पूर्णनाम — समास 3: सूक्ष्मनामाभिधान

मुळींहून सेवटवरी । विस्तार बोलिला नानापरी । पुन्हा विवरत विरत माघारी । वृत्ति न्यावी ॥ १ ॥

मूळमायेपासून चार प्रकारच्या जीवप्राण्यांपर्यंत या सृष्टीचा विस्तार अनेक प्रकारानें सांगितला आहे. त्याच्यावर पुनः पुनः मनन करुन आपली वृत्ति माघारी फिरवावी. आणि अखेर ती मूळमाये पर्यंत नेऊन सोडावी.

From the root to the end there is this `speech' and this has expanded into the ways of the `many'. But when again one makes a careful investigation, that One turns away from objectifying and this knowing vritti (ie. `speech') rests, free of desire.

च्यारी वाणी च्यारी खाणी । चौर्‍यासि लक्ष जीवयोनी । नाना प्रकारीचे प्राणी । जन्मास येती ॥ २ ॥

च्यार वाणी व च्यार खाणी मिळून चौर्‍याशीं लक्ष जीवयोनी आहेत. त्यांमधील अनेक प्रकारचे प्राणी जगांत जन्मास येतात.

But when there are the four sources of birth and the four kinds of speech, then there is this attention of the eighty-four principles of a jiva.

अवघे होती पृथ्वीपासुनी । पृथ्वीमधें जाती नासोनी । अनेक येती जाती परी अवनी । तैसीच आहे ॥ ३ ॥

हे सगळे प्राणी पृथ्वीपासून जन्मास येतात व अखेर पृथ्वींतच नाश पावतात. अनेक प्राणी आले आणी गेले पण पृथ्वी मात्र जशींच्या तशींच राहिली आहे.

From the earth element these `many' things appeared and then, that One within the earth element gets destroyed (due to the `many' thoughts, that One becomes a jiva and then completely forgets Its true nature). Then that One is the numerous different shapes and It comes and goes, but still, the earth remains just as it is (the earth element is the gross objectified world of the waking state. And in this state `many' thoughts come and go ie. `many' forms appear to the eyes, ears, tongue etc.) (Note: now this objectification explained in the previous chapter is being reversed; here the first stage is the objective world)

ऐसें हें सेंड्याकडिल खांड । दुसरें भूतांचें बंड । तिेसरें नामाभिधानें उदंड । सूक्ष्मरुपें ॥ ४ ॥

पृथ्वी आणी तिच्यावरील जीवप्राणी हा ब्रह्मांडवृक्षाचा शेंड्याकडील म्हणजे टोकाचा विभाग आहे. तो आतां सांगितला. पंचभूतांचा अफाट विस्तार हा दुसरा विभाग आहे. मूळमायेपासून त्रिगुणापर्यंत अनेक सूक्ष्मत्तत्वांची नामें सांगितलीं. तो त्या वृक्षाचा तिसरा विभाग होय.

Due to objectification, that thoughtless Self is the outermost part of the universe (ie. first stage or gross identification). On account of this second stage, the five elements that had expanded now turn around and due to the third stage, that vast paramatma gets called this `I am'.

स्थूळ अवघें सांडून द्यावे । सूक्ष्मरुपें वोळखावें । गुणापासून पाहिलेच पाहावें । सूक्ष्मदृष्टीं ॥ ५ ॥

जेवढें स्थूल आहे तेवढें सगळें टाकून द्यावें. शुद्ध जाणीव सत्वगुण जें सूक्ष्म आहे त्याचे गुणधर्म ओळखावें. गुणापासून मूळमायेपर्यंत वारंवार सूक्ष्म दृष्टीनें चिंतन करीत जावें.

Therefore this gross world of `many' things, should be let slip away and this form with that brahman should be recognized. This `I am' has appeared on account of the pure sattwa guna and by subtle vision this should be understood.

गुणांचीं रुपें जाणीव नेणीव । पाहिलाच पाहावा अभिप्राव । सूक्ष्मदृष्टीचें लाघव । येथून पुढें ॥ ६ ॥

गुणांच्यामध्यें जाणीव आणि नेणीव दोन्ही आहेत. त्रिगुणांवर पुनः पुनः विचार करावा आणि हे रहस्य समजून घ्यावें. सूक्ष्मदृष्टीचें कौशल्य तर खरें येथून पुढेंच आहे.

Due to this pure sattwa guna there is knowing (sattwa guna) and not-knowing (tamo guna). First, their importance should be understood (this play of knowing and not- knowing is the cause of the rajo guna and objectification and this should be understood if one is to transcend it). Then afterwards when established in this mula maya, there will be the mastery of that subtle vision (then always you understand nothing is there but yourself).

शुद्ध नेणीव तमोगुण । शुद्ध जाणीव सत्वगुण । जाणीवनेणीव रजोगुण । मिश्रित चालिला ॥ ७ ॥

तमोगुण म्हणजे शुद्ध अज्ञान, सत्वगुण म्हणजे शुद्ध ज्ञान, रजोगुण म्हणजे ज्ञान व अज्ञान यांचे मिश्रण होय.

When there is only not knowing then, this is tamo guna and when there only knowing then, this is sattva guna; and knowing and not knowing together is rajo guna. Due to the mixing of these two, you function in this world. (This pure sattwa guna is the ef- fortless knowing of the `all' ie. knowledge or this `world beyond'. From this has come the manifest three gunas and they mix together to create this gross world; maharaj- you know something and that is sattwa guna but you don't know what it is and this is tamao guna. And together they bring rajo guna)

त्रिगुणाचीं रुपें ऐसीं । कळों लागलीं अपैसीं । गुणापुढील कर्दमासी । गुणक्षोभिणी बोलिजे ॥ ८ ॥

त्रिगुणांचा मूळ स्वभाव कसा आहे हें बरोबर कळलें म्हणजे त्यांच्यापुढें जो काला आहे त्यास गुणक्षोभिणी म्हणतात हें समजेल.

First in that natural brahman there had come the understanding of this `I am' form of these three gunas. When after this pure sattwa guna of prakruti/purush is called the `disturbance of the gunas'/guna-kshobhini (ie. guna maya; the appearance of the gunas).

रज तम आणि सत्व । तिहींचें जेथें गूढत्व । तें जाणिजे महत्तत्व । कर्दमरुप ॥ ९ ॥

रज, तम आणि सत्व हे तिन्ही गुण ज्या ठिकाणीं अत्यंत गुप्तपणानें राहतात त्या अवस्थेला महत् तत्व म्हणतात. महत् तत्व चिखलाप्रमाणें मिश्रणरुप आहे.

Then there is raja, tama and sattwa; still that hidden guna (ie. pure sattwa) of these three is `here'. And when the Reality gets known as the great element space then, there is this mix of purush and prakruti.

प्रकृति पुरुष शिवशक्ति । अर्धनारीनटेश्र्वर म्हणती । परी याची स्वरुपस्थिती । कर्दमरुप ॥ १० ॥

प्रकृतिपुरुष, शिवभक्ति, अर्धनारी नटेश्र्वर हीं नांवें देखील वापरतात. पण त्यांचे स्वरुप मिश्रणमयच आहे.

It is called prakruti/purush, shiva/shakti or ardhanari-nateshwar (half male- half female Lord). Then that pure swarup is this `speech' and there is this mix of Knower and known and they cannot be separated apart.

सूक्ष्मरुपें गुणसौम्य । त्यास बोलिजे गुणसाम्य । तैसेंचि चैतन्य अगम्य । सूक्ष्मरुपी ॥ ११ ॥

गुणक्षोभिणीमध्यें तिन्ही गुण अत्यंत सूक्ष्मरुपांत असतात. तसेच ते सौम्य असतात. त्या अवस्थेला गुणसाम्य म्हणतात. त्याचप्रमाणें अत्यंत सूक्ष्मरुप चैतन्य तेथेंच असतें. तें कळयाला फार कठीण असते.

When there is this `all' form of that brahman then, the gunas are in equilibrium; this is called the balanced gunas. This is also called this moving principle/chaitanya, and just as this is within purush/prakruti, so too that unfathomable brahman also is.

बहुजिनसी मूळमाया । माहांकारण ब्रह्मांडीची काया । ऐसिया सूक्ष्म अन्वया । पाहिलेंचि पाहावें ॥ १२ ॥

मूळमाया अनेक तत्वांनी भरलेली आहे, मूळमाया म्हणजे ब्रह्मांडाचा माहाकारण देह होय. हीं तत्वें आणि त्यांचें संबंध सूक्ष्म आहेत. वारंवार विचार करुन त्यांचें दर्शन करुन घ्यावें.

And this mula maya (prakruti) is also within the `many' objects. She is the great causal body of the brahmanda. Therefore to understand that brahman one should first understand this original connection of mula maya (ie. drop the `many' objects).

च्यारी खाणी पांच भूतें । चौदा सूक्ष्म संकेतें । काये पाहाणें तें येथें । शोधून पाहावें ॥ १३ ॥

चार खाणी, पांच महाभूतें आणि मायेची चौदा सूक्ष्म संकेतमय नांवें, यांच्यावर विचार करुन सारी सृष्टीरचना शोधून पहावी.

So there are the four sources of birth (ie. third form), the five elements (ie. second form) and the *fourteen indications (ie. first form/mula maya) of that brahman. The Reality cannot be understood `here' in maya but That can be understand if one searches through this maya (she will be a pointer that will lead you to the door of eternity). *(see 7.3: These are the fourteen brahmans.2 And there are also the fourteen names of this brahman with form or maya, see 20.5. Each method should be used to determine that One brahman)

आहाच पाहातां कळेना । गरज केल्यां समजेना । नाना प्रकारीं जनाच्या मना । संदेह पडती ॥ १४ ॥

नुसतें वारंवार पाहिलें तर हें कळायचे नाहीं. उगीच तात्पुरता किंवा कामापुरता विचार केला तरी हे कळायचे नाहीं. सामान्यतः लोक अशा रीतीनें विचार करतात, म्हणून त्यांच्या मनांत अनेक संदेह उत्पन्न होतात.

27.3.10 - For understanding that thoughtless swarup there are these fourteen brahmans. The essence of that swarup (ie. the inexpressible) will now be revealed by means of these various forms of this `speech'. 14. If one only understands superficially then, That cannot be known. For that Reality will not be grasped by a cursory glance and by haphazard thinking. For then that One is the mind of the people within the ways of the `many' and It has fallen into body consciousness.

चौदा पांच येकोणीस । येकोणीस च्यारी तेविस । यांमधें मूळ चतुर्दश । पाहिलेंचि पाहावें ॥ १५ ॥

मूळमायेची चौदा नांवें, त्यांत पांच महाभूतें मिळवली म्हणजे एकोणीस, त्यांत चार खाणी मिळवल्या म्हणजे एकंदर तेवीस तत्वें होतात. यापैकी मूळमायेच्या चौदा संकेतांचा पुनः पुनः विचार करावा आणि त्यांचें स्वरुप समजून घ्यावें.

There are the fourteen, plus the five elements and that is nineteen. This nineteen and the four speeches/births make twenty-three. But within this `speech' with its fourteen indications of brahman, there is that One original inexpressible Self and therefore this `speech' should be understood over and over again (when there is this knowing or `speech' then, the fourteen or nineteen or twenty-three will become that One only).

जो विवरोन समजला । तेथें संदेह नाहीं उरला । सकजल्याविण जो गल्बला । तो निरार्थक ॥ १६ ॥

जो अत्यंत सूक्ष्म मनन करुन मूळमायेचे व त्रिगुणांचें स्वरुप समजून घेतो, त्यास कोणताहि संदेह उरत नाहीं. तें न समजतां बडबड करणें व्यर्थ होय.

For when one understands this `all' and investigates further then, `there' doubt does not remain. But when one does not understand then, there is confusion or if the implied meaning has not been realized then, that paramatma appears as this empty `word' (ie. tattwamasi, You are That. First there is the `word' meaning and you come to understand that you are this `I am'. Then there is the implied meaning; this `I am' is That only. One without a second. `There' you do not exist).

सकळ सृष्टीचें बीज । मूळमायेंत असे सहज । अवघें समजतां सज्ज । परमार्थ होतो ॥ १७ ॥

या सगळ्या विश्र्वाचे बीज मूळमायेंत अगदी सहजपणानें आहे. आणि हें जर नीटपणानें कळलें तर परमार्थ सिद्ध होतो.

This `all' is the seed of the gross creation and within this `all' also, there is that natural swarup. Then the `many' things are truly understood and that is paramarth (the Ultimate accomplishment).

समजले माणूस चावळेना । निश्र्चइ अनुमान धरीना । सावळगोंदा करीना । परमार्थ कदा ॥ १८ ॥

मूळमाया आणि त्रिगुण यांचें खरें स्वरुप ज्याला कळतें त्याच्या मनांत घोटाळा शिल्लक राहात नाहीं. त्याचा निश्रचय पक्का झाल्यानें तो उगीच कल्पना करीत राहात नाहीं. त्याच्या परमार्थामध्यें सावळागोंधळ आढळत नाहीं.

This understanding is not the wild ravings of a man. For the convinced do not hold on to conjectures and guesswork. On account of paramarth, the net of entanglement is never created.

शब्दातीत बोलतां आलें । त्यास वाच्यांश बोलिलें । शुद्ध लक्ष्यांश लक्षिलें । पाहिजे विवेकें ॥ १९ ॥

जें शब्दातींतच आहे, त्याच्याबद्दल कांहीं बोलता आलें तरी तो वाच्यांश समजावा. जो शुद्ध लक्षांश आहे तो अखेर विवेकाच्या ज्ञानदृष्टीनेंच पाहावा लागतो.

When That which is beyond the `word' `speaks' then, to that paramatma there has come the `word' meaning. But that pure implied meaning should be concentrated on through vivek.

पूर्वपक्ष म्हणिजे माया । सिद्धांतें जाये विलया । माया नस्तां मग तया । काये म्हणावें ॥ २० ॥

मायेला पूर्वपक्ष म्हणतात. सिद्धांतानें पूर्वपक्ष विलयास जातो. म्हणजे परब्रह्माच्या साक्षात्कारानें माया नाश पावतें. माया नाहीशीं झाल्यावर जें कांहीं उरतें त्यास नांव तरी काय द्यावें? नांव देणें मायेच्या अलीकडचा प्रकार आहे. म्हणून माया विलीन झाल्यावर शब्दसुद्धां उरत नाहींत.

The primary hypothesis is maya (ie. `I am') and that is destroyed by the Truth/si- ddhant (I am not). When maya is not then, what should be said to that paramatma (from where speech comes back)?

अन्वये आणी वीतरेक । हा पूर्वपक्षाचा विवेक । सिद्धांत म्हणिजे शुद्ध येक । दुसरें नाहीं ॥ २१ ॥

मााया हयात असतांना अन्वय आणि व्यतिरेक या पद्धतीनें विवेकाची क्रिया चालते. तेथें द्वैत असल्यानें हें शक्य होते. पण माया विलिन झाल्यावर " शुद्ध असेम एकमेव ब्रह्म आहे, दुसरें मुळीं नाहींच " असा प्रत्यक्ष अनुभव येतो. तेथेम संपूर्ण अद्वैत असतें.

By the two methods of vedantic logic,3 there is the vivek of the primary hypothesis, `I am'. But the Truth/siddhant means that pure One where there is no other.

अधोमुखें भेद वाढतो । ऊर्धमुखें भेद तुटतो । निःसंगपणें निर्गुणी तो । माहांयोगी ॥ २२ ॥

जीव अधोमुख असतो तेव्हां म्हणजे, मायेकडे तोंड करुन असतो तेव्हां भेद वाढतो. अनेकपणाच अनुभवास येतो. जीव ऊर्ध्वमुख होतो तेव्हां, भेद कमी होतो, एकपणाचा अनुभव येऊं लागतो. सर्वसंग सोडून जो अलिप्तपणानें निर्गुणाशीं समरस होतो, त्यालाच महायोगी म्हणतात.

When that paramatma looks downwards, division increases but if that paramatma looks upwards, then divisions are cut. Thus due to detachment, there is the great yogi in nirgun.

माया मिथ्या ऐसी कळली । तरी मग भीड कां लागली । मायेचे भिडेनें घसरली । स्वरुपस्थिती ॥ २३ ॥

माया खरी नाहीं. हें एकदा कळल्यावर मग तीचे दडपण जीवावर पडूं नये. पण मायेचे दडपण पडतें आणि जीव आपल्या स्वस्वरुपावस्थेंतून खालीं घसरतो.

maya is false when that nirgun is understood; then after what fear/regard can that One have? It is due to this fear/regard for maya that, the swarup was let slip away.

लटके मायेनें दपटावें । सत्य परब्रह्म सांडावें । मुख्य निश्र्चयें हिंडावें । कासयासी ॥ २४ ॥

मिथ्या मायेच्या दडपणाखालीं सांपडल्यानें सत्य परब्रह्म सोडणें बरोबर नाहीं. परब्रह्म तेवढेंच सत्य आहे अशी खात्री झाल्यावर मग संशयाच्या नादानें इकडेतिकडे हिंडणें बरोबर नाहीं.

If the Reality is seized by the false maya then, that Truth, is let slip away. But when that Supreme has the conviction of Its own Self then, why should it wander? (The false cannot comprehend the Truth; only the Truth will recognize the Truth) 3 anvaya/vyatirek ie. methods of logic to prove existence of something. A popular example is there is no smoke without fire but there can be fire without smoke. In this case they prove that there is no waking, dream or sleep without `I am' but there can be `I am'/knowledge without these three states. Still such logic can lead to the understanding of `I am' but thereafter when there is One only then, such logic is of no use.

पृथ्वीमधें बहुत जन । त्यामध्यें असती सज्जन । परी साधूस वोळखतो कोण । साधुवेगळा ॥ २५ ॥

जगांत पुष्कळ मानसें आहेत. त्यामधें साधुपुरुष पण असतात. हें जरी खरें तरी साधूला साधूवांचून दुसरा कोणी ओळखूं शकत नाहीं.

Within the earth element, there is this `all' and the world of the people. And in that `all' there is the Saint. But who can recognise that sadhu, other than the sadhu?

म्हणौन संसार सांडावा । मग साधूचा शोध घ्यावा । फिरफिरों ठाइं पाडावा । साधुजन ॥ २६ ॥

म्हणून ज्याला परमार्थाची तहान आहे, त्यानें संसार सोडावा. आणि साधूचा शोध करावा. ठिकठिकाणीं फिरावें आणि साधुपुरुष धुंडून काढावे.

Therefore one should let this *samsar slip from the mind and search out and accept that sadhu. That sadhu within the people should continuously wander freely (ie. forget the world and pervade everywhere) and then overthrow this place of the `all' (and then even give up this knowledge). *(maharaj- `two swords cannot fit in one sheath'; we want to put one foot in this `world beyond' and the other foot we want to keep in this world. In this way, both worlds are spoiled)

उदंड हुडकावे संत । सांपडे प्रचितीचा महंत । प्रचितीविण स्वहित । होणार नाहीं ॥ २७ ॥

असे पुष्कळ संत पाहिले म्हणजे त्यांच्यांतच एखादा मोठा स्वानुभवी महात्मा आढळतो. साक्षात्कारावांचून आत्महित होत नाहीं.

That vast paramatma and Saint should be searched out. That purush of this `ex- perience' should be found. For without this `experience' you will not gain your own Self.

प्रपंच अथवा परमार्थ । प्रचितीविण अवघें वेर्थ । प्रत्ययेज्ञानी तो समर्थ । सकळांमध्यें ॥ २८ ॥

प्रपंच असो किंवा परमार्थ असो, प्रत्यक्ष अनुभव नसेल तर दोन्ही व्यर्थ जातात. सर्वांच्यामध्यें स्वानुभवाच्या ज्ञानानें संपन्न असलेला पुरुष हाच समर्थ पुरुष होय.

In prapanch and in paramarth, without this `experience' there is the useless ima- ginings of the ignorant mind. And within this `all' there is that gnyani, and He is the Master.

रात्रंदिवस पाहावा अर्थ । अर्थ पाहेल तो समर्थ । परलोकींचा निजस्वार्थ । तेथेंचि घडे ॥ २९ ॥

साधकानें रात्रंदिवस अर्थाचे मनन करीत असावें. अशा रीतीनें मनन करुन जो अर्थ शोधून काढतो, तोच समर्थ पुरुष होय. परमार्थामधील आत्मज्ञानाचा स्वार्थ त्यालाच हस्तगत होतो.

Day and night the meaning (I do not exist) should be understood and then that Master within you will understand. Then within this `all' world `here', your own wealth and meaning `there' will be gained.

म्हणौन पाहिलेंचि पाहावें । आणि शोधिलेंचि । अवघें कळतां स्वभावें । संदेह तुटती ॥ ३० ॥

म्हणून साधकानें जो अर्थ समजला आहे, त्याच्यावरच पुनः पुनः मनन करावें. ज्या स्वरुपाचा शोध केला आहे त्याचाच पुनः पुनः शोध करावा. या मार्गानें वाटचाल केली असतां सहजच सगळें कळलें म्हणजे सारें संदेह नाहींसे होतात.

Therefore this original mula maya should be understood and then this that was searched out should be searched through. Then the nature of these `many' things will be truly understood and body consciousness will be destroyed. .