अखंडध्यान — समास 1: निस्पृहलक्षण

ऐका निस्पृहाची सिकवण । युक्ति बुद्धि शाहाणपण । जेणें राहे समाधान । निरंतर ॥ १ ॥

निस्पृह पुरुषाचे गुण कोणते तें आतां ऐका. ज्यामुळें मनाचे समाधान निरंतर टिकते. ती युक्ति, बुद्धि आणि शहाणपणाची स्थिती पुढीलप्रमाणें असतें.

Listen to the teaching of the desireless and detached. It is the wisdom of a skilful buddhi, for it understands this secret `art' of knowing. Then due to this mula maya, there is the complete contentment that is void of this inner space (ie. beyond mula maya).

सोपा मंत्र परी नेमस्त । साधे वोषध गुणवंत । साधें बोलणें सप्रचीत । तैसें माझें ॥ २ ॥

एखादा मंत्र सोपा असतो परंतु खात्रीनें फळ देतो किंवा एखादे औषध साधे असते पण निश्र्चित गुण देते. त्याचप्रमाणें माझे बोलणे साधें आहे पण तें स्वानुभवाचे आहे.

It is this easy mantra `I am'. But this `I am' is limited. Still due to this medicine, there is that One who possess this guna (within this medicine of `I am' there is that mula purush). Due to this pure `speech' of mine, there is this true `experience' (`everywhere, in everything, I am there').

तत्काळचि अवगुण जाती । उत्तम गुणाची प्राप्ती । शब्दवोषध तीव्र श्रोतीं । साक्षपें सेवावें ॥ ३ ॥

माझें बोलणें जर नीट ऐकलें तर अवगुण बघतां बघतां नाहींसे होतात. आणि उत्तम गुण अंगी जडतात. माझें बोलणें कडक औषधासारखें आहे. श्रोत्यांनी तें प्रयत्नपूर्वक ऐकावें.

If the listener to this `speech' is earnest then, by the remedy of this `word', the worst gunas (ie. mixed gunas of body consciousness) are destroyed and that best guna is attained.

निस्पृहता धरुं नये । धरिली तरी सोडूं नये । सोडिली तरी हिंडों नये । वोळखीमधें ॥ ४ ॥

आधीं निःस्पृहता धरुं नये. पण जर धरली तर ती सोडूं नये. आणी जर ती सोडली तर ओळखीच्या लोकांत वावरु नये.

The one who is desireless should never hold anything in the mind and then that which is held should never be left* (when nothing is there then, He remains). And having left all, one should never again wander within that which is known (never wander in this world of many objects). *(maharaj- one should know what to hold and what not to hold)

कांता दृष्टी राखों नये । मनास गोडी चाखऊं नये । धारिष्ट चळतां दाखऊं नये । मुख आपुलें ॥ ५ ॥

बायकांच्याकडे डोळे भरुन पाहूं नये. कामवासनेच्या तृप्तीची गोडी मनाला लावूं नये. त्या बाबतींत आपलें मनसंयमन तुटलें तर लोकांना तोंड दाखवूं नये.

One should not have eyes for women* and the mind should not have the preference for only pleasure and beauty. If your courage/forbearance leaves you, then you will not be allowed to see your own true form/face. *(maharaj- you see a woman and the Master sees brahman)

येके स्थळीं राहों नये । कानकोंडें साहों नये । द्रव्य दारा पाहों नये । आळकेपणें ॥ ६ ॥

एका ठिकाणी फार दिवस राहूं नये. कोणाचे मिंधेपण सहसा करुं नये. पैसा आणि बायका यांच्याकडे आशाळभूत होऊन पाहूं नये.

The One should not stay in any place and therefore be everywhere. One should not live in a way that brings insults (living as a body brings praise and insult). Wealth and woman should not be looked at with longing.

आचारभ्रष्ट होऊं नये । दिल्यां द्रव्य घेऊं नये । उणा शब्द येऊं नये । आपणावरी ॥ ७ ॥

आचारानें भ्रष्ट होऊं नये. कोणी द्रव्य दिल्यास तें घेऊं नये. कोणाचा उणा शब्द आपल्याकडे न येईल असेंच वागावें.

One should not be this delusional conduct. One should not accept any wealth that can be given (ie. the wealth of the `many'. One should accept the wealth of understanding). One should not let lowly words come upon you (you are aum, the superior `word').

भिक्षेविषीं लाजों नये । बहुत भिक्षा घेऊं नये । पुसतांहि देऊं नये । वोळखी आपली ॥ ८ ॥

भिक्षा मागण्यास लाजूं नये. भिक्षासुद्धा थोडी घ्यावी. कोणी चौकशी केली तर स्वतःबद्दल माहिती सांगू नये.

One should not be ashamed to ask for alms but this `all' should not accept these alms (maharaj- for this body only I have to beg). You should wipe yourself away and not give yourself recognition.

धड मळिण नेसों नये । गोडअन्न खाऊं नये । दुराग्रह करुं नये । प्रसंगे वर्तावें ॥ ९ ॥

वस्त्र धड असावें मलिन असूं नये. गोड अन्न खाऊं नये. उगाच दुराग्रह नसावा व प्रसंग पाहून वागावें.

One should not wear the dirty clothes (ie. gross body) and the divine `food' should not be consumed (the `I am' should not be forgotten). One should not be egotistical and opinionated but behave according to this connection of the `all'.

भोगीं मन असों नये । देहदुःखें त्रासों नये । पुढें आशा धरुं नये । जीवित्वाची ॥ १० ॥

सुख भोगावयास मिळावें असें मनांत असूं नये. देहदुःखाला कंटाळू नये. आपण आणखी जगावें अशी आशा धरुं नये.

One should not hope for sensual enjoyment and not be upset by bodily suffering. And later, one should not even have the desire to live (ie. I do not exist). (maharaj you should not have the desire for life even)

विरक्ती गळों देऊं नये । धारिष्ट चळों देऊं नये । ज्ञान मळिण होऊं नये । विवेकबळें ॥ ११ ॥

आपलें वैराग्य सांभाळून असावें. आपलें धैर्य खचूं देऊं नये. विवेकाच्या सामर्थ्यानें आपलें ज्ञान नेहमी ताजें ठेवावें, मलिन होऊं देवूं नये.

One should not let desirelessness be lost nor let such courage be broken. By deter- mined vivek, this knowledge should not be sullied.

करुणाकीर्तन सोडूं नये । अंतर्ध्यान मोडूं नये । प्रेमतंतु तोडूं नये । सगुणमूर्तीचा ॥ १२ ॥

किर्तनामध्यें देवाची करुणा भाकावी. अंतःकरणांतील भगवंताचे ध्यान कधीं मोडूं नये. सगुणमूर्तीचा प्रेमसंबंध कधीं सोडूं नये.

One should not leave the earnest singing of God's song. One should not let that inner meditation be broken. One should not break the bond of love with God in His sagun form (ie. `I am everywhere').

पोटीं चिंता धरुं नये । कष्टें खेद मानूं नये । समइं धीर सांडूं नये । कांहीं केल्यां ॥ १३ ॥

मनामध्यें कशाची चिंता करुं नये. कष्ट पडले तर दुःख करुं नये. प्रसंग पडला असतां वाटेल तें झालें तरी धीर सोडूं नये.

One should not worry for the belly nor grieve over suffering. At these times you should not lose your valour and become this created `thing' (be that detached purush and not His prakruti).

अपमानिता सिणों नये । निखंदिता कष्टों नये । धिःकारितां झुरों नये । कांहीं केल्यां ॥ १४ ॥

कोणी अपमान केला तर नाराज होऊं नये. कोणी वर्म काढून बोललें तरी तें मनाला लावून घेऊं नये. कोणी तुच्छ लेखिलें तरी त्यामुळें झुरु नये.

One should not grieve when disregarded nor be troubled by criticism. Even when being scorned, do not slip away and be this created `thing'.

लोकलाज धरुं नये । लाजवितां लाजों नये । खिजवितां खिजों नये । विरक्त पुरुषें ॥ १५ ॥

भकतीच लोक लाज बाळगूं नये. कोणी लाजवण्याचा प्रयत्न केला तरी त्यास बळी पडूं नये. कोणी चिडवण्याचा प्रयत्न केला तरी विरक्त पुरुषानें चिडूं नये.

One should not care for this world of shame nor should one feel ashamed when shamed. The desireless purush should not insult even when insulted.

शुद्धमार्ग सोडूं नये । दुर्जनासीं तंडों नये । समंध पडों देऊं नये । चांडाळासी ॥ १६ ॥

नेहमीं शुद्ध मार्गानेंच जावें. दुर्जनांशीं भांडण करुं नये. अति दुष्ट माणसाशी संबंध टाळावा.

The path of the pure should not be left and one should not quarrel with the one far from the Self. One should avoid making any relationship with the chandala caste (ie. the lowest caste that work with leather ie. to be a body)

तपीळपण धरुं नये । भांडवितां भांडों नये । उडवितां उडऊं नये । निजस्थिती आपुली ॥ १७ ॥

अंगीं तापटपणा नसावा. कोणी भांडण करण्याच्या भरीला घातलें तरी आपण भांडूं नये. आपलें स्वरुपानुसंधान भ्रष्ट करण्याचा कोणी प्रयत्न केला तरी तें जसेंच्या तसें टिकवून धरावें.

One should not hold one's anger. One should not quarrel with the quarrelsome mind. One should not lose one's own steady state amongst the scattered and confused thoughts.

हांसवितां हासों नये । बोलवितां बोलों नये । चालवितां चालों नये । क्षणश्र्णा ॥ १८ ॥

कोणी हसवण्याचा प्रयत्न केला तरी हंसूं नये. कोणी मुद्दाम बोलवण्याचा प्रयत्न केला तरी बोलूं नये. कोणी इकडे चला तिकडे चला असें म्हणून क्षणाक्षणाला चालवूं लागला तरी तसें करुं नये.

One should not laugh, if made to laugh. One should not `speak', if made to `speak', one should not move, when made to move, each and every moment (the prakruti does but I am the purush, I do nothing).

येक वेष धरुं नये । येक साज करुं नये । येकदेसी होऊं नये । भ्रमण करावें ॥ १९ ॥

एकच प्रकारचा वेश नसावा. एकच प्रकारची पद्धत (फँशन) नसावी. एकाच ठिकाणीं फार वेळ न राहतां हिंडत राहावें.

The One should not have a disguise (ie. be a body). The One should not use one instrument/apparatus (be one small body/jiva). The One should not be limited, but roam at will (maharaj be open minded).

सलगी पडों देऊं नये । प्रतिग्रह घेऊं नये । सभेमध्यें बैसों नये । सर्वकाळ ॥ २० ॥

अतिपरिचय होऊं देऊं नये. कोणाकडून कांहीं घेऊं नये. सगळा वेळ सभेमध्यें, चार लोकांत बसूं नये.

One should not become intimate with anything nor take a donation (ie. `I want and need nothing'). That One should not sit in the meeting place (ie. knowledge) in this `time of the all' (be that purush and remain aloft).

नेम आंगीं लाऊं नये । भरवसा कोणास देऊं नये । अंगीकार करुं नये । नेमस्तपणाचा ॥ २१ ॥

कोणताही नियम लावून घेऊं नये. कोणाला आपल्या भरवश्यावर विसंबू देऊं नये. निश्र्चितपणाचा व नियमितपणाचा क्रम ठेवूं नये.

One should not establish any rules for the `all' body (knowledge is beyond right and wrong behaviour).1 The `all' should not be dependent. And one should not get fixed/set as this `all' body form (ie. be formless).

नित्यनेम सांडूं नये । अभ्यास बुडों देऊं नये । परतंत्र होऊं नये । कांहीं केल्यां ॥ २२ ॥

तरी नित्यनेम सोडूं नये. आपला साधनाभ्यास बुडूं देऊं नये. वाटेल तें झालें तरी परतंत्र होऊं नये. दुसर्‍याच्या आधीन जाऊं नये.

One should never leave that established order, nor should one drop the practice and one should not be a dependent upon the other created `thing'.

स्वतंत्रता मोडूं नये । निरापेक्षा तोडूं नये । परापेक्षा होऊं नये । क्षणक्ष्णा ॥ २३ ॥

आपली स्वतंत्रता सांभाळावी. आपली निरपेक्ष वृत्ति जोपासावी. पदोपदी दुसर्‍याकडून अपेक्षा करुं नये.

One should not break that Self-dependence and one should be free of expectation, and each and every moment, in this `other' side (`all') there should be no desire.

वैभव दृष्टीं पाहों नये । उपाधीसुखें राहों नये । येकांत मोडूं देऊं नये । स्वरुपस्थितीचा ॥ २४ ॥

वैभव, ऐश्र्वर्य डोळे भरुन पाहूं नये. उपाधीच्या सुखानें गुंतून राहूं नये. आपल्या स्वस्वरुपानुभवाचा एकान्त कधींच नाहींसा होऊं देऊं नये.

One should not look at the outward glory nor should one stay in this limiting concept of happiness. Therefore the aloneness of your own swarup should not be broken.

अनर्गळता करुं नये । लोकलाज धरुं नये । कोठेंतरी होऊं नये । आसक्त कदां ॥ २५ ॥

नितिबाह्य अमर्याद वर्तन करुं नये. लोकलाज बाळगूं नये. केव्हांही उगीच कोठे तरी गुंतून पडूं नये.

One should not behave unrestrained, nor should one care for public shame. One should not be attached to anywhere, at any time.

परंपरा तोडूं नये । उपाधी मोडूं देऊं नये । ज्ञानमार्ग सोडूं नये । कदाकाळीं ॥ २६ ॥

आपणहून परंपरा तोडूं नये. उपासनेची उपाधी मोडूं देऊं नये. तरीपण ज्ञानमार्ग केव्हांही सोडूं नये.

One should never break that continuity and nor should one allow this limiting concept `I am' to be broken. At no `time'* should the path of knowledge be left. *(The endless `now' of the `all')

कर्ममार्ग सांडूं नये । वैराग्य मोडूं देऊं नये । साधन भजन खंडूं नये । कदाकाळीं ॥ २७ ॥

कर्ममार्ग टाकूं नये. आपल्या वैराग्यास धक्का लागूं देऊं नये. आपलें साधन व भगवंताचे भजन कांहीं झालें तरी सोडूं नये.

If someone tells you to wash your feet then, "Where have I got feet to wash?" At least in your mind there should be these kinds of thoughts. When you remember the Self then there is only the Self. Therefore, always have that Self conviction. 27. One should not leave the path of karma (`He is doing everything'), nor allow vairagya to be broken. One should not deny the contentment of bhajan at any `time'.

अतिवाद करुं नये । अनित्य पोटीं धरुं नये । रागें भरीं भरों नये । भलतीकडे ॥ २८ ॥

कोणाशी फार वाद घालूं नये. अनीतिनें वागण्याची प्रवृत्ती नसावी. रागाच्या भरांत भलतीच गोष्ट करुं नये.

One should not converse too much. One should not keep immoral intent in the mind* and one should not do anything uncontrolled, due to passions. *(See 13.10.28; keep the inner intent of just knowing)

न मनी त्यास सांगों नये । कंटाळवाणें बोलों नये । बहुसाल असों नये । येकें स्थळीं ॥ २९ ॥

जो आपलें ऐकत नाहीं त्यास सांगण्याच्या नादीं लागूं नये. आपलें बोलणें उगाच कंटाळवाणें नसावें. एकाच ठिकाणी पुष्कळ काळ राहूं नये.

One should not tell these things to the one who does not value it. One should not `speak' that talk that is wearying. That One place should not be the `many' places.

कांहीं उपाधी करुं नये । केली तरी धरुं नये । धरिली तरी सांपडों नये । उपाधीमध्यें ॥ ३० ॥

आधीं उपाधी निर्माण करुं नये. केली तर तिच्या मागें लागूं नये. तिच्यामागें लागलें तर तिच्यांत अडकूं नये. तिच्या आसक्तीमध्यें सांपडू नये.

The limiting concept of the `thing' should not be made. If created then, it should not be held to. If held then, one should not be found in this limiting concept and stay aloft. (maharaj play your part well.)

थोरपणें असों नये । महत्व धरुन बैसों नये । कांहीं मान इछूं नये । कोठेंतरी ॥ ३१ ॥

आपण कोणी मोठे आहोत अशी भावना नसावी. आपलें महत्व घट्ट धरुन बसूं नये. कोठेंही कसल्याही मानाची इच्छा मनांत नसावी.

One should not think of oneself as great, nor should one believe that one is impor- tant. The `thing' should not wish for honour, anywhere (to take itself as true).

साधेपण सोडूं नये । सानेपण मोडूं नये । बळात्कारें जोडूं नये । अभिमान आंगीं ॥ ३२ ॥

आपलें साधेपण सोडूं नये. आपलें लहानपण मोडूं नये. उगीच जबरदस्तीनें अभिमान आपल्या अंगीं लावून घेऊं नये.

Simplicity should never be lost and one should not have the ego of powerfulness with regards to the body and understand its insignificance. (maharaj- the simplest of all is the Saint)

अधिकारेवीण सांगों नये । दाटून उपदेश देऊं नये । कानकोंडा करुं नये । परमार्थ कदा ॥ ३३ ॥

ज्याला ज्याची योग्यता नाहीं तें त्याला सांगूं नये. कोणासहि बळजबरीनें उपदेश देऊं नये. मिंधेपणाचा परमार्थ कधीहीं करुं नये.

One should not tell these things without the power of the Self, nor should one swell with pride while making this silent instruction (`I am He'). One should never blame paramarth nor make it cower.

कठिण वैराग्य सोडूं नये । कठिण अभ्यास सांडूं नये । कठिणता धरुं नये कोणेकेविशइं ॥ ३४ ॥

वैराग्य प्रखर असावें. सपाटून अभ्यास करावा. कोणाशीहीं कठोरपणें वागूं नये.

The vairagya of the gross should not be left, nor should the *study of the gross be left. One should not conceive of grossness with regards to that One who is within everyone (purush). *(see 13.6.1)

कठिण शब्द बोलों नये । कठिण आज्ञा करुं नये । कठिण धीरत्व सोडूं नये । कांहीं केल्यां ॥ ३५ ॥

कोणालाही कठोर शब्द बोलूं नये. कोणाला पाळण्यास कठीण अशी आज्ञा करुं नये. वाटेल तें झालें तरी आपलें धैर्य मजबूत घट्ट ठेवावे.

The gross words should not be `spoken'. The gross commands should not be made and one should not conceive of grossness for this created `thing'.

आपण आसक्त होऊं नये । केल्यावीण सांगों नये । बहुसाल मागों नये । शिष्यवर्गांसी ॥ ३६ ॥

आपण कशांतही मनानें गुंतूं नये. आपण स्वतः केल्यावाचून दुसर्‍यास सांगूं नये. शिष्याजवळ सहसा कांहीं मागूं नये.

One should not be attached to oneself. Without the created thing, one should not make thoughtlessness. And one should not beg for the `many' things from your disciple (ie. the mind is the disciple/shishya).

उत्धट शब्द बोलों नये । इंद्रियेंस्मरण करुं नये । शाक्तमार्गे भरों नये । मुक्तपणें भरी ॥ ३७ ॥

उद्धट शब्द बोलूं नये. इंद्रियें व इंद्रियसुख यांचें स्मरण करुं नये. शाक्तमार्गानें जाऊन स्वच्छंदपणें वागण्याच्या भरीला पडूं नये.

One should not `speak' the arrogant `word' nor remember the organs of sense and action. One should not swell and be satisfied with this power/shakti, but should be filled with liberation.

नीच कृतीं लाजों नये । वैभव होतां माजों नये । क्रोधें भरीं भरों नये । जाणपणें ॥ ३८ ॥

हलकें काम करावयास लाजूं नये. वैभव मिळालें असतां उन्मत्त होऊं नये. समजून उमजून रागाच्या भरीला पडूं नये.

The continuous and eternal should not be ashamed to do work and should not swell up when glory (`I am') comes. One should not be filled with anger that comes from knowingness (`I know - what do they know?')

थोरपणें चुकों नये । न्याये नीति सांडूं नये । अप्रमाण वर्तो नये । कांहीं केल्यां ॥ ३९ ॥

मोठेपणामुळें गैरवर्तन करुं नये. नीतिन्यायाची मर्यादा सोडूं नये. वाटेल तें झालें तरी स्वैराचारानें वागूं नये.

One should not forget that greatness. One should not disregard true justice and correctness. One should not act without power and create this `thing'.

कळल्यावीण बोलों नये । अनुमानें निश्र्चय करुं नये । सांगतां दुःख धरुं नये । मूर्खपणें ॥ ४० ॥

जें कळलें नाहीं तें सांगूं नये. केवळ कल्पनेनें अमुक अमुक आहे असें निश्र्चितपणें सांगूं नये. कोणी कांहीं उत्तम गोष्ट सांगितली तर ती शिकावी, आपल्या अज्ञानाचें दुःख न मानावें.

One should not `speak' without understanding. One should not have faith in that which is merely conjecture and one should make Oneself thoughtless and not hold the painful, on account of foolishness.

सावधपण सोडूं नये । व्यापकपण सांडूं नये । कदा सुख मानूं नये । निसुगपणाचें ॥ ४१ ॥

सर्व बाबतींत दक्षता असावी. मनाचा मोठेपणा असावा. कधीहीं आळशीपणांत सुख वाटूं नये.

One should not fail to be alert and should not leave your pervasiveness. One should never get happiness out of being lazy and inattentive.

विकल्प पोटीं धरुं नये । स्वार्थआज्ञा करुं नये । केली तरी टाकूं नये । आपणास पुढें ॥ ४२ ॥

मनांत संशय धरुं नये. आपला स्वार्थ साधण्यासाठीं कोणास कांहीं आज्ञा करुं नये. तशी आज्ञा करण्याची वेळ आलीच तर तिच्यामध्यें फक्त आपल्याच पुरता फायदा नसावा. सगळ्यांचा असावा.

One should not keep wrong thoughts/vikalpa in mind (ie. opposite of sankalpa; `I am He'). One should not make this selfish command (`I want to be and simply know'). But if made then you should not abandon it later.

प्रसंगेवीण बोलों नये । अन्वयेंवीण गाऊं नये । विचारेंवीण जाऊं नये । अविचारपंथे ॥ ४३ ॥

प्रसंग पाहून बोलावें. योग्य असेल तर गावें. विचाराचा त्याग करुन अविचाराच्या मार्गानें जाऊं नये.

One should not `speak' without this `I am' connection and without this connection one should not `sing'. One should not go without thoughtlessness on the path devoid of that Self.

परोपकार सांडूं नये । परपीडा करुं नये । विकल्प पडों देऊं नये । कोणीयेकासी ॥ ४४ ॥

परोपकार करण्याचे सोडूं नये. दुसर्‍याला कधीं पीडा देऊं नये. दुसर्‍या कोणास आपल्याविषयीं विकल्प येऊं देवूं नये.

One should not leave That which uplifts the `other'. One should not harm the `other' and one should not embark upon a doubt but give it to the One who is within everyone. (The other is this `all', but in truth, there is `no-otherness')

नेणपण सोडूं नये । महंतपण सांडूं नये । द्रव्यासाठीं हिंडो नये । कीर्तन करीत ॥ ४५ ॥

आपल्याला सर्व ज्ञान नाहीं ही भावना सोडूं नये. महंतपण सोडूं नये. पैसा मिळवण्यासाठीं कीर्तन करीत हिंडूं नये.

One should not leave `not knowingness' and one should not imagine that one is a mahanta/spiritual teacher. One should not wander and make kirtana for the wealth of the `many'.

संशयात्मक बोलों नये । बहुत निश्र्चये करुं नये । निर्वाहेंवीण धरुं नये । ग्रंथ हातीं ॥ ४६ ॥

ऐकणार्‍याच्या मनांत संशय निर्माण होईल असें बोलूं नये. अनेक प्रकारचे निश्र्चय करुं नयेत. जेवढे निश्र्चय पाळणें शक्य आहे तेवढेंच करावेत. ग्रंथाचा उत्तम अभ्यास असल्याखेरीज तो लोकांना सांगण्यास हाती घेऊं नये.

One should not `speak' with doubt nor should the `all' make any resolve (it already is a resolve). One should not hold this scripture in the hand without seeing it through to the end (know the innermost meaning; it is not just another book).

जाणपणें पुसों नये । अहंभाव दिसों नये । सांगेन ऐसें म्हणों नये । कोणीयेकासी ॥ ४७ ॥

आपण सर्व जाणतो ही भावना धरुन कोणास प्रश्र्न विचारुं नये. आपल्या अहंकाराचे प्रदर्शन करुं नये. " मी सांगतों, त्यांत काय आहे " असे कोणास म्हणूं नये.

Due to this knowingness, one should never be wiped away. This feeling `I am' should not promise or give reason for hope. And one should not say, "I will tell you" (I know better than you) to that One within everyone (purush).

ज्ञानगर्व धरुं नये । सहसा छळणा करुं नये । कोठें वाद घालूं नये । कोणीयेकासी ॥ ४८ ॥

आपल्या ज्ञानाचा गर्व नसावा. सहसा कोणाचा बुद्धिभेद करुं नये. कोणाशीहिं कोठेहिं वाद घालूं नये.

One should not have the pride of knowledge, nor on any account harass or argue anywhere with that One within everyone.

स्वार्थबुद्धी जडों नये । कारबारी पडों नये । कार्येकर्ते होऊं नये । राजद्वारीं ॥ ४९ ॥

आपल्या अंगीं स्वार्थबुद्धि जडूं देऊं नये. कारभाराच्या कामांत पडूं नये. राजाच्या पदरीं काम स्वीकारु नये.

One should not meet that selfish buddhi nor should one be involved in its business and one should not be constantly active, using the King's (purush) `name' (`I am').

कोणास भर्वसा देऊं नये । जड भिक्षा मागों नये । भिक्षेसाठीं सांगों नये । परंपरा आपुली ॥ ५० ॥

कोणाला उगीच आश्र्वासनें देऊं नयेत. जड भिक्षा मागूं नये. भिक्षा घालावी म्हणून आपली गुरुपरंपरा व उपासना परंपरा सांगूं नये.

One should not give regard to this `all' and one should not beg for *gross alms/bhiksha. For bhiksha one should not break your understanding. *(maharaj-begging is an art. One should beg with no desire in mind)

सोइरिकींत पडों नये । मध्यावर्ति घडों नये । प्रपंचाची जडों नये । उपाधी आंगीं ॥ ५१ ॥

कोणाची सोयरीक जमवण्यांत पडूं नये. कोठें मध्यस्थी करुं नये. प्रपंचाची उपाधी आपल्यामागे लागूं देऊं नये.

One should not get involved with marriages nor mediate in disputes. One should not meet the limiting concept of prapanch that is within this `all' body.

प्रपंचप्रस्तीं जाऊं नये । बाष्कळ अन्न खाऊं नये । पाहुण्यासरिसें घेऊं नये । आमंत्रणें कदां ॥ ५२ ॥

जेथें प्रपंचाचे प्रस्थ असेल तेथें आपण जाऊं नये. अपवित्र अन्न खाऊं नये. पाहुण्यांबरोबर आमंत्रणें घेऊं नयेत.

One should not enter into this prapanch and one should eat this `food' without restraint. One should not accept an invitation as a guest.

श्राध पक्ष सटी सामासें । शांती फळशोबन बारसें । भोग राहाण बहुवसें । नवस व्रतें उद्यापनें ॥ ५३ ॥

श्राद्ध, पक्ष, सटी, सहामास, शांति, फलशोभन, बारसें, नवस, भुताटकी, व्रतें, उद्यापनें वगैरे,

There are the programmes to commemorate the dead, the many ceremonies with regards to pregnancy or the naming of a child; there are the rites in connection with spiritual gatherings and fastings.

तेथें निस्पृहें जाऊं नये । त्यांचें अन्न खाऊं नये । येळिलवाणें करुं नये । आपणासी ॥ ५४ ॥

प्रसंगासाठीं निस्पृहानें जाऊं नये. ते थील अन्न खाऊं नये. तें अन्न खाल्ल्यानें ओशाळेपण येतें, तें येऊं देऊं नये.

But the desireless `there' should not come `here' and this `food' of that paramatma should not be devoured (that atma is the one who eats, the eating and that which is eaten). One should not bow in supplication to yourself (`I am').

लग्नमुहूर्तीं जाऊं नये । पोटासाठीं गाऊं नये । मोलें कीर्तन करुं नये । कोठेंतरी ॥ ५५ ॥

लग्नमुहुर्ताच्या प्रसंगीं जाऊं नये. पोटासाठीं गाणें गाऊं नये. कोठेही पैसे घेऊन किर्तन करुं नये.

One should not go to wedding programmes (or be industriously engaged in activity) nor sing for the belly. One should never, anywhere, make kirtana for payment (no desire).

आपली भिक्षा सोडूं नये । वारें अन्न खाऊं नये । निस्पृहासि घडों नये । मोलयात्रा ॥ ५६ ॥

आपलें भिक्षेचे व्रत सोडूं नये. वार लावून जेवूं नये. निस्पृहानें दुसर्‍याच्या पैशानें यात्रा करुं नये.

One should not throw away your own bhiksha (see following chapter; only the purush eats bhiksha). One should not eat the empty food of the senses. And the desireless should not make the `pilgrimage of money'.

मोठें सुकृत करुं नये । मोलपुजारी होऊं नये । दिल्हा तरी घेऊं नये । इनाम निस्पृहें ॥ ५७ ॥

पैसे घेऊन पुण्यकर्म करुं नये. राजानेम किंवा इतर कोणी इनाम देऊं केलें तर निस्पृहानें तें घेऊं नये.

One should not do this worthy `action' for payment/reward (with desire in mind). One should not do puja for reward (for the fruit of action) and even if the reward is given, still the desireless should not take it (remain aloft, `I need nothing').

कोठें मठ करुं नये । केला तरी तो धरुं नये । मठपती होऊन बैसों नये । निस्पृह पुरुषें ॥ ५८ ॥

कोठेहीं मठ बांधूं नये. बांधल्यास त्याला धरुन राहूं नये. निस्पृह पुरुषानें मठपती बनून राहूं नये.

One should not make a math anywhere (religious centre, the `all'), and if made still, that atma should not hold it. The desireless purush should not take up the position of its leader.

निस्पृहें अवघेंचि करावें । परी आपण तेथें न संपडावें । परस्परें उभारावें । भक्तिमार्गासी ॥ ५९ ॥

निस्पृहानें सारें कांहीं करावें पण मीपणानें आपण त्यामध्यें न सापडावे. लोकांकडून परस्पर भक्तिमार्ग वाढीस लावावा.

Desirelessness should be created by the wandering mind, but you should not be found `there'. The path of devotion (no-otherness) should be effortlessly established by mutual understanding (when I am not, then He is there).

प्रेत्नेविण राहों नये । आळस दृष्टी आणूं नये । देह अस्तां पाहों नये । वियोग उपासनेचा ॥ ६० ॥

त्यानें प्रयत्न केल्यावांचून राहूं नये. आळसाला समोरसुद्धा येऊं देवूं नये. जोपर्यंत देह आहे तोपर्यंत उपासनेमधें खंड पडूं देवूं नये.

One should not stay anywhere without making this great effort; and through la- ziness (ie. forgetting swarup) one should not bring the visible (ie. `I am everything, everywhere'). Though the body is there, one should not see it and in this way never be separated from your worship.

उपाधीमध्यें पडो नये । उपाधी आंगीं जडों नये । भजनमार्ग मोडूं नये । निसंगळपणें ॥ ६१ ॥

आपण उपाधीमध्यें पडूं नये. आपल्या अंगीं उपाधी चिकटू देऊं नये. भगवंताची उपासना व भजन नाकर्तेपणानें मोडूं नये.

One should not descend into the limiting concepts created by "I am a body", nor should one meet with the limiting concept of this `all' body. By detachment one should not break the path of bhajan.

बहु उपाधी करुं नये । उपाधीविण कामा नये । सगुणभक्ति सोडूं नये । विभक्ति खोटी ॥ ६२ ॥

निस्पृहानें फार उपाधी करुं नये. पण अगदी मुळींच उपाधीवाचून राहूं नये. त्यानें सगुणाची भक्ति सोडूं नये. पण देवाहून वेगळेंपणें राहणेही बरें नाहीं. सगुणाच्या भक्तिमध्यें देव आणि भक्त वेगळे असतात. पण अंतर्यामी भक्तानेम देवाशी तदाकार असावें.

One should not make the limiting concept of the `many' and without this limiting concept (`I am not the body, I am He') there should be no action. One should not leave this devotion to the sagun, but to be separate from God is not correct (see 4.9.4).

बहुसाल धांवों नये । बहुसाल राहों नये । बहुत कष्ट करुं नये । असुदें खोटें ॥ ६३ ॥

फार धावाधाव नसावी. तसेंच फार एके ठिकाणी राहाणें नसावें. फार कष्ट करुं नयेत. तसेंच उगीच आळशी नसावें.

One should not run fruitlessly after the `many', and one should not stay in the `many'. One should not give trouble to the `all', though this freedom of the `all' is false.

बहुसाल बोलों नये । अबोलणें कामा नये । बहुत अन्न खाऊं नये । उपवास खोटा ॥ ६४ ॥

फार बोलणें नसावें. तसेंच अगदी अबोल पण नसावें. फार अन्न खाऊं नये. तसेंच उपवास करुं नये.

One should not `speak' to the `many'. No action is to be made without this `speech'. The divine `food' should not be consumed but fasting is of no use.

बहुसाल निजों नये । बहुत निद्रा मोडूं नये । बहु नेम धरुं नये । बाष्कळ खोटें ॥ ६५ ॥

फार झोप घेऊं नये. तसेंच फार झोप मोडूं नये. फार नेम धरुं नयेत. तसेंच नियमविरहीत असूं नये.

One should not sleep the sleep of the `many' and should not break the sleep of the `all' (and sleep to this world). One should not make the vows of the `many' and to be unrestrained is also wrong.

बहु जनीं असों नये । बहु आरण्य सेऊं नये । बहु देह पाळूं नये । आत्महत्या खोटी ॥ ६६ ॥

फार वेळ लोकांत असूं नये. तसेंच सारखें अरण्यवासी होऊं नये. देहाला फार सांभाळूं नये. तसेंच त्याला मारुन टाकणेंही बरें नाही.

One should not be in the world of the `many' and one should not live in this lonely place of the `many' ("I am just one body in this world"). One should not pamper the body of the `many', for killing that atma is wrong.

बहु संग धरुं नये । संतसंग सांडूं नये । कर्मठपण कामा न ये । अनाचार खोटा ॥ ६७ ॥

उगीच पुष्कळ लोकांची संगत धरुं नये. संतसज्जनांची संगत सोडूं नये. आचारामध्यें कर्मठपणा नसावा. तसेंच आचार विचारहीनही नसावा.

One should not be attached to the `many' and one should not leave the company of the Truth (ie. satsang). Rites and rituals are of no use for these impure actions are fraudulent.

बहु लोकिक सांडूं नये । लोकाधेन होऊं नये । बहु प्रीती काना नये । निष्ठुरता खोटी ॥ ६८ ॥

फार लोकाचार सोडूं नये. पण अगदी लोकांच्या आधीन होऊं नये. कोणावरही फार प्रेम करुं नये. पण प्रेमहीनपणानेही वागूं नये.

The worldly `many' is of no use and therefore one should not rely on this world. The love for the `many' is of no use but that does not mean one should not be heartless.

बहु संशये धरुं नये । मुक्तमार्ग कामा नये । बहु साधनीं पडों नये । साधनेंवीण खोटें ॥ ६९ ॥

फार संशयी असूं नये. तसेंच अगदी बंधनरहितपणाही करुं नये. फार साधना करण्याच्या मागें लागूं नये. तसेंच साधनेवांचून राहूं नये.

The `many' should not even hold this `all' for it is also a doubt and this path of liberation (ie. `all') is not required in the end. One should not be in the sadhanas of the `many', but one should not be without sadhana (`I am He').

बहु विषये भोगूं नये । विषयत्याग करितां नये । देहलोभ धरुं नये । बहु त्रास खोटा ॥ ७० ॥

फार इंद्रियसुख भोगूं नये. तसेंच इंद्रियसुख अगदी सोडूनही देऊं नये. देहाचा लोभ धरुं नये. पण देहाला फार त्रासही देऊं नये.

One should not enjoy the sense objects of the `many' but one should not give up the sense object.2 One should not have any affection for the body, for even its `many' troubles are not real.

वेगळा अनुभव घेऊं नये । अनुभवेंवीण कामा नये । आत्मस्थिती बोलों नये । स्तब्धता खोटी ॥ ७१ ॥

प्रत्येक गोष्टीचा स्वतः वेगळा अनुभव घेण्याच्या मागें जाऊं नये. पण कांहीं गोष्टींचा अनुभव घेतल्याखेरीज राहूं नये. आपली अंतर्यामीची स्वरुपानुभूती उघडपणें बोलूं नये. पण तीच्याविषयीं अगदी मौन धरणेंही योग्य नव्हे.

One should not accept the `experience' of being separate (sagun), yet without this `experience' is of no use. That atma should not `speak' for this silence is also false. (maharaj- silence is also not true)

मन उरों देऊं नये । मनेंवीण कामा नये । अलक्ष वस्तु लक्षा नये । लक्षेंवीण खोटें ॥ ७२ ॥

मन मारुन नाहींसे कराबें. मनाला शिल्लक उरुं देऊं नये. पण मनावांचून असतां कामा नये. सद्वस्तू ध्यानाच्या कक्षेंत येत नाहीं हें खरें पण ध्यानावांचून राहणें खरें नाहीं.

One should not remain as a mind, yet without the mind is of no use (maharaj- when you understand yourself, let all thoughts come for you know, I am not the thoughts). One should not concentrate on that Self, for it cannot be concentrated on. Yet it is wrong to be without concentration (until you transcend the mind, one should concentrate on this `all' by forgetting the `many' names and forms). 2 maharaj renounce the renouncing, why to renounce that which is not true.

मनबुद्धीअगोचर । बुद्धीवीण अंधकार । जाणीवेचा पडो विसर । नेणीव खोटी ॥ ७३ ॥

ब्रह्मवस्तु मनाला आणि बुद्धीला आकलन होत नाहीं. मन व बुद्धी तिच्यापर्यंत पोचूं शकत नाहीत. पण बुद्धीनें विवेक केला नाहीं तर आंत बाहेर अज्ञानाचा अंधार राहतो. मीपणाच्या जाणीवेचा संपूर्ण विसर पडला पाहिजे. परंतु नुसती नेणीव बाळगणें खरें नाहीं.

It is beyond the perception of mind and buddhi, but without the buddhi there is darkness. The remembering of knowing should be dropped, but ignorance is false (no need to remember anything; then He is there).

ज्ञातेपणा धरुं नये । ज्ञानेंवीण कामा नये । अतर्क्य वस्तु तर्का न ये । तर्केंवीण खोटें ॥ ७४ ॥

" मी ज्ञाता आहे " असा ज्ञातेपणा अंगीं धरुं नये. पण ज्ञानावाचून असतां कामा नये. ब्रह्मवस्तु तर्काच्या पलीकडे असल्यानें तर्काच्या आवाक्यांत ती येत नाहीं. परंतु तर्काचा उपयोग केल्यावांचून राहाणें खरें नाहीं.

One should not hold on to knower-ness, yet without knowledge is of no use. One should not use logic on that Self that is beyond logic; yet to be without logic is wrong (maharaj- forget everything and you become a fountain of right thoughts).

दृश्यस्मरण कामा नये । विस्मरण पडों नये । कांहीं चर्चा करुं नये । केलीयावीण न चले ॥ ७५ ॥

भगवंताच्या स्मरणा आड येते म्हणून दृश्याचें स्मरण करतां कामा नये. पण दृशाचे संपूर्ण विस्मरण होऊं नये. तसें झालें तर माणसाचा सर्व व्यवहार विस्कटेल. वायफळ चर्चा करुं नये. पण प्रसंगानुसार चर्चा केल्यावांचून चालत नाही.

Remembering the visible should not be done (ie. just forget everything and He is naturally there), but one should not descend into forgetting. The gossip of this `thing' should not be made, but one should not set out without that created `thing'

जगीं भेद कामा नये । वर्णसंकर करुं नये । आपला धर्म उडऊं नये । अभिमान खोटा ॥ ७६ ॥

जगामध्यें भेद असतां कामा नये. पण भेद नको म्हणून वर्णसंकर करुं नये. आपण आपला धर्म सोडूं नये. पण धर्माचा दुराभिमान खरा नाहीं.

In the world, separation is of no use and one should not create confusion by mixing the castes (four castes are the four bodies and you are the brahmin only). You should not leave your own dharma, but the ego of it is wrong (see 8.9.54)

आशाबद्धता बोलों नये । विवेकेंवीण चालों नये । समाधान हालों नये । कांहीं केल्यां ॥ ७७ ॥

मनामध्यें स्वार्थीपणा किंवा कशाची अपेक्षा ठेवून बोलूं नये. विवेक केल्याखेरीज वर्तन करुं नये. काय वाटेल तें झालें तरी आपलें समाधान भंगूं देऊं नये.

The prison of hope should not be `spoken'. Without vivek one should not go any- where. And that complete contentment should not be disturbed by this created `thing'.

अबद्ध पोथी लेहो नये । पोथीवीण कामा नये । अबद्ध वाचूं नये । वाचिल्यावीण खोटें ॥ ७८ ॥

अव्यवस्थितपणें ग्रंथ लिहूं नये. पण ग्रंथ लिहून घेतल्यावांचून राहूम नये. अव्यवस्थितपणेम ग्रंथ वाचूं नये. पण ग्रंथ वांचल्यावाचून राहूं नये.

A careless, irrelevant book (of the `many') should not be written.* But to be without this well written book is of no use. Careless, irrelevant reading should not be made, but to be without this `reading' (ie. witnessing) is not correct. *(This sagun `story' is in the well written book and it is written from just a point of knowledge; see 14.5- to make the `story' of hari is to write properly)

निस्पृहें वगत्रुत्व सांडूं नये । आशंका घेतां भांडों नये । श्रोतयांचा मानूं नये । वीट कदा ॥ ७९ ॥

निस्पृह पुरुषानें निरुपण, प्रवचन करणें सोडूं नये. श्रोत्यांपैकी कोणी आक्षेप घेतल्यास त्यांच्याबरोबर भांडू नये. त्यांनी शंका घेणें हें अज्ञानाचे लक्षण आहे. श्रोत्यांचा कधी कंटाळा करुं नये.

The desireless should not leave this pure `speech' and should not quarrel with this doubt of the `all' (the `all' is an appearance therefore it is not doubtless). The regard of that good listener should never tire.

हे सिकवण धरितां चित्तीं । सकळ सुखें वोळगती । आंगीं बाणे महंती । अकस्मात ॥ ८० ॥

जो कोणी ही शिकवण मनांत धारण करतो त्याला सगळी सुखें वश होतील. आणि त्याच्या अंगी एकदम महंतपणा बाणेल.

If that thoughtless Self holds these teaching firmly in His chitta, then the joy of this `all' will come `there' for protection and immediately thoughtlessness will be accepted throughout this `all' body. .