आत्मदशक — समास 10: सिद्धांतनिरुपण

गगनीं अवघेंचि होत जातें । गगनाऐसें तगेना तें । निश्र्चळीं चंचळ नाना तें । येणेंचि न्यायें ॥ १ ॥

आकाशामध्यें सर्व घटना होतात व जातात. तसेंच होणार्‍या व जाणार्‍या घटना कायम टिकत नाहीत.निश्र्चळामध्यें चंचळाचे अनेक प्रकार असेच होतात व जातात ते कायम टिकत नाहीत.

In the sky, the many' things come and the `many' things go. And they do not stay like this sky and that Reality. Within that still, thoughtless Self, there is this `moving' and the `many' forms.

अंधार दाटला बळें । वाटे गगन जालें काळें । रविकिर्णे तें पिवळें । सवेंचि वाटे ॥ २ ॥

अगदी दाट अंधार पडला तर आकाश काळें झालें असें वाटते. सूर्याच्या किरणांनीं तेंच आकाश पिवळें झाले असें वाटते.

When darkness fills everywhere then, it is felt that the sky has become black. And due to the sunshine, it is felt as if its very nature is yellow.

उदंड हिंव जेव्हां पडिलें । गमे गगन थंड जालें । उष्ण झळेनें वाळलें । ऐसें वाटे ॥ ३ ॥

अतिशय कडक थंडी पडते तेव्हां आकाश थंड झालें असें वाटते. उष्णता भडकली तर हेंच आकाश वाळलें असें वाटते.

When that vast paramatma tumbles down from its high place then, there is the cold wind and it is felt that the sky has become cold; and when there is a hot wind then it is felt that the sky must be dry. (Cold and hot are products of knowledge; they are concepts and they cannot be attributed to paramatma)

ऐसें जें कांहीं वाटलें । तें तें जालें आणि गेलें । आकाशासारिखें तगलें । हें तो घडेना ॥ ४ ॥

अशा रीतीनें जें जें कांहीं वाटते, तें तें आकाशामध्यें झालें आणि गेलें पण तें आकाशाप्रमाणें कायम टिकते असें कधीं होत नाही.

When this `thing' is felt then, that Reality comes and that Reality goes (that Reality appears as this `thing' and then when you awake it comes and when you sleep it goes off). When there is the wind then, that thoughtless stays as this *space and that paramatma is not accomplished. *(When the wind/`thing' is there then, space/sky must be there. But then that space is not being apperceived; if we try to perceive it then, something appears ie. `thing'/wind)

उत्तम जाणीवेचा जिनस । समजोन पाहे सावकास । निराभास तें आकाश । भास मिथ्या ॥ ५ ॥

शुद्ध जाणीव ही सर्वोत्तम वस्तु आहे. ती ओळखून जर स्वच्छपणें पाहिलें तर असें आढळते कीं, आकाशाचा भास होत नाही. जो जो भास होतो तो तो मिथ्या असतो.

Then there is that best `object' of knowing and yet, whatever is understood is un- derstood in the presence of that space (then there is effortless knowing but space has nothing to do with this; just like the screen and the picture). When That which is `beyond appearance' is that space then, there is this false appearance of the `all' (then there is that hidden brahman within this `object' of maya.Then that parabrahman has not been accomplished). (maharaj- when space is there, knowledge must be there)

उदक पसरे वायो पसरे । आत्मा अत्यंतचि पसरे । तत्वें तत्व अवघेंचि पसरे । अंतर्यामीं ॥ ६ ॥

पाणी व्यापक बनते. वायु व्यापक बनतो, आत्मा अतिशय व्यापक बनतो. एकूणएक तत्व अंतर्यामीं व्यापकपणें अनुभवास येते.

The great water is expansive; the great wind is more expansive and that antar-atma is extremely expansive. But when the gross elements combine with the other gross elements then, the `many' things are scattered all over the place (and one's pervasive- ness becomes so small). (Therefore become more and more expansive by leaving your imagination and this jiva concept)

चळतें आणि चळेना तें । अंतरीं अवघेंच कळतें । विवरणेंचि निवळतें । प्राणीमात्रासी ॥ ७ ॥

मग जें चळते तें आणि जें चळत नाहीं तें, सगळें आपल्या अंतर्यामीं कळतें. मनन-चिंतनानेंच माणसाला तें अंतर्यामीं स्पष्ट होतें.

There is this moving and That non-moving when the `many' things within this inner space are understood. For when the moving is very carefully investigated then, the one in only the prana is stilled.

विवरतां विवरतां शेवटीं । निवृत्तिपदीं अखंड भेटी । जालियानें तुटी । होणार नाहीं ॥ ८ ॥

निरंतर चिंतन करतां करतां अखेर निवृत्तिपदाला माणूस पोचतो. तेथें स्वरुपाची अखंड भेट होते. एकदा भेट झाली कीं मग कधीही ताटातूट होत नाहीं.

If you keep on investigating to the very end then, that unbroken `seat' of nivritti is met. When this happens then there will never be a separation again (for you have disappeared like the drop of salt in the ocean).

जेथें ज्ञानाचें होतें विज्ञान । आणि मनाचें होतें उन्मन । तत्वनिर्शनीं अनन्य । विवेकें होतें ॥ ९ ॥

तेथें ज्ञानाचे विज्ञान होतें आणि मनाचें उन्मन होतें. सर्व तत्वांचे निरसन झाल्यानें विवेकानें परब्रह्माशी अनन्यपणा घडतो.

Then `here' is that vignyan of knowledge/gnyan and that unmana/no-mind of the mind. And having discarded the elements through vivek there is no-otherness.

वडिलांस शोधून पाहिलें । तों चंचळाचें निश्र्चळ जालें । देवभक्तपण गेलें । तये ठाइं ॥ १० ॥

अंतरात्म्याचा शोध करायला निघालेला साधक असें अनुभवतो कीं, जें चंचळ आहे तें निश्र्चळ बनतें. त्या ठिकाणीं देव व भक्त यांचें निराळेपण संपतें. दोघे एक जीव होऊन जातात.

When the `elder' is searched out and understood then, the `moving' appearance becomes still. Then this place of God and devotee is gone and that Reality remains.

ठाव म्हणतां पदार्थ नाहीं । पदार्थमात्र मुळीं नाहीं । जैसें तैसें बोलों कांहीं । कळावया ॥ ११ ॥

तेथें असा जरी शब्द वापरला असला तरी या अनुभवामध्यें स्थल नाहीं. कोणताही दृश्य पदार्थ मुळींच नाहीं. त्या अनुभवाची कांहीं कल्पना यावी, यासाठी जसें येईल तसें मी बोलत आहे.

And then even if it is said, "There is no place for this object." In truth, from the outset, there never was an object at all. That parabrahman is as It always is and this `speech'/existence and this `thing'/knowledge were only for to gain understanding of that thoughtless Reality.

अज्ञानशक्ति निरसली । ज्ञानशक्ति मावळली । वृत्तिसुन्यें कैसी जाली । स्थिती पाहा ॥ १२ ॥

ही स्थिती अशी आहे कीं, तिच्यामध्यें अज्ञान व त्याचे सर्व भ्रम नाश पावतात. तसेंच ज्ञान व त्याचे परिणाम शांत होतात. व अखेर वृत्ति शून्य होऊन केवलपणा उरतो.

When the power of ignorance is rejected then, the power of knowledge also fades away (ie. they are the two sides of one coin). Then how can this vritti of nothing/zero ever appear? Understand that atma. (Knowledge is ignorance of that Reality but, ma- haraj when you know it is zero, you are beyond it or not)

मुख्य शक्तिपात तो ऐसा । नाहीं चंचळाचा वळसा । निवांतीं निवांत कैसा । निर्विकारी ॥ १३ ॥

जीव आजपर्यंत चंचळाच्या भोवर्‍यांत गिरक्या खात होता. त्या भोवर्‍यांतून त्याला बाहेर खेचणें हें शक्तिपाताचे प्रमुख लक्षण आहे. चंचळाच्या चक्रांतून बाहेर पडलेला जीव परमात्मस्वरुप बनतो. त्या निवांत व निर्विलारी स्वरुपांत निवांतपणें स्थिर होतो.

That is the supreme shaktipat,18 when there is no bewilderment of this moving `all'. How can there even be stillness, in the still that is free of any moving?

चंचळाचीं विकार बालटें । तें चंचळचि जेथें आटे । चंचळ निश्र्चळ घनवटे । हें तो घडेना ॥ १४ ॥

जोपर्यत चंचळ असते तोपर्यंत या बदलणार्‍या दृश्याचा भ्रम राहतो. ते चंचळ आटल्यावर मग भ्रम शिल्लक उरत नाहीं. चंचळ व निश्र्चळ दोन्ही एकरुप कधींच होत नाहीत.

When there is this false modification of the `moving' then, there is only the `moving' and `here' that Reality fades away? Then the still is filled with this moving and that thoughtless swarup has not been accomplished.

माहावाक्याचा विचारु । तेथें संन्याशास अधिकारु । दैवीकृपेचा जो नरु । तोहि विवरोन पाहे ॥ १५ ॥

जो संन्यासी आहे त्याला महावाक्याचा विचार करण्याचा अधिकार आहे. ईश्र्वरीकृपा ज्याच्यावर असते असा भाग्यवान पुरुष देखील महावाक्याचा विचार करुं शकतो.

The worthy recipient of the thoughtlessness of this great `speech' is the sannyasi. When a man receives divine grace and understands this `I am' then, he can investigate and understand thoughtlessness (and that is the sannyasi).

संन्यासी म्हणिजे शडन्यासी । विचारवंत सर्व संन्यासी । आपली करणी आपणासी । निश्र्चयेंसीं ॥ १६ ॥

मनांतील सहाही विकार जो सोडतो तो खरा संन्यासी होय. खरे विचारवंत पुरुष सगळे संन्यासी समजावे. आपण जेवढी साधना करावी तेवढी आपल्या उपयोगास खात्रीनें येते. यांत शंका नाहीं.

sannyasi means one who has dropped the six disturbances of the mind (ie. desire, anger, arrogance, lust, jealousy and attraction). And then, when this `all' gets dropped and one becomes the possessor of thoughtlessness and that is the sannyasi. Then His extraordinary action is determined by Himself (maharaj- you have no free will...only the one who understands has free will).

जगदीश वोळल्यावरी । तेथें कोण अनुमान करी । आतां असो हें विचारी । विचार जाणती ॥ १७ ॥

एकदां विश्र्वाचा मालक प्रसन्न झाल्यावर मग उगीच कल्पना करत कोणी बसत नाहीं. असो. जे विचारवंत आहेत त्यांना हा विचार समजतो.

Once that Lord of the world has been recognized then, who can make conjecture `there'? Now, let there be that thoughtless thinker and the understanding of thought- lessness.

जे जे विचारी समजले । ते ते निःसंग होऊन गेले । देहाभिमानी जे उरले । ते देहाभिमान रक्षिती ॥ १८ ॥

ज्या ज्या विचारवंत पुरुषांना हें समजलें तें सगळें निःसंशय बनलें अभिमानशून्य झालें.जे देहाभिमानाला चिकटून बसलें, ते देहाभिमानाला सांभाळत बसलें.

When mula maya understands that thoughtless thinking then, that Reality is com- pletely unattached. But when mula maya keeps its pride for its body then, that Reality protects this body pride (then that Reality proudly proclaims, `I am brahman').19

लक्षीं बैसलें अलक्ष । उडोन गेला पूर्वपक्ष । हेतुरुपें अंतरसाक्ष । तोहि मावळला ॥ १९ ॥

जेथें लक्ष पोंचत नाहीं असें अलक्ष ब्रह्म मनाला व्यापून राहिल्यावर मायारुप पूर्वपक्ष नाहींसा होतो. वासनेच्या अनुरोधानें असणारा व अंतर्यामीं साक्षीरुपानें राहाणारा तोहि नाहींसा होतो.

But when one concentrates on That which cannot be concentrated on then, this original hypothesis `I am', flies away. Then that antar-atma, the Witness of this inner space that was created by the intent to know; that also is dissolved.

आकाश आणि पाताळ । दोनी नामें अंतराळ । काढितां दृश्याचें चडळ । अखंड जालें ॥ २० ॥

आकाश व पाताळ हीं दोन नांवें एका अवकाशाचींच आहेत. त्यामध्यें भेद उत्पन्न करणारा दृश्याचा पडदा गेला कीं केवळ एकच सलग अवकाश उरते.

Within the space above and within the world *below there is this intervening space of `I am' (ie. the beginning of space and time between the gross world and that Reality). And when this covering (ie. space and time) of the visible is removed then, there is that unbroken parabrahman (beyond space and time). *(First there was ignorance of that Reality and this is knowledge. Then this was forgotten ie. more ignorance, and there appeared the three worlds of waking, deep sleep and dream. What is this state we call sleep? It is the ignorance that brings wakefulness and dream)

तें तों अखंडचि आहे । मन उपाधी लक्षून पाहे । उपाधीनिरासें साहे । शब्द कैसा ॥ २१ ॥

मुळांत सारा अवकाश एकच आहे. अखंड आहे. उपाधीकडे पाहून मन त्यामध्यें खंड पाडतें. ती उपाधी नाहींशी झाल्यावर तेथें शब्दाचा व्यवहार सहन होत नाहीं.

Only that unbroken Reality is. The mind is a limiting concept; it is the attention and understanding of this `all'. But when this limiting concept of the visible `all' is destroyed then, how can there be an `I am'?

शब्दपर कल्पनेपर । मनबुद्धिअगोचर । विचारें पहावा विचार । अंतर्यामीं ॥ २२ ॥

परमात्मा अवकाशासारखा अखंड व निराभास आहे. तो शब्दाच्या व कल्पनेच्या पलीकडे आहे. मन व बुद्धि यांना अगोचर आहे. आपल्याला अंतर्यामीं वारंवार विचार करुन हें समजते.

That unbroken Reality is beyond this `I am' and beyond imagination; it is beyond the capacity of the mind and buddhi. That thoughtlessness within should be understood by being thoughtless.

पाहातां पाहातां कळों येतें । कळलें तितुकें वेर्थ जातें । अवघड कैसें बोलावें तें । कोण्या प्रकारें ॥ २३ ॥

सतत चिंतन करीत गेल्यास अशा गोष्टी कळूं लागतात. पण आपणास जेवढें कळले तेवढें व्यर्थ आहे असें अनुभवाला येते. मला कळलें असें वाटतें तोपर्यंत तें खरें कळलेले नसते. हा विषय अवघड आहे. तो कसा सांगावा व कोणत्याप्रकारें मांडावा तें समजत नाहीं.

When there is continuously this understanding of `I am everything, everywhere' then, that nirgun understanding comes and whatever had been understood becomes empty/worthless. Then why should that Reality `speak' this `I am' in such an awkward manner?

वाक्यार्थवाच्यांश शोधिला । अलक्षीं लक्ष्यांश बुडाला । पुढें समजोन बोला । कोणीतरी ॥ २४ ॥

स्वानुभवाचा प्रकार असा आहे.महावाक्यांतील शब्दांचा जो अर्थ तो वाच्यांश.तो नीट शोधून पाहिला. " मी ब्रह्म आहें " असा त्याचा अर्थ कळला त्याचे सतत मनन चिंतन करीत गेल्यानें अनुसंधान लागलें. मन सारखें स्वस्वरुपांत रमूं लागलें. हा लक्ष्यांश होय. लक्ष्य जें स्वस्वरुप तेथें स्थिर होणें म्हणजे लक्ष्यांश साधणें होय. त्यानंतर ध्यान करणारें मन नाहींसे होऊन वृत्तिशून्यता आली; लक्ष्यांश अलक्ष्यपरब्रह्मांत लीन झालें. अनुभव घेणारा, बोलणारा, सांगणारा, पाहणारा, साक्षी सर्व लय पावल्यावर पुढें बोलण्याचें शिल्लक उरत नाहीं.

The `word' meaning of this `speech' was searched and the implied meaning was found. That which could be concentrated upon was drowned in that which cannot be concentrated upon. Then afterwards who is there to understand this `speech'?

शाश्र्वतास शोधीत गेला । तेणें ज्ञानी साच जाला । विकार सांडून मिळाला । निर्विकारी ॥ २५ ॥

जो शाश्र्वताचा शोध करीत गेला तोच यथार्थ ब्रह्मज्ञानी झाला. विकाररुपी चंचळ मागें टाकून तो निर्विकार ब्रह्माशीं तदाकार होतो.

The one who searches out that eternal is the real gnyani. When this `all' modification is let slip then, that unmodified is met.

दुःस्वप्न उदंड देखिलें । जागें होतां लटिकें जालें । पुन्हां जरी तें आठविलें । तरी तें मिथ्या ॥ २६ ॥

अज्ञानाच्या अवस्थेंत असतांना हें दृश्यरुप वाईट स्वप्न त्यानेम फार मोठ्या प्रमाणांत पाहिलें. पण ब्रह्मज्ञानरुपी जागृति आल्यावर तें सारें खोटे होते असा अनुभव आला. आणि पुन्हा जरी तें आठवलें तरी तें खोटे होतें अशी त्याची खात्री असते.

That paramatma had seen a bad dream and when He awoke it became false. If after that Reality remembers this dream then, still it is false (ie. once He has awoken, what harm is done if He remembers the false dream/`all' and uses it to function in this world?).

प्रारब्धयोगें देह असे । असे अथवा नासे । विचार अंतरीं बैसे। चळेना ऐसा ॥ २७ ॥

ज्ञान आल्यावर प्रारब्धानुसार त्याचा देह चालतो. तो राहील अथवा जाईल. पण त्याच्या अंतःकरणांत ब्रह्मविचार अत्यंत स्थिर असतो.

Then it is only due to the result of past action/prarabdha karma that there is the body and it may continue to exist or it may be destroyed but, that thoughtlessness established in this inner space will not move.

बीज अग्नीनें भाजलें । त्याचें वाढणें खुंटलें । ज्ञात्यास तैसें जालें । वासनाबीज ॥ २८ ॥

बीज जर आगींत भाजलें तर तें वाढत नाहीं. त्याचप्रमाणें ज्ञानी पुरुषाच्या वासनेचे बीज जळून जाते. त्यामुळें त्याला वासना उरत नाहीं.

When the seed gets burnt in the fire then, its growth is stopped. The same happens to this vasana seed (ie. to be) of the gnyani.

विचारें निश्र्चळ जालीं बुद्धि । बुद्धिपासीं कार्यसिद्धि । पाहातां वडिलांची बुद्धि । निश्र्चळीं गेलीं ॥ २९ ॥

साधकानें आत्मविचार सतत करुन आपली बुद्धि निश्र्चल करावी. निश्र्चल बुद्धिनेंच भ्रह्मज्ञान सिद्ध होते. पूर्वी होऊन गेलेल्या थोर संतांची बुद्धि अशा रीतीनें निश्र्चळ ब्रह्मामध्यें गेली असें आढळते.

Due to thoughtlessness, the buddhi becomes still and then the perfect action is with that buddhi (ie. atma buddhi). When the buddhi of that `elder' is understood then, it stays in the still.

निश्र्चळास ध्यातो तो निश्र्चळ । चंचळास ध्यातो तो चंचळ । भूतास ध्यातो तो केवळ । भूत होये ॥ ३० ॥

जो निश्र्चळ ध्यान करतो तो निश्र्चळ बनतो. तर जो चंचळाचे ध्यान करतो तो चंचळ बनतो. जो दृश्याचे ध्यान करतो तो दृश्यरुप बनतो.

When that atma meditates on the still, then that is still. When that atma meditates on the moving, then that is moving. When that atma meditates on the elements, then, that pure knowledge is these elements.

जो पावला सेवटवरी । तयास हें कांहींच न करी । अंतरनिष्ठा बाजीगरी । तैसी माया ॥ ३१ ॥

जो शेवटपर्यंत म्हणजे परब्रह्मापर्यंत जातो त्याला चंचळ आणि दृश्य कांहीं करुं शकत नाहीं. जो खरा अंतरनिष्ठ आहे, त्याला माया जादूप्रमाणें खोटी दिसते.

When that purush reaches the very end then, thoughtlessness is not made into this `thing'. Then inner steadfastness is useless, just like maya (ie. what inner steadfastness is required when you know Yourself? maharaj- if you know you have one hundred thousand dollars in the bank then what faith is required?).

मिथ्या ऐसें कळों आलें । विचारानें सदृढ जालें । अवघें भयेंचि उडालें । अकस्मात ॥ ३२ ॥

हें दृश्य सारें मिथ्या आहे हे प्रथम कळतें. मग सतत चिंतनानें तें मनामध्यें अगदी घट्ट स्थिर होतें. अशा रीतीनें दृश्याचे मिथ्यापण अंतरीं स्थिर झालें कीं एकाएकी भय समूळ नाश पावतें.

When the false is understood and thoughtlessness is firmly established then, the fear caused by the `many' thoughts, flies away instantly.

उपासनेचें उतीर्ण व्हावें । भक्तजनें वाढवावें । अंतरीं विवेकें उमजावें । सकळ कांहीं ॥ ३३ ॥

ज्या उपासनेनें साधक ब्रह्मज्ञानापर्यंत पोचला त्याचे ऋण फेडणें अवश्य असतें. जगांत भक्तीचा प्रसार करुन तें ऋण ज्ञानी माणसानें फेडावे. भक्त निर्माण करावे. अंतर्यामी विवेक करुन सगळें कांहीं बरोबर समजलेले असावें.

Victory is achieved when one's worship is like this and the devotee is made to expand and expand. Then in this inner space, this `all thing' should by vivek become thoughtless. .