देवशोधन — समास 3: मायोद्भव

निर्गुण आत्मा तो निर्मळ । जैसें आकाश अंतराळ । घनदाट निर्मळ निश्र्चळ । सदोदित ॥ १ ॥

गुणमय प्रकृतीच्या पलीकडे असणारा आत्मा निर्मळ आहे. आकाशाची पोकळी सदोदित भरीव, मळरहित व हालचाल नसलेली असते तसेंच आत्मा नेहमी निर्मळ, निश्र्चळ व घनदाट असतो.

That nirgun atma is pure just like the akash or space; it is completely full, pure, still and ever shining.

जें खंडलेंचि नाहीं अखंड । जें उदडांहूनि उदंड । जें गगनाहूनि वाड । आणि सूक्ष्म ॥ २ ॥

तें अखंड आहे. त्याचे तुकडे करता येत नाहीत. तें विशाळाहूनी विशाळ, आकाशाहूनि अधिक व्यापक व सूक्ष्म आहे.

When this mula maya is not broken, then it becomes that unbroken brahman. Then mula maya is the vastness of that vast paramatma; then this mula maya is larger than the sky and more subtle (you feel that there is a sky, but what does that One feel?).

जें दिसेना ना भासेना । जें उपजेना ना नासेना । जें येयना ना जायना । परब्रह्म तें ॥ ३ ॥

तें दिसत नाही तसेंच भासत नाही. ते उत्पन्न होत नाही कां नाश पावत नाही. तें कोठेंहीं जात वा येत नाही. असे ते परब्रह्म आहे.

When this mula maya is not seen and is not perceived; and when this mula maya is not produced and is not destroyed; and when this mula maya does not come and does not go; then there is that parabrahman.

जें चळेना ना ढळेना । जें तुटेना ना फुटेना । जें रचेना ना खचेना । परब्रह्म तें ॥ ४ ॥

चळणें व ढळणें म्हणजे हे बदल होण्याचे दृश्याचे गुणधर्म त्यांत नाहीत. तें तुटत नाही वा फुटत नाही. त्याचे खचणें नाही वा त्याची रचना करणें शक्य नाही. असें तें परब्रह्म आहे.

When this mula maya does not move and does not fall down; when this mula maya does not get cut and does not break; when this mula maya is not constructed and does not collapse; then there is that parabrahman.

जें सन्मुखचि सर्वकाळ । जें निःकळंक आणि निखल । सर्वांतर आकाशपाताळ । व्यापूनि असे ॥ ५ ॥

तें सर्व ठिकाणी असते. तें समोरच असते. तें निःकलंक व निखळ शुद्ध आहे. आकाशपाताळ व्यापून असें तें सर्वांच्या अंतर्यामी असते.

When this mula maya is in front then, there is this time of the `all' (still it has a limitation, a dimension is felt and then everything I see and perceive is myself). But when this mula maya is that which is without blemish and complete then, there is that purush within this inner space pervading both space and the nether world (ie. both knowledge and ignorance). (Within this mula maya there is that mula purush and that is without blemish, complete, etc.)

अविनाश तें ब्रह्म निर्गुण । नासे ते माया सगुण । सगुण आणि निर्गुण । कालवलें ॥ ६ ॥

कधीं नाश न होणारे तें ब्रह्म निर्गुणी आहे. जे नाशिवंत आहे ती माया आहे. म्हणजे हे आपल्या देहासगट दृश्य विश्र्व, हे सगुण आहे. मायेमधें सगुण व निर्गुण यांचे मिश्रण असते.

When that Reality is indestructible then, it is nirgun brahman; when that Reality is destructible then it is sagun maya. And this sagun and nirgun are mixed together as prakruti/purush.

या कर्दमाचा विचार । करुं जाणती योगेश्र्वर । जैसें क्षीर आणि नीर । राजहंस निवडिती ॥ ७ ॥

या सगुण व निर्गुण या मिश्रणाची बरोबर विचार करण्याची पद्धत थोर ज्ञानी पुरुष जाणतात. निर्गुण तेवढेंच सेवन करतात. जसेंकी राजहंस दूध व पाणी यांच्या मिश्रणांतून दूध वेगळे करुन तेवढेंच पीतो.

He is the `Lord of yoga' who understands thoughtlessness and can separate that purush from within prakruti. He is just like the royal swan that can separate milk (I do not exist) and water (`I am').

जड सबळ पंचभूतिक । त्यामधें आत्मा व्यापक । तो नित्यानित्यविवेक । पाहातां कळे ॥ ८ ॥

पंचमहाभूतांपासून जें जें निर्माण होते तें सर्व जड असते. त्यांत आत्मा अंतर्यामी व्यापून असतो. शाश्वत व अशाश्वत काय हें विवेक केल्यानें समजते.

There are the gross and numerous objects made up of the five great elements and there is that atma purush pervading within these. That Lord who understands the vivek between permanent/impermanent, understands Himself.

उसांमध्ये घेईजे रस । येर तें सांडिजे बाकस । तैसा जगामध्यें जगदीश । विवेकें वोळखावा ॥ ९ ॥

ऊसामधला फक्त रस तेवढा घेऊन चोथा टाकतात. तसाच दृश्य विश्र्वांतील परमात्मा तेवढा ओळखावा व बाकी दृश्य विश्र्व (टाकून) सोडून द्यावे.

Just as one should extract the sugarcane juice and leave aside the dry residue; so too by vivek, you should recognize that `Lord of the world' who is within this world.

रस नासिवंत पातळ । आत्मा शाश्वत निश्र्चळ । रस अपूर्ण आत्मा केवळ । परिपूर्ण जाणावा ॥ १० ॥

आत्मा रस आहे अशी कल्पना केली. पण रस पातळ व नाशिवंत आहे. यामुळें तो अपूर्ण आहे. तर आत्मा निश्र्चळ व शाश्वत आहे. म्हणून आत्मा परिपूर्ण आहे हे ओळखावे.

It's only an example, for sugarcane juice is a destructible liquid, while that atma is eternal and still. The juice is incomplete while that atma should be known as pure, complete and full/paripurna.

आत्म्यासारिखें येक असावें । मां तें दृष्टांतासि द्यावें । दृष्टांतमिसें समजावें । कैसें तरी ॥ ११ ॥

या दृश्यामधें कोठचीही वस्तु आत्म्यासारखी नाही, तसेअसते तर त्यावरुन आत्मा कसा आहे हे सांगता आलें असते. म्हणुन रसाच्य दृष्टांताच्यायोगे आत्मा कसा तें समजून घ्यावे.

If there had been anything else like the atma, then that would have been used as an example. Still the atma can be understand with these false examples and that is why they have been used?

ऐसी आत्मस्थिती संचली । तेथे माया कैसी जाली । जैसी आकाशीं वाहिली । झुळुक वायोची ॥ १२ ॥

निव्वळ आत्मस्वरुप सगळीकडे भरुन राहीले असतां त्यामधे माया कशी निर्माण झाली. तर आकाशांत वार्‍याची एखादी झुळुक यावी तशी शुद्ध आत्मस्थितीमधें स्फुरणानें माया उत्पन्न झाली.

If everywhere is that atma then `there', how can maya appear? She is just like a small breeze of wind/vayu flowing in that immeasurable space/akash. (The inevitable question must arise: If there is only that eternal, still, complete and perfect atma, how can this false maya exist? The answer is: she is an appearance and not real. But if our attention is turned towards her then, the limitless attentionless atma appears not to exist)

वायोपासूनि तेज जाालें । तेजापासूनि आप निपजलें । आपापासूनि आकारलें । भूमंडळ ॥ १३ ॥

वायूपासून अग्नि, अग्निपासून पाणी, पाण्यापासून पृथ्वी तयार झाली.

And from this wind the fire appeared. And from the fire the water appeared and from water the earth is formed (ie. gross objective appearance).

भूमंडळापासूनि उत्पत्ती । जीव नेणों जाले किती । परंतु ब्रह्म आदिअंती । व्यापूनि आहे ॥ १४ ॥

पृथ्वीपासून जीवसृष्टि निर्माण झाली. जीव अगणित निर्माण झाले. परंतु सर्वाच्या आधी व शेवटी ब्रह्म मात्र व्यापून राहीले आहे.

And from this earth the many ignorant jivas take birth. But then, from beginning to end, that brahman is ever pervading (beginning and end are concepts when the brahman/atma forgets itself and takes itself to be a jiva).

जें जें कांहीं निर्माण जालें । तें तें अवघेंचि नासलें । परी मूळीं ब्रह्म तें संचलें । जैसें तैसें ॥ १५ ॥

जें जें निर्माण झालें तें तें सर्व नाश पावलें. परंतु मूळ ब्रह्म मात्र जसेच्या तसेच राहीले.

This `all' of maya was created and then, due to the `many' objects, that Reality completely disappears. Still at the root that brahman is completely full, for it is, just as It always is.

घटापूर्वीं आकाश असे । घटामधें आकाश भासे । घट फुटतां न नासे । आकाश जैसें ॥ १६ ॥

एक घट तयार होण्याआधी आकाश असते. घट तयार झाल्यावरसुद्धा त्याच्या पोकळींत आकाश असते. घट फुटला तरी आकाश जसेच्या तसेंच राहते.

Before the pot, there is space and in the pot, the space appears and it is not destroyed when the pot gets broken. In this way, brahman can be compared to the space (see V.1).

तैसें परब्रह्म केवळ । अचळ आणी अढळ । मधें होता जाता सकळ । सचराचर ॥ १७ ॥

तसेच परब्रह्म हे अचळ व अढळ आहे. त्याच्यामधेंच हें चराचर विश्र्व तयार होते व नाश पावते.

In the same way, there is parabrahman, that pure knowledge that is non-moving and permanent; and within That, there is this `all', the whole animate-inanimate creation, and it comes and goes (ie. just like the pot).

जें जें कांहीं निर्माण जालें । तें तें आधींच ब्रह्में व्यापिलें । सर्व नाशतां उरलें । अविनाश ब्रह्म ॥ १८ ॥

जें जें निर्माण झाले त्याला परब्रह्माने व्यापून टाकले तरी सर्व नाश पावल्यावरसुद्धा अविनाशी ब्रह्म शिल्लक राहीले.

When this `all' is created, then that Reality is its beginning and then it is pervaded by brahman (in that still and timeless Reality something appears and there is the beginning of time. Then there is all this talk of brahman and maya). But when this `all' is destroyed, still that indestructible brahman remains. maharaj- ` brahman knows nothing and parabrahman has nothing to do with all these things': when maya goes off then where is brahman? Then you were never bound and never liberated).

ऐसें ब्रह्म अविनाश । तेंचि सेविती ज्ञाते पुरुष । तत्वनिर्शनें आपणास । आपण लाभे ॥ १९ ॥

असें जें कधीही नाश न पावणारे ब्रह्म आहे त्याचा ज्ञाते पुरुष आश्रय करतात. आणि दृश्याचा पूर्ण निरास केला कीं मग आपल्या खरा " मी " चा लाभ आपल्याला होतो.

Like this is that indestructible brahman. That Reality experiences by becoming this knowing purush (purush/prakruti, brahman/maya) and when there is the elimination of the gross elements through vivek then, that purush again meets its own Self.

तत्वें तत्व मेळविलें । त्यास देह हें नाम ठेविलें । तें जाणते पुरुषीं शोधिलें । तत्वें तत्व ॥ २० ॥

तत्वाला तत्व मिळून जो आकार तयार होतो त्याला देह म्हणतात. जाणते व विचारी लोक एका तत्वाचा आधार घेऊन इतर तत्वें शोधून काढतात.

The gross elements have been mixed together with each other and a body and name have been attached to that thoughtless atma. However when there is this knowingness within that purush then, each element gets eliminated one after another (ie. forget everything and effortless knowing is there: this knowingness is the beginning and also the end of objectification).

तत्वझाडा निशेष होतां । तेथें निमाली देहअहंता । निर्गुण ब्रह्मीं ऐक्यता । विवेकें जाली ॥ २१ ॥

विनाशी तत्वें एकदा विरली म्हणजे मी देहच आहे ही भावना पण नाहींशी होते. अशा पद्धतीनें निर्गुण ब्रह्माशी विवेकानें जीवाला ऐक्य प्राप्त होते.

When the elements are completely eliminated then, the ego/ahamta of the body is destroyed `there'. Due to such vivek there is the Oneness that is found within that nirgun brahman.

विवेकें देहाकडे पाहिलें । तों तत्वें तत्व वोसरलें । आपण कांहीं नाहीं आलें । प्रत्ययासी ॥ २२ ॥

विवेकानें जर देहाचा शोध तर एका विनाशी तत्वानें दुसरें विनाशी तत्व मावळतें व मी हा देहबुद्धिचा नाही असा अनुभव येतो.

When the body is looked upon with vivek then, that atma passes over one element after another (and objectification ceases). And when you do not become this `all' (of maya ie. sagun) then, there is that nirgun brahman.

आपला आपण शोध घेतां । आपली तों माईक वार्ता । तत्वांतीं उरलें तत्वता । निर्गुण ब्रह्म ॥ २३ ॥

आपण आपला शोध घेणें सुरु केले तर आपण भ्रमात्मक आहोंत हें समजते. अशारीतीनें तत्वांचा निरास झाला कीं खरें निर्गुण ब्रह्मच उरते.

When you make a search of yourself then, there is that atma and this rumour of you is proved false. And when the elements are finished then, truly only that nirgun brahman remains.

आपणाविण निर्गुण ब्रह्म । हेंचि निवेदनाचें वर्म । तत्वसरिसा गेला भ्रम । मीतूंपणाचा ॥ २४ ॥

देह अहंता किंवा खोटा मी हा भ्रम जाऊन जें उरतें तें निर्गुण ब्रह्म होय. हेंच आत्मसमर्पणाचें वर्म समजावे. कारण विनाशीं तत्वें विरली कीं मी-तूं हा द्वैताचा भ्रम पण नाहींसा होतो.

Then there is that nirgun brahman without you. That is the thoughtless swarup and the essence of surrender and the delusion of `I' and `you' disappeared along with the elements.

मी पाहातां आडळेना । निर्गुण ब्रह्म तें चळेना । आपण तेंचि परी कळेना । सद्गुरुविण ॥ २५ ॥

" मी " म्हणून वावरणार्‍या अहंकाराचा शोध केला तर तो सांपडत नाही. निर्गुण ब्रह्मच अगदीं जसेंच्या तसें राहतें. पण आपण अगदी तेंच आहोंत हें सद्गुरुच्या मार्गदर्शनाशिवाय कळत नाही.

When one understands Oneself then `I-ness' cannot be found and there is that nirgun brahman that does not move. You are that Reality only, but without sadguru this is not understood.

सारासार अवघें शोधिलें । तों असार तें निघोन गेलें । पुढें सार तें उरलें । निर्गुण ब्रह्म ॥ २६ ॥

या सर्व विश्र्वामधें तत्व कोणतें व भ्रम कोणता याचा शोध घेतला म्हणजे जें भ्रमरुप व खोटें असतें तें नाहीसें होते मग खरे तत्व जें ब्रह्म सर्व व्यापून असते तेवढेंच उरते.

The mind should search out that essence and non-essence. And when that the non-essence (`I am') is taken out then, afterwards that essence remains, the nirgun brahman.

आधीं ब्रह्म निरोपिलें । तेंचि सकळांमध्यें व्यापलें । सकळ आवघेंचि नासलें । उरलें तें केवळ ब्रह्म ॥ २७ ॥

आरं भी ब्रह्माचें वर्णन केलें. तेंच सर्व विश्र्वास व्यापून आहे हेहीं सांगितलें. तें विश्र्वही नाहींसे झालें की जें उरतें तें निव्वळ ब्रह्म होय.

When at the beginning, that brahman tries to know Itself then, that becomes the purush within this `all' and pervades (ie. first understand this knowledge of mula maya). And when this `all' is destroyed along with the mind then, that pure knowledge of brahman remains (ie. no-knowledge).

होतां विवेकें संव्हार । तेथें निवडे सारासार । आपला आपणासि विचार । ठांई पडे ॥ २८ ॥

विवेकानें जगाचा शोध घेऊं लागलें कीं दृश्याचा निरास होतो. त्यामधून टिकणारे कोणते व तात्पुरतें कोणते याची आपोआप निवड होते. मग आपण खरें कोण याचा बोध आपल्या ठिकाणीं आपल्याला होतो.

Whatever has appeared is destroyed by vivek and then that essence `there' is de- termined (ie. answer to V. 12). When there is that thoughtless understanding then you will find Yourself.

आपण कल्पिलें मीपण । मीपण शोधितां नुरे जाण । मीपण गेलियां निर्गुण । आत्मा स्वयें ॥ २९ ॥

आपल्याच कल्पनेनें आपण आपला मीपणा निर्माण केलेला असतो. विवेकानें त्याचा शोध केला तर तो उरत नाही. हा काल्पनिक मीपणा गेला की जो शुद्ध " मी " उरतो तेंच निर्गुण आत्मस्वरुप होय.

You have imagined this I-ness but when this I-ness is examined it does not remain. And when I-ness is gone then, that natural nirgun atma only is.

जालियां तत्वाचें निर्शन । निर्गुण आत्मा तोचि आपण । कां दाखवावें मीपण । तत्वनिर्शनाउपरी ॥ ३० ॥

विनाशीं तत्वें विवेकानें नाहींशी केली कीं निर्गुण आत्मा तोच मी आहे असा साक्षात्कार होतो. विनाशीं तत्वें ओसरल्यावर देहाचा मी पणा वेगळेपणानें दाखवितां येणें शक्य नसतें.

When there is the dissolution of the elements then, that nirgun atma only is and you are That. For after the elimination of the elements, how can I-ness be something that can pointed out?

तत्वांमध्यें मीपण गेलें । तरी निर्गुण सहजचि उरलें । सोहंभावें प्रत्यया आलें । आत्मनिवेदन ॥ ३१ ॥

तत्वें आणि मीपणा दोन्ही विनाशी व दृश्य असल्यानें तत्वांचा निरास झाला कीं मीपण त्याच बरोबर जाते. मग निर्गुण आत्मा तेवढा शिल्लक राहतो. त्यावेळीं " सोहं म्हणजे मी तोच आहे " अशा आत्मनिवेदनाचा अनुभव येतो.

When this I-ness that is within the elements gets destroyed then, only that natural nirgun remains. Due to this experience of so-ham (`I am That'), there is that nirgun understanding and this is the surrender to the atma/Self.

आत्मनिवेदन होतां । देवाभक्तांसी ऐक्यता । साचार भक्त विभक्तता । सांडूनि जाला ॥ ३२ ॥

हें आत्मनिवेदन घडलें म्हणजे देव आणि भक्त एकरुप होऊन जातात. वेगळेपणा दूर सारुन भक्त देवाशी एकरुप होतो.

Self-surrender is the unity of God and the devotee; then the true devotee has left aside his separateness.

निर्गुणासी नाहीं जन्ममरण । निर्गुणासी नाहीं पापपुण्य । निर्गुणीं अनन्य होतां आपण । मुक्त जाला ॥ ३३ ॥

निर्गुण स्वरुपाला जन्ममरण नाही. पाप पुण्य नाही. जो निर्गुणाशीं समरस होतो तो मुक्त होतो.

That nirgun has no birth and death. That nirgun has no sin nor merit and when within that nirgun, you are inseparable/no-otherness from It then, that is Final Libe- ration.

तत्वीं वेटाळून घेतला । प्राणी संशयें गुंडाळला । आपणासी आपण भुलला । कोहं म्हणे ॥ ३४ ॥

जीव विनाशीं तत्वांनीं वेढून असतो. त्यामुळें तो संशयाच्या चक्रांत अडकतो. मग स्वतःच स्वस्वरुप विसरतो. आणि कोहं म्हणजे मी कोण आहे असें विचारु लागतो.

But when you get enwrapped in these gross elements in the prana then, this original doubt (`I am') is covered over and you forget your own Self and say, "Who am I? Who am I?"/ko-ham.

तत्वीं गुंतला म्हणे कोहं । विवेक पाहातां म्हणे सोहं । अनन्य होतां अहं सोहं । मावळलीं ॥ ३५ ॥

जीव जोपर्यंत तत्वांमध्यें गुरफटलेला असतो तोपर्यंत मी कोण आहे असें विचारतो. विवेकानें शोध घेऊन तत्वांमध्यें निरसन झालें कीं " मी तोच आहे " असा जीवाला अनुभव येतो. अखेर आत्मस्वरुपाशी एकरुप होऊन मी व तूं हा भेद उडाला कीं अहं सोहं भूनिका उरत नाही.

When you are entangled in the elements, you say, "Who am I?" (ko-ham) and when you see with vivek, then you say, `I am He' (so-ham). And when there is no separateness remaining then, aham ("I am a body") and so-ham (`I am He') both disappear.

याउपरी उर्वरित । तेंचि स्वरुप संत । देहीं असोनि देहातीत । जाणिजे ऐसा ॥ ३६ ॥

अशा रीतीनें सर्व अवस्थांच्या पलीकडे जेम निव्वळ स्वरुप असतें तें संत बनून राहतात. देहांत दिसला तरी देहाच्या पलीकडे राहणारा असा तो असतो. हें ओळखावें.

That which remains beyond this `all', is the swarup and Saint. He should be known as being in the body, yet beyond the body.

संदेहवृत्ति ते न भंगे । म्हणोनि बोलिलेंचि बोलावें लागे । आम्हासी हें घडलें प्रसंगें । श्रोतीं क्ष्मां करावें ॥ ३७ ॥

साधकाची संशयवृत्ती एकदम नाहीशीं होत नाही. म्हणून पुनःपुनः तेंच तें सांगावें लागतें. हा विषय सांगण्यासाठी मी असें केले म्हणून श्रोत्यांनी मला क्षमा करावी.

That Reality is not the broken thoughts of body consciousness and therefore you should speak this `speech' only (so-ham). If that thoughtless swarup is to be accom- plished by us then, the good listener who hears this so-ham should be very patient and have the utmost fortitude. .