विवेकवैराग्य — समास 9: येत्नसिकवण

दुर्बल नाचारी वोडगस्त । आळसी खादाड रिणगस्त । मूर्खपणें अवघें वेस्त । कांहींच नाहीं ॥ १ ॥

कोणाचा आधार नसलेला एक दुर्बळ माणूस होता. त्याची सर्व बाजूंनी ओढाताण होती. तो आळशी, खादाड व कर्जबाजारीही होता. मूर्खपणाच्या वागणूकीनें त्याचे जीवन अस्ताव्यस्त झाले होते. कांहींच व्यवस्थित नव्हते.

Powerless, with improper conduct and in distress; lazy, greedy and in need of money always. Because of the foolishness of body consciousness there is total disorder and this `thing' even is not understood.

खाया नाहीं जेवाया नाहीं । लेया नाहीं नेसाया नाहीं । अंथराया नाहीं पांघराया नाहीं । कोंपट नाहीं अभागी ॥ २ ॥

त्या अभागी माणसाला कांहीं खायला नाहीं, जेवायला नाहीं, अंगावर घ्यायला व नेसायला वस्त्र नाहीं. अंथरायला, पांघरायला नाहीं, राहायला झोपडी पण नाहीं अशी त्याची दीनवाणी अवस्था झाली होती.

That does not eat nor enjoy the fruits of past actions; That is not adorned with jewellery and fine accessories nor does It have this fine covering (`all'/`everywhere is myself'). There is no covering, no cloth and no hut (ie. body) for That which has no parts.

सोयेरे नाहीं धायेरे नाहीं । इष्ट नाहीं मित्र नाहीं । पाहातां कोठे वोलखी नाहीं । आश्रयेंविण परदेसी ॥ ३ ॥

त्याला कोणी सगे सोयरे, मित्र नव्हतें, कोणाचा आश्रय नव्हता त्यामुळें स्वदेशांत असूनही तो परदेशी असल्यासारखा जगत होता.

That has no family or relatives and That has no loved ones or friends. When you have understood that One without any support then, nowhere is known.

तेणें कैसें करावें । काये जीवेंसीं धरावें । वाचावें किं मरावें । कोण्या प्रकारें ॥ ४ ॥

अशा माणसानें काय करावें? कोणत्या आशेने जगावें? कोणत्या रीतीनें त्यानें जगावें कां मरुन जावें?

What should be done by that Reality?8 Why should it hold a jiva and how can it live and die?

ऐसें कोणीयेकें पुसिलें । कोणीयेके उत्तर दिधलें । श्रोतीं सावध ऐकिलें । पाहिजे आतां ॥ ५ ॥

असें प्रश्र्ण कोणी एकानें विचारलें. त्यास जी उत्तरें दिली आहेत. ती श्रोत्यांनी लक्षपूर्वक ऐकावीत.

When that One who is within everyone asks `many' questions (ie. when that One is ignorant) then, that One who is within everyone has to give this reply of `I am'. Therefore now in the listener, there should be alert listening.

लाहानथोर काम कांहीं । केल्यावेगळें होत नाहीं । करंट्या सावध पाहीं । सदैव होसी ॥ ६ ॥

मानवी जीवनाचा असा नियम आहे कीं, कोणतेंही काम मग तें लहान असो वा मोठे असो, केल्याशिवाय होत नाहीं. ज्या अभागी माणसाला भाग्यवान व्हायचे असेल त्यानें हें समजून घेतलें पाहिजे.

That great brahman within this small jiva uses this `thing'/knowledge to function in the world. Nothing gets done without this knowledge doing. If the wretched and miserable is alert and understands this, then it will become most fortunate (lit. to be with God).

अंतरीं नाहीं सावधानता । येत्न ठाकेना पुरता । सुखसंतोषाची वार्ता । तेथें कैंची ॥ ७ ॥

चांगला प्रयत्न होण्यास मनांत दक्षता पाहिजे. मनुष्याजवळ सावधानता नसेल तर त्याच्या हातून पुरेसे प्रयत्न होत नाहीत. मगत्यांना जीवनांत सुखसंतोषाचा अनुभव येत नाही.

But if in this inner space there is no alertness and if this effort is not perfectly sustained then, how can these *rumours of happiness and contentment ever meet that brahman? *(This worldly happiness is not real happiness; maharaj- the king has to forget he is a king to kiss the servant girl and the servant girl has to forget she is a servant girl to kiss the king. In that forgetting there is happiness but that is just the smallest taste of Reality)

म्हणोन आळस सोडावा । येत्न साक्षेपें जोडावा । दुश्र्चितपणाचा मोडावा । थारा बळें ॥ ८ ॥

म्हणून माणसानें आळस झाडून टाकावा. मोठ्या चिवटपणें प्रयत्न करावा. मनांत येणारे संशय वगैरेला थारा देऊं नये.

Therefore laziness should be dropped and earnest effort should be established. Through perseverance and determination, this place of inattentiveness (ie. the mind that forgets one's own Self) should be demolished.

प्रातःकाळीं उठत जावें । प्रातःस्मरामि करावें । नित्य नेमें स्मरावें । पाठांतर ॥ ९ ॥

नेहमी सकाळीं लवकर उठावें. भगवंताचें स्मरण करावें. पूर्वी जो अभ्यास, पाठांतर केले असेल त्याची उजळणी करावी.

In the early morning, you should awake and remember that light that shines from within you (maharaj- wake up slowly....understand that only when I awake does the world appear). And throughout your whole day hold this remembrance constantly in your heart (because my light is there, the world is there).

मागील उजळणी पुढें पाठ । नेम धरावा निकट । बाष्कळपणाची वटवट । करुंच नये ॥ १० ॥

उजळणी व नविन कांहीं पाठ करणें. असा नित्य नेम धरावा. वायफळ बोलणें सोडून द्यावें.

That which is from the beginning should shine and from now onwards that should naturally reside in your heart. That which is always there should be held near and the wild, unrestrained chatter of the mind should be cast away (in birth, in death and inbetween, you were always there).

दिशेकडे दुरी जावें । सुचिस्मंत होऊन यावें । येतां कांहीं तरी आणावें । रितें खोटें ॥ ११ ॥

मग लांब कोठेतरी शौचास जावें.अणि निर्मळ होऊन यावें. परत येतांना कांहींतरी घेऊन यावे. रिकाम्या हातानें येऊं नये.

(Now our worldly actions, toilet etc. are used as similes for sustained effort) One should go to that distant place and there purify one's Self. When you return then, this `thing' is to be brought back with you to this empty and false worldly life.

धूतवस्त्रें घालावीं पिळून । करावें चरणक्षाळण । देवदर्शन देवार्चन । येथासांग ॥ १२ ॥

पाय धुवावें. आपले धुवून आणलेले कपडे पिळून वाळत घालावेत. नंतर देवपूजा व व्यवस्थित देवदर्शन करावें.

Your clothes should be washed clean, wrung and spread out through vivek (maharaj- make the sky your blanket). This creation that springs from His feet/understanding should be washed clean and then His form should be perceived by offering everything to Him (I know nothing; it is He seated within me that knows everything).

कांहीं फळाहार घ्यावा । पुढें वेवसाये करावा । लोक आपला परावा । म्हणत जावा ॥ १३ ॥

नंतर कांहीं फळाहार घ्यावा. मग आपला व्यवसाय करावा. जनांमध्यें आपला कोण व आपला कोण नाहीं हें ओळखून चालावें.

This is your rest and there you take the fruit of this `thing'. Let the affairs go on and let everything come and let everything go. This world that belongs to another (ie. the ego's world) should be called your own.

सुंदर अक्षर ल्याहावें । पष्ट नेमस्त वाचावें । विवरविवरों जाणावें । अर्थांतर ॥ १४ ॥

लिहीणें सुंदर अक्षरांत करावें. वाचतांना स्पष्ट बरोबर वाचावें. पुनः पुनः विचार करुन मनन करुन त्याचा खरा अर्थ समजून घ्यावा.

That Imperishable should write this beautiful `word' (ie. from a point of knowledge `I am', this `all' world comes) and that pure knowledge should read clearly (detached witnessing should be maintained). Then the inner essence and meaning should be un- derstood by repeated investigation.

नेमस्त नेटकें पुसावें । विशद करुन सांगावें । प्रत्ययेंविण बोलावें । तेंचि पाप ॥ १५ ॥

कोणाल कांहीं विचारयाचें तें नेमकें व स्पष्टपणें विचारावें. कोणाला कांहीं सांगावयाचे असल्यास नेमके, नीट उकलून व स्पष्ट करुन सांगावें. स्वतःला अनुभव असल्याशिवाय ज्ञानाच्या गप्पा मारणें म्हणजें पापच होय.

The limited jiva should be wiped away by this action of sagun and then, afterwards thoughtlessness should be maintained. Then you should not `speak' this `I am' without that nirgun understanding, otherwise that Reality becomes the sin of maya (you should use knowledge but not be knowledge V.6).

सावधानता असावी । नीतिमर्यादा राखावी । जनास माने ऐसी करावी । क्रियासिद्धि ॥ १६ ॥

नेहमी सावध असावें. नीतीची मर्यादा राखून वागावें. कोणतेंही काम करावयाचे ते लोकांना पसंत पडेल अशारीतीनें करावें.

There should always be alertness and that Truth should be treated with respect. That completed and perfect action should be honoured by the mind.

आलियाचें समाधान । हरिकथा निरुपण । सर्वदा प्रसंग पाहोन । वर्तत जावें ॥ १७ ॥

जो कोणी आपल्याकडे येईल त्याचे समाधान करावें. भगवंताची कथा करतअसावें. अध्यात्माचे निरुपण चालूं ठेवावें. नेहमी प्रसंग पाहून वागावें.

Then no matter what comes, still as long as this `story of God' gets discoursed, there is unending contentment. Always this knowledge should be understood and with this understanding, you should stay and function.

ताळ धाटी मुद्रा शुद्धा । अर्थ प्रमये अन्वये शुद्ध । गद्यपद्यें दृष्टांत शुद्ध । अन्वयाचे ॥ १८ ॥

ताल, धाटी, शुद्ध मुद्रा, अर्थ, प्रमेय, शुद्ध अन्वय, गद्य, पद्य, शुद्ध व उचित दृष्टांत,

When the tal/cymbals are played boldly and skilfully (to keep a count or remember that swarup) then, there is that pure attention that will reveal the inner meaning. By this sacred knowledge the world of words and trickery is put to an end.

गाणें वाजवणें नाचणें । हस्तन्यास दाखवणें । सभारंजकें वचनें । आडकथा छंदबंद ॥ १९ ॥

गाणें, बजावणें, नाचणें, हातांचा अभिनय दाखवणें, श्रोत्यांच्या मनाला प्रसन्न करणारी वचनें सांगणें, छंद व बंद या सार्‍या गोष्टी भगवंताची कथा करतांना वापराव्या.

By His song, by His playing and by His dance (`He is in all'), the false and artificial are taken out. By His sacred `speech', this meeting place is made happy and the wild digressing tales of longings are stopped.

बहुतांचें समाधान राखावें । बहुतांस मानेल तें बोलावें । विलग पडों नेदावें । कथेमधें ॥ २० ॥

पुष्कळांचें समाधान होईल अशी कथा करावीं. पुष्कळांना आवडेल व पसंत पडेल असें बोलावें. आपल्या कथेंत विसंगति येऊं देवू नये.

That perfect contentment should be protected by this action of the `all'. This `all' is to be valued and that Reality should make this `speech'. And you should never tire or lose one's freshness within this `story of God' (forever maintain detachment).

लोकांस उदंड वाजी आणूं नये । लोकांचे उकलावें हृदये । तरी मग स्वभावें होये । नामघोष ॥ २१ ॥

श्रोत्यांना फार कंटाळा येईल अशी कथा करुं नये. उलट लोकांचे मनोगत उकलेल असें मार्मिक बोलावे. मग लोक भगवंताचा नामघोष सहजच करतील.

That vast paramatma should not be brought down into the sounds of this world and so your heart should be disentangled from this world. Then afterwards there will naturally be the `singing of His name'.

भक्ति ज्ञान वैराग्य योग । नाना साधनाचे प्रयोग । जेणें तुटे भवरोग । मननमात्रें ॥ २२ ॥

आपल्या कथेंत, निरुपणांत भक्ति, ज्ञान, वैराग्य, योग आणि अजुनकांहीं गोष्टींचा उपयोग करावा. कीं, ज्यायोगे श्रोत्यांच्या मननाने त्यांचा भवरोग नष्ट होईल.

This is the coming together of devotion/bhakti, renunciation/vairagya and knowledge/gnyan. And this is the remedy that gets rid of the `many' sadhanas. Due to this *manana of mula maya, the disease of the worldly existence is broken. *(To maintain the understanding/knowledge constantly).

जैसें बोलणें बोलावें । तैसेंचि चालणें चालावें । मग महंतलीळा स्वभावें । आंगीं बाणे ॥ २३ ॥

आपण जसें बोलतों तसें वागावें. मग महंताला शोभेल असें वागणें सहजच अंगीं बाणते.

If this `speech' is `spoken' and this `action' is performed then, this play of that purush will be accepted.

युक्तिवीण साजिरा योग । तो दुराशेचा रोग । संगतीच्या लोकांचा भोग । उभा ठेला ॥ २४ ॥

महंतपणाचा योग येणें उत्तम पण महंताच्या अंगीं वागण्याचे कौशल्य नसेल तर तो योग नाहीं तो दुराशेचा रोगच समजावा. अशा महंताची संगत करणार्‍या लोकांचा कांहींतरी भोगच उभा राहिला असें समजावे.

But without true union, there will only be a show of yoga/union and then that purush will suffer the disease of hankering and longing and will be caught in the drama of the world of perpetual pleasures and pains.

ऐसें न करावें सर्वथा । जनास पावऊं नये वेथा । हृदईं चिंतावें समर्था । रघुनाथजीसी ॥ २५ ॥

महंतानें लोकांना त्रास व दुःख होईल असें कधीहीं वागू नये. त्यानें आपल्या हृदयामध्यें श्रीरघुनाथाचे चिंतन करण्याचा अभ्यास ठेवावा.

You should never do like this. You should never gain these worldly pains. Your heart should always think of lord raghunath (ie. sadguru).

उदासवृत्तीस मानवे जन । विशेष कथानिरुपण । रामकथा ब्रह्मांड भेदून । पैलाड न्यावी ॥ २६ ॥

विरागी व अनासक्त वृत्ति लोकांना आवडते. भगवंताची कथा व निरुपण त्यांना आवडते. म्हणून ब्रह्मांडाचा भेद करुन श्रीरामाची कथा त्याच्याहि पलिकडे नेऊन सोडावी.

Your mind should value this vritti of dispassion (`I want to know nothing'); this is the telling of this story of God and that is the pure sattwa guna. When there is this story of ram then, the brahmanda will be split asunder and you will be led to the other shore (of no-otherness).

सांग महंती संगीत गाणें । तेथें वैभवास काय उणें । नभामाजी तारांगणें । तैसे लोक ॥ २७ ॥

अशा सर्व गुणांनी मंडित महंतपणा असून त्यामधें संगीताची, गायनाची जोड असेल तर मग वैभवाला कमी पडणार नाहीं. चंद्राभोवती जशा तारा जनतात, त्याचप्रमाणें अशा महंताभोवती लोक जमतात.

When this story within that purush/Knower is perfectly told then, this whining tale becomes a glorious concert. In brahman what glory can be lacking? Then your world is like the sky on which this creation plays.

आकलबंद नाहीं जेथें । अवघेंचि विश्कळित तेथें । येकें आकलेविण तें । काये आहे ॥ २८ ॥

जो मनुष्य बुद्धिनें संपन्न नसतो, त्याच्याजवळ सगळी अव्यवस्थाच असते. जगांत एक हुषारी पाहिजे. हुषारीवाचून कशाला महत्व नाहीं.

When `here' mula maya is not then, `there' is the confinement of the `many' disorders and confusions. But what confusion can there be when that One is free of confinement?

घालून अकलेचा पवाड । व्हावें ब्रह्मांडाहून जाड । तेथें कैंचें आणिलें द्वाड । करंटपण ॥ २९ ॥

आपल्या बुद्धीचे सामर्थ्य खूप वाढवावे. आपण ब्रह्मांडाहून विशाल होऊन जावें, इतका बुद्धिचा विकास करावा. असें झाल्यावर त्या ठिकाणीं नतद्रष्ट करंटेपणा उरणारच नाहीं.

Expand the expanse of this confinement and be more pervasive than the brahmanda. How can the drudgery and misfortune of body consciousness be brought `there'? (Leave your concepts and worries at His feet and just know)

येथें आशंका फिटली । बुद्धि येत्नीं प्रवेशली । कांहींयेक आशा वाढली । अंतःकर्णी ॥ ३० ॥

अशा रीतीनें मूळ शंकेचे येथें निराकरण झालें. प्रयत्न करायला हवा. हें बुद्धीला पटलें. त्यामुळें आपल्याला भाग्याचे दिवस येतील अशी आशा अंतःकरणांत उदय पावली.

When the doubt `here' is removed then, your buddhi will enter within `there'. For then that One within the `thing' will destroy even this desire to know, that resides within your antah-karana. .