातींत तो प्राणी फार तत्पर असतो. उदा. पशूचा आहार कांहीं माणसाला आवडत नाहीं.

When the food of that purush is the prana then, He becomes engrossed `there' (then he is hanumanta; Lord of the breath). That man has no desire to exist on the food which animals eat (ie. he does not want to eat this gross food eaten through the senses like the beasts of the world do. He wants just to know and accepts what comes his way and in this way, the movement of the prana is always within his expanding awareness).

आहारभेद देहेभेद । गुप्त प्रगट उदंड भेद । तैसाचि जाणावा आनंद । वेगळाला ॥ २७ ॥

प्राण्यांमध्यें आहारांत भेद आहेत. शरीराचे भेद आहेत. असेच प्रगट आणि गुप्त भेद पुष्कळ आहेत. त्याचप्रमाणें प्रत्येक प्राण्याचा आनंद वेगळा असतो.

When that vast paramatma gets divided into the hidden atma purush and the manifest prakruti then, there come the different foods for the eight different bodies. But even this bliss/ananda (ie. the food of the atma) that should be known, should then also be left aside.

सिंधु भूगर्भींची नीरें । त्या नीरामधील शरीरें । आवर्णोदकाचीं जळचरें । अत्यंत मोठी ॥ २८ ॥

समुद्रामध्यें आणि पृथ्वीच्या पोटांत पाणी सांठवलेलें असतें. त्या पाण्यामध्यें व आवरणोदकामध्यें अतिशय मोठी जलचरें असतात. त्यांचा आहार व आनंद कांहीं निराळाच असतो.

There is this sea of water within the womb of the world (ie. soft and gross objecti- fication) and within these waters there is this `all' body (ie. end of objectification). And this `all' within that extremely huge brahman becomes apparent when one stops to objectify.

सूक्ष्म दृष्टीं आणिता मना । शरीराचा अंत लागेना । मा तो अंतरात्मा अनुमाना । कैसा येतो ॥ २९ ॥

माणसानें सूक्ष्म दृष्टीनें बघितलें तरी शरीराचा अंत लागत नाहीं. शरीर तर दृश्य आहे स्थूल आहे त्याचा देखील थांगपत्ता लागत नाहीं. त्याचे संपूर्ण ज्ञान होत नाहीं. मग अंतरात्मा तर अति सूक्ष्म आहे. त्याचें संपूर्ण ज्ञान होणें आणखीच कठीण आहे.

When the mind brings that brahman into its vision, then there is no end to this knowledge of the `all'. This is the antar-atma but this does not bring confused con- jecture.

देह्यात्मयोग शोधून पाहिला । तेणें कांहीं अनुमानला । स्थूळसूक्ष्माचा गलबला । गथागोवी ॥ ३० ॥

देह आणि आत्मा यांचा संयोग झालेला आहे. त्या देहात्मासंबंधाचा जर शोध घेतला तर अंतरात्म्याची थोडीशी कल्पना येते. आत्मा अत्यंत सूक्ष्म, तर देह अत्यंत स्थूल आहे. या स्थूलसूक्ष्माच्या संयोगाच्या गडबडींत मोठाच गोंधळ माजतो.

If while there is this union of the body and the atma, one searches and understands then, all that conjecture becomes this `all thing'. Otherwise there is the confused en- tanglement of the union of the body and the atma.

गथागोवी उगवाळ्याकारणें । केलीं नाना निरुपणें । अंतरात्मा कृपाळुपणें । बहुतां मुखें बोलिला ॥ ३१ ॥

ही गुंतागुंत उकलता यावी यासाठीं अनेक प्रकारची निरुपणें करावी लागतात. आत्म्याची कृपा झाल्यानें अशी निरुपणें पुष्कळांच्या मुखांतून बाहेर पडली आहेत.

In order to disentangle this confusion of the `many', this sagun discourse was made. And now that antaratma `speaks' very kindly through the mouth of this `all'. Note: maharaj Knowledge is very subtle in the beginning. It only wants to know about the Self. It is nothing but a thought only. Thought means some understanding. There he says only `I am'. Other knowledge he has not got. In that knowledge so many things have come in. When knowledge comes, space comes. Space comes then there, there is very subtle wind also. When the subtle wind is there then also subtle fire is there (etc...). So this is vidya maya, the illusion of knowledge. When it becomes objective, then it is called avidya maya... (Taken from extract of lecture in Germany. Q: What is consciousness?) .