विवेकवैराग्य — समास 8: काळरुप

मूलमाया जगदेश्र्वर । पुढें अष्टधेचा विस्तार । सृष्टिक्रमें आकार । आकारला ॥ १ ॥

परब्रह्मामध्यें प्रथम मूळ माया निर्माण झाली.मूळमायेमधील शुद्ध जाणीव तो जगदीश्र्वर होय. यानंतर अष्टधा प्रकृतीचा विस्तार झाला. त्यांत जी सृष्टिरचना झाली, तिच्यांत पुढें आकार निर्माण झाले.

There is this mula maya and there is that Lord of the world/mula purush; afterwards there came the expansion of this eight-fold prakruti. And accordingly, this gross world form was then created.

हें अवघेंच नस्तां निर्मळ । जैसे गगन अंतराळ । निराकारीं काळवेळ । कांहींच नाहीं ॥ २ ॥

अभ्र नसतांना आकाश जसें निर्मळ अंतराळ असतें त्याचप्रमाणें प्रकृति व तिचा पसारा नसतांना निर्मळ परब्रह्म असतें. निराकार स्वरुपांत काळवेळ कांहीं आढळत नाहीं.

When these gross forms are not then, that thoughtless pure swarup is just like the emptiness of the sky. In that formless there is neither any particular *period nor even time, for this `thing' is not there. *(`period' is the many different divisions of this time; time is this `all' or this `now')

उपाधीचा विस्तार जाला । तेथें काळ दिसोन आला । येरवीं पाहातां काळाला । ठावचि नाहीं ॥ ३ ॥

उपाधीचा विस्तार झाला म्हणजे काळ दिसूं लागतो. एरवी काळाला स्थानच नाहीं. उपाधि म्हणजे माया किंवा प्रकृति, सद्वस्तुवर आलेलें पांघरुण होय.

When `there' expands into this limiting concept of `I am' then, time is felt to appear. Otherwise, if you understand Yourself, time cannot be found.

येक चंचळ येक निश्र्चळ । यावेगळा कोठें काळ । चंचळ आहे तावत्काळ । काळ म्हणावें ॥ ४ ॥

एकंदर दोनच प्रकार अस्तित्वांत आहेत. एक निश्र्चळ ब्रह्म व दुसरी चंचळ माया. या व्यतिरिक्त काळ म्हणून तिसरा प्रकार अस्तित्वांत नाहीं. जोंपर्यंत चंचळ असतें तोपर्यंत काळाचें अस्तित्व जाणवते.

That One is the moving and that One is the still also. But without this moving `I am', where is time? Only as long as there is this moving will there be this thing called time.

आकाश म्हणिजे अवकाश । अवकाश बोलिजे विलंबास । त्या विलंबरुप काळास । जाणोनि घ्यावें ॥ ५ ॥

आकाश म्हणजे अवकाश किंवा विस्तार होय. विलंबाला अवकाश म्हणतात. काळ विलंबरुप आहे. त्याचें स्वरुप समजून घ्यावें.

When there is space, there is this emptiness* and this emptiness should be called an interval/duration or time. This interval is a form and by forgetting everything and simply knowing, this `time' should be accepted. *(Understanding nothing is there)

सूर्याकरितां विलंब कळे । गणना सकळांची आकळे । पळापासून निवळे । युगपरियंत ॥ ६ ॥

सूर्याच्या योगानें आपणास विलंब कळतो. विलंब हा मूळ धरुन आपल्याला गणना करतां येते. एका पळापासून युगापर्यंत गणना मोजता येते.

It is on account of the sun that this interval has appeared (ie. on account of knowing there is this interval of time) and then there is further confinement of this time due to the measuring of this `all'. Then there are many measurements, from a moment to an era (ie. `time' gets divided up into `many' different times).

पळ घटिका प्रहर दिवस । अहोरात्र पक्ष मास । शड्मास वरि युगास । ठाव जाला ॥ ७ ॥

पळ, घटका, प्रहर, दिवस, अहोरात्र, पक्ष किंवा पंधरवडा, मास किंवा महिना, सहा महिने अशा रीतीनें आपण युगापर्यंत काळ मोजूं शकतो.

When there is a moment then, there can be a ghatika (24 minutes), a prahara (8th part of 24 hours), a day, a day and night, a fortnight, a month, a six-monthly period, a year and finally an era. An era is the boundary set by our imagination (merely an abstract concept).

क्रेत त्रेत द्वापार कळी । संख्या चालिली भूमंडळी । देवांचीं आयुष्यें आगळीं । शास्त्रीं निरोपिलीं ॥ ८ ॥

त्यानंतर कृत, त्रेता, द्वापार,व कलि अशीं चार युगें पृथ्वीवर चालली. त्याचप्रमाणें शास्त्रांत देवांची आयुष्यें देखील खूप सांगितलीं आहेत.

And there are said to be four eras; the kruta, treta, dwapar and kali. They are merely numbers and these numbers have only effect in this world.7 Then there can be the exceedingly great life periods of the gods as declared by the scriptures (see 6.4).

ते देवत्रयाची खटपट । सूक्ष्मरुपें विलगट । दंडक सांडितां चटपट । लोकांस होते ॥ ९ ॥

ब्रह्मा, विष्णु व महेश या तीन देवांचे कार्य सूक्ष्मरुपानें वेगवेगळें चालूं आहे. त्यांचा नियमभंग केला कीं लोकांना काळजी वाटूं लागते.

When that Reality becomes the squabbles and wranglings of these three gods/gunas then, this sagun form gets divided up. But if the traditional ideas of these *gods are left aside and the gunas are understood then, at this very moment, this sagun world will appear. (These gods are sattwa to know, raja to imagine and tamo to forget. They squabble, for each guna is vying for superiority over the other two)

मिश्रित त्रिगुण निवडेना । तेणें आद्यंत सृष्टिरचना । कोण थोर कोण साना । कैसा म्हणावा ॥ १० ॥

सत्व, रज व तम हे तिन्ही गुण एकमेकांत मिसळलेले असतात. एकमेकांपासून त्यांना वेगळें करतां येत नाहीं. सुरवातीपासून शेवटपर्यंत सारी सृष्टिरचना त्रिगुणांच्या मिश्रणानें बनलेली आहे. त्यांत कोणी मोठा वा कोणी लाहान असें म्हणतां येत नाहीं. तिन्ही देव एकाच योग्यतेचे व महत्वाचे आहेत.

But when this mix of these three gunas is not separated out and their natures not understood, then that Reality is, from beginning to end, the construction of a gross world. Then who can say who is great and who is small? (Then that great brahman appears as a jiva and confusion reigns)

असो हीं जाणत्याचीं कामें । नेणता उगाच गुंते भ्रमें । प्रत्यये जाणजाणों वर्में । ठाईं पाडावीं ॥ ११ ॥

असो. या गोष्टी बरोबर समजणें हीं शाहाण्याची कामें आहेत. अज्ञानी माणूस उगाच भ्रमाच्या पायीं गुंतून पडतो. म्हणून सृष्टीमधिल गूढ गोष्टी स्वतः अनुभव घेऊन निश्र्चितपणें समजून घ्याव्यांत.

So be it; that thoughtless swarup is the concern of a Knower; the ignorant entangle this still and silent Self in many confusions and delusions. But if there is continuous knowing then, that essence can be found by thoughtlessness.

उत्पन्नकाळ सृष्टिकाळ । स्थितिकाळ संव्हारकाळ । आद्यंत अवघा काळ । विलंबरुपी ॥ १२ ॥

उत्पन्नकाळ, सृष्टिकाळ, स्थितिकाळ, संहारकाळ असा हा सगळा काळ आरंभापासून शेवटपर्यंत विलंबरुप आहे.

However if within this interval of space there is a time when this gross world was constructed and a time of its maintenance and a time of its destruction (ie. gunas) then, from beginning to end, this `time' (`I am') has so `many' different times (this endless `now' gets broken into past, present and future and so many concepts).

जें जें जये प्रसंगीं जालें । तेथें काळाचें नांव पडिलें । बरें नसेल अनुमानलें । तरी पुढें ऐका ॥ १३ ॥

ज्या प्रसंगीं जें घडतें त्याचे नांव काळास देण्यांत येते. हें जर बरोबर ध्यानांत येत नसेल तर पुढें ऐकावें.

Whenever mula maya sees herself then, that Reality has fallen down into this `I am' and that is `time'. But if one then was to conclude that, that thoughtless swarup is not existing then, listen carefully.

प्रजन्यकाळ शीतकाळ । उष्णकाळ संतोषकाळ । सुखदुःखआनंदकाळ । प्रत्यये येतो ॥ १४ ॥

पर्जन्यकाळ, शीतकाळ, उष्णकाळ, संतोषकाळ, सुखदुःख आनंदकाळ, या काळांचा अनुभव येतो.

For if you listen carefully then, the time of the rains, the time of winter, the time of the hot season and the time of happiness and sadness, and the time of bliss become that nirgun understanding (ie. beyond concepts).

प्रातःकाळ माध्यानकाळ । सायंकाळ वसंतकाळ । पर्वकाळ कठिणकाळ । जाणिजे लोकीं ॥ १५ ॥

प्रातःकाळ, माध्यान्हकाळ, सायंकाळ, वसंतकाळ, पर्वकाळ कठीणकाळ हे काळ लोक जाणतात.

In this gross world there is morning time, noon time, evening time, spring time, auspici- ous times and hard times. These are within this world of the `all' and this `time' should be known.

जन्मकाळ बाळत्वकाळ । तारुण्यकाळ वृधाप्यकाळ । अंतकाळ विषमकाळ । वेळरुपें ॥ १६ ॥

जन्मकाळ, बालपणाचा काळ, तारुण्यकाळ, वृद्धपणाचा काळ, अंतकाळ, विषमकाळ हे सगळे वेळरुप काळ आहेत.

The time of birth, of childhood, of youth and the time of old-age and the time of death, are all times of misfortune; for they are due to the dividing of this `time' into these periods of the `many' (ie. misfortune of gross body consciousness).

सुकाळ आणि दुष्काळ । प्रदोषकाळ पुण्यकाळ । सकळ वेळा मिळोन काळ । तयास म्हणावें ॥ १७ ॥

सुकाळ व दुःकाळ, प्रदोषकाळ, पुण्यकाळ या सगळ्यां वेळांना मिळून काळ असे म्हणावें.

Then there are good times, hard times, times of foreboding and ill omens and auspicious times. But when these `many' periods meet this `all' then, that Reality gets called `time'.

असतें येक वाटतें येक । त्याचें नांव हीन विवेक । नाना प्रवृत्तीचे लोक । प्रवृत्ति जाणती ॥ १८ ॥

जेव्हां वस्तु एक असते पण दिसते भलतीच. तेव्हां त्यास हीन विवेक म्हणतात. हीन विवेक म्हणजे अविद्या किंवा अध्यास होय. नाना प्रकारच्या मनोरचनेचे लोक प्रवृत्ति काय आहे तेवढेंच जाणतात.

There is only the One and that has appeared as another and this is the `I am' and this is an inferior form of vivek. Yet, even when there is this world of the `many' still, do not forget, there is that One knowing the `many' (ie. that One nirgun is always there and therefore should be understood by superior vivek).

प्रकृति चाले अधोमुखें । निवृत्ति धावे ऊर्ध्वमुखें । ऊर्ध्वमुखें नाना सुखें । विवेकी जाणती ॥ १९ ॥

प्रवृत्ति अधोमुख चालते. सूक्ष्माकडून स्थूलाकडे धांव घेते. निवृत्ति ऊर्ध्वमुखानें चालते. स्थूलाकडून सूक्ष्माकडे जाते. सूक्ष्माकडे जाण्यांत अनेक प्रकारची सुखें आढळतात. ही गोष्ट विवेकी माणसें जाणतात.

If you look downwards/outwards then, this world moves on. But if you look upwards/in- wards then, the thoughtless nivritti runs to assist. And then even while looking upwards, the viveki still knows the `many' pleasures (maharaj then see the world and enjoy the fun...I am not a dead body).

ब्रह्मांडरचना जेथून जाली । तेथें विवेकी दृष्टि घाली । विवरतां विवरतां लाधली । पूर्वापर स्थिति ॥ २० ॥

या ब्रह्मांडाची रचना ज्या मूळमायेपासून झाली तेथें विवेकी माणूस आपली ज्ञानदृष्टि नेऊन पोचवतो. अशा रीतीनें सूक्ष्म मनन आणि निदिध्यासन करतां करतां त्याला आरंभीची भ्रह्मरुप अवस्था प्राप्त होते.

From `here'/maya the created brahmanda appears, but `there' the viveki places his attention. And through constant investigation, that original state is attained. 12.8Time's form

प्रपंची असोन परमार्थ पाहे । तोहि ये स्थितीतें लाहे । प्रारब्धयोगें करुन राहे । लोकांमधें ॥ २१ ॥

प्रपंचांत राहून जो परमार्थाची साधना करतो. त्याससुद्धा ही अवस्था प्राप्त होते. प्रारब्धाचा जसा योग असेल त्याप्रमाणें लोकांत राहून तो प्रपंच करतो.

If while being in prapanch, that paramarth is being understood then, that atma atta- ins Its thoughtless state. Then the remainder of Its stay in this world is due to the association with past karma.

सकळांचें येकचि मूळ । येक जाणते येक बाष्कळ । विवेकें करुन तत्काळ । परलोक साधावा ॥ २२ ॥

सर्वांचे मूळ एकच आहे. विवेकी तें जाणतो तर विवेकहीन ते जाणत नाहीं. म्हणून शाहाण्यानें विवेक वापरुन लवकर परमार्थ साधावा.

One is the root of this `all'; the other simply knows and the other is just frivolous body consciousness. Therefore, by making vivek, this `world beyond' should be achieved.

तरीच जन्माचें सार्थक । भले पाहाती उभये लोक । कारण मुळींचा विवेक । पाहिला पाहिजे ॥ २३ ॥

परमार्थ साधला तरच जन्माचे सार्थक होते. यासाठीं भले लोक प्रपंच व परमार्थ दोन्ही साधतात. दोन्ही साधण्यास विवेक करीत मूळापर्यंत गेले पाहिजे.

The meaning of your having taken a birth is understood when, through wisdom, both these worlds are understood. Therefore you should understand the vivek that reveals this original cause (mula maya).

विवेकहीन जे जन । ते जाणावे पशुसमान । त्यांचें ऐकतां भाषण । परलोक कैंचा ॥ २४ ॥

विवेकहीन माणसें जनावरासारखी जगतात. त्यांचें म्हणणे ऐकून परमार्थ साधणें शक्य नाहीं.

But if this mula maya appears as the people of this world then, there is no vivek and then that Reality, is no better than a beast (ie. eat, sleep and sex). And tell me, how then can there be this world beyond if you listen only to the languages of the beasts?

बरें आमचे काये गेलें । जें केलें तें फळास आलें । पेरिलें तें उगवलें । भोगिती आतां ॥ २५ ॥

असो. विवेकहीनपणें कोणी जगला तर आमचे कांहीं नुकसान नाहीं. मनुष्य जें करतो त्याचे फळ त्यास मिळते. जें पेरलेले असतें तेंच उगवते. त्याचें फळ माणूस आतां भोगतोच.

But what will that matter when we have wisdom. If mula maya has been created then, that Reality can be acquired. But now, whatever had been sown has sprouted and this `all' is to be enjoyed (ie. your past actions ie. vivek is now bearing its fruit). (maharaj- understand and see the fun)

पुढेंहि करी तो पावे । भक्तियोगें भगवंत फावे । देव भक्त मिळतां दुणावें । समाधान ॥ २६ ॥

यानंतरसुद्धां माणूस जर परमार्थ करील तर तो त्यास साधेल. तो जर भक्ति करेल तर त्यास भगवंताची प्राप्ती होईल. भक्ताचें भगवंताशी ऐक्य घडून आलें कीं भक्ताचे समाधान दुपट्टप्रमाणांत वाढते. भक्त पूर्ण समाधानी बनतो.

Afterwards, that `doer'/purush will be attained and then the union of devotee and God will be gained and fully understood. Then the devotee and God will meet and that contentment will be doubly enhanced (the bliss of knowledge becomes the complete contentment of non-duality).

कीर्ति करुन नाहीं मेले । उगेच आले आणि गेले । शाहाणे होऊन भुलले । काये सांगावें ॥ २७ ॥

भक्त म्हणून जे नांव कमावून मेले नाहींत ते उगीच जन्मास आले व तसेंच गेले. शहाण्या माणसांना देखील येथें भुरळ पडतें. याला काय म्हणावें.

Those whose pervasiveness is far and wide do not die. But when that still and silent Self is ignorant then, it has to come and go. Then though being ourselves wisdom, we have forgotten our own true Self.

येथील येथें अवघेंचि राहातें । ऐसें प्रत्ययास येतें । कोण काये घेऊन जातें । सांगाना कां ॥ २८ ॥

या जगांत सगळें कांहीं येथेंच राहतें, बरोबर कांहीं येत नाहीं. असा प्रत्यक्ष अनुभव येतो. कोणी कांहींतरी बरोबर घेऊन जातो कां? तें सांगा.

Then maya remains in maya due to this gross world of `many' objects. If such is the condition endured by that nirgun brahman then, how can this `all' be accepted and how can that swarup be understood?

पदार्थीं असावें उदास । विवेक पाहावा सावकास । येणेंकरितां जगदीश । अलभ्य लाभे ॥ २९ ॥

म्हणून माणसानें दृश्य वस्तूविषयीं अनासक्त वृत्ति ठेवावी. अगदी शांतपणें सूक्ष्म विवेक करावा. असें केल्यानें परमेश्र्वराचा लाभ होतो. हा मोठा अलभ्य लाभ होय.

When you are within this `object' and yet remain detached from it then, that should be understood as vivek. Due to this, the Lord of the world, that was the most difficult to attain, is attained.

जगदीशापरता लाभ नाहीं । कार्याकारण सर्व कांहीं । संसार करित असतांहि । समाधान ॥ ३० ॥

परमेश्र्वर प्राप्तीसारखा मोठा लाभ या जगांत दुसरा नाहीं. प्रपंचांत जरुर असणारी कर्में योग्य प्रमाणांत करायला हरकत नाहीं. ती परमार्थाच्या आड येत नाहींत. असें वागलें तर संसार करीत असतांना सुद्धा समाधान कायम टिकते.

There is no benefit greater than the attainment of that Lord of the world. Even then the cause and effect* of this `all thing' will continue. And then while making samsar there is also that perfect contentment. *(The pure cause and effect is the one moving action. With it, you stay in this world and it manages your affairs)

मागां होते जनकादिक । राज्य करितांहि अनेक । तैसेचि आतां पुण्यश्र्लोक । कित्येक असती ॥ ३१ ॥

पूर्वीं जनकादि अनेक राजे होऊन गेले. राज्य करीत असूनही त्यांनीं आपलें समाधान टिकवले. आत्ता सांप्रतकाळींसुद्धां असें पुण्यश्र्लोक पुरुष हयात आहेत.

In the past there had been King janaka and others. They carried out the functions of the King (ie. atma) while in the body. Even now there is this virtuous connection of the `all' and that One within the `many' and they are to be found (see V.13). 12.8Time's form

राजा असतां मृत्य आला । लक्ष कोटी कबुल जाला । तरि सोडिना तयाला । मृत्य कांहीं ॥ ३२ ॥

समजा एखाद्या राजानें अंतःकाळीं मृत्यु टळावा म्हणून लक्षावधि रुपये देण्याची तयारी दर्शविली तरी कांहीं केल्यासुद्धा मृत्यु त्यास सोडीत नाही.

Even if you are a king in this world, still death comes. And even if that (attentionless) pure knowledge gives its attention to this `all' then, a relationship is formed and that Reality will not be spared death when death comes to this `thing' (ie. for death to come, knowledge must first go off).

ऐसें हें पराधेन जिणें । यामधें दुखणें बाहाणें । नाना उद्वेग चिंता करणें । किती म्हणोनि ॥ ३३ ॥

माणसाचें जगणें असें हें पराधीन आहे. तसेंच दुखणेंबाहणें, तसेंच अनेक तर्‍हेची दुःखें आणि काळज्या यांनीं तें व्यापलें आहे. सगळें सांगणें शक्य नाहीं.

Due to this relationship, that thoughtless swarup becomes dependent on existence and then afterwards within this `speech' there come the pains and frauds and pretences. Then there are `many' worries and anxieties, due to the talk of the `many'.

हाट भरला संसाराचा । नफा पाहावा देवाचा । तरीच या कष्टाचा । परियाये होतो ॥ ३४ ॥

संसाराचा बाजार भरला आहे. त्यांत देवाचा नफा पाहावा. तरच संसारांत केलेल्या कष्टाचा खरा मोबदला मिळतो. नाहीं तर केलेले श्रम खरोखरीच वाया गेल्यासारखें होतात.

In this market place of samsar, the profit of God should be understood and then only will this drudgery of body consciousness be this `thing'. .