मायोद्भव अथवा ज्ञानदशक — समास 2: सूक्ष्मआशंकानिरुपण

मागां श्रोतीं आक्षेपिलेम । तें पाहिजे निरोपिलें । निरावेवीं कैसें जालें । चराचर ॥ १ ॥

या आधीच्या समासांत श्रोत्यानें आक्षेप घेतला होता कीं, निर्गुण ब्रह्मामध्यें हें चराचर कसें निर्माण झाले. त्याचे उत्तर प्रथम द्यावयास हवे.

Previously, in the listener a doubt arose and this should be explained. He asked, "How has this whole animate and inanimate creation appeared in `that which is without parts' (ie. brahman)?"

याचें प्रतिवचन । ब्रह्म जें कां सनातन । तेथें माया मिथ्याभाव । विवर्तरुप भासे ॥ २ ॥

तें उत्तर असें आहे. ब्रह्म सनातन आहे. त्या ब्रह्माच्या ठिकाणी विवर्तरुप माया निर्माण झाली. ती खरी नसून खरेंपणानें भासूं लागली. दृष्टीला भ्रम होऊन दोरी असतांना सापाचा भास होतो. याला ' विवर्त ' म्हणतात. तसेंच मी आत्मा आहे हे विसरुन मी देहच आहे अशी भावना होणें यालाही विवर्त म्हणतात. अविद्येनें हे घडून येते.

The speaker said. When there is this `word' of mula maya then, how can there be that eternal brahman? In brahman, this maya is a false attention. It is like a ripple that appears on the water's surface (ie. there is a vast expanse of water only but when one's attention has been placed upon a small part of it then, it gets called a ripple or wave or foam etc. and then we do not see that it is all water afterall).

आदि येक परब्रह्म । नित्यमुक्त अक्रिय परम । तेथें अव्याकृत सूक्ष्म । जाली मूळमाया ॥ ३ ॥

आधी मूळ एक ब्रह्मच होते. तें नित्यमुक्त, निष्क्रिय व सर्वश्रेष्ठ असतें. त्याच्या ठिकाणीं कोणताही विकार नसलेली व अत्यंत सूक्ष्म अशी मूळमाया उत्पन्न झाली.

At the beginning there is One and that is parabrahman. That is nityamukta (ie. forever free), without action and Supreme. In that subtle brahman `there', there appeared the unmanifest mula maya (the gunas have not yet manifested ie. appeared as `many' separate forms).

आशंका ॥ येक ब्रह्म निराकार । मुक्त अक्रिये निर्विकार । तेथें माया वोडंबर । कोठून जाली ॥ ४ ॥

यावर शंका अशी कीं, ब्रह्म एक आहे, निराकार, मुक्त, निष्क्रिय व निर्विकार आहे. हे जर खरें तर त्याच्या ठिकाणी साकार, सक्रिय व सविकार माया कशी निर्माण झाली.

The listener had a doubt and asked, "If brahman is One, formless, liberated, without action and without modification then, how can the magic of maya appear `there'?"

ब्रह्म अखंड निर्गुण । तेथें इच्छा धरी कोण । निर्गुणीं सगुणेविण । इच्छा नाहीं ॥ ५ ॥

त्याच्या संकल्पानें विश्व निर्माण झाले असे म्हणता येत नाही. कारण ब्रह्म अखंड व निर्गुण आहे. त्याला इच्छा कशी असणार? ब्रह्म सगुण मानल्यावाचंचून त्याच्या ठिकाणीं इच्छा अथवा संकल्प होऊं शकत नाहीं.

"As brahman is unbroken and nirgun, who can have this `wish', `there'? For without there being this sagun in that nirgun, there can be no `wish'."

मुळीं असोचिना सगुण । म्हणौनि नामें निर्गुण । तेथें जालें सगुण । कोणेपरी ॥ ६ ॥

मूळ परब्रह्मांत सगुणाला वाव नाही म्हणून तर तें निर्गुण आहे. असें असतांना निर्गुण ब्रह्मामध्यें सगुण निर्माण झालेंच कसें ?

"Originally there was no sagun. Therefore does that nirgun contain this `I am' of sagun? Please explain to me how this sagun appeared `there'?"

निर्गुणचि गुणा आलें । ऐसें जरी अनुवादलें । लागों पाहे येणें बोलें । मूर्खपण ॥ ७ ॥

निर्गुण ब्रह्मच सगुण बनलें म्हटलें तर हें म्हणणें मूर्खपणाचे होईल. कारण मग ब्रह्म नित्य व अविकारी राहणार नाही.

If it is said, "The nirgun has become these gunas", then one should understand that this `speech' has become foolish (ie. this knowledge has been lost in the conjectures of a jiva ).

येक म्हणती निरावेव । करुन अकर्ता तो देव । त्याची लीळा बापुडे जीव । काये जाणती ॥ ८ ॥

कोणी म्हणतात कीं, देव खरा निराकारच आहे. पण तो सर्व करुन अकर्ता आहे. ही त्याची लीला विलक्षण आहे. ती कोणास कळणार नाही.

Then that One who had become foolish says, "That which has no parts is the doer and He is also God, the non-doer." But what can this confused jiva know of this divine play of that paramatma? (Due to our ignorance, there are `many' theories and answers. But without direct experience these are only intellectual arguments)

येक म्हणती तो परमात्मा । कोण जाणे त्याचा महिमा । प्राणी बापुडा जीवात्मा । काये जाणे ॥ ९ ॥

कोणी म्हणतात कीं, तो परम आत्मा आहे. त्याचा महिमा अगाध आहे. बापुड्या जीवाला तो कळणार नाही.

Another says, "Who can know the greatness of that paramatma? What can the confused jivatma in the prana know?"

उगाच महिमा सांगती । शास्त्रार्थ अवघा लोपिती । बळेंचि निर्गुणास म्हणती । करुनि अकर्ता ॥ १० ॥

अशा लोकांना देवाचे खरें स्वरुप कळलेले नसते. ते उगाच त्याचा महिमा सांगत सुटतात. वेदान्तांतील प्रतिपादन बाजूस करुन आपल्याच आग्रहानें निर्गुण ब्रह्म करुन अकर्ता आहे असें म्हणतात.

At this very moment there is that greatness of the paramatma and that is the meaning within the shasthras. But that One has been covered over by the many thoughts of the mind (ie. there is only One but the mind makes `many' foolish jivas). Then loudly that One who has become foolish says, "The nirgun is doing and at the same time, He is the non-doer."

मुळीं नाहीं कर्तव्यता । कोण करुन अकर्ता । कर्ता अकर्ता हे वार्ता । समूळ मिथ्या ॥ ११ ॥

मूळ निर्गुण स्वरुपामध्यें अमुक एक करावें ही ऊर्मीच नसते. तेथें तो करुन अकर्ता आहे असें म्हणताच येत नाही. ब्रह्म करुन अकर्ता आहे ही गोष्ट अगदी खोटी आहे.

Another says, "At the root there is no doer so, how can there be doing and not- doing? The idea of a doer or a non-doer is completely wrong."

जें ठांईचें निर्गुण । तेथें कैचें कर्तेपण । तरी हे इच्छा धरी कोण । सृष्टिरचाव्याची ॥ १२ ॥

मुळांत जें निर्गुण आहे तेथें कर्तेपणाचा, कर्म करण्याचा भावच असूं शकत नाही.हें खरें असल्यानें सृष्टीरचावयाची इच्छा कोण धरेल ?

And another, "This mula maya was originally nirgun and in brahman how can there be the doer-ship of maya? And how can that thoughtless have a wish for the creation of a gross world?"

इच्छा परमेश्र्वराची । ऐसी युक्ती बहुतेकांची । परी त्या निर्गुणास इच्छा कैंची । हें कळेना ॥ १३ ॥

परमेश्र्वराच्या इच्छेनें हें विश्र्व निर्माण झालें असें पुष्कळ लोकांना वाटते. पण परमेश्र्वर तर निर्गुण आहे. मग ता निर्गुणांत ही इच्छा कशी उत्पन्न झाली हे मात्र कोणालाच कळत नाही.

"This wish of parameshwara is the skill of that One within this `all', but how can this wish be that nirgun? It must be that the thoughtless nirgun has not been understood."

तरी हें इतुकें कोणें केलें । किंवा आपणचि जालें । देवेंविंण उभारलें । कोणेपरी ॥ १४ ॥

मग हें एवढें विश्व कोणी उभारलें ? कां तें आपोआप झाले ? देव जर त्याचा कर्ता नाही तर हें कसें झालें ?

One says, "How could that thoughtless have had a wish or has that wish just appeared by itself or can it have been constructed without God?"

देवेविण जालें सर्व । मग देवास कैंचा ठाव । येथें देवाचा अभाव । दिसोन आला ॥ १५ ॥

देवाशिवाय जर हें विश्व झालें असेल तर मग देवाला अस्तित्वच उरत नाही. आणि देव नाहींच असें म्हणावें लागेल.

"But if this `all' appeared without God then, where is the need for God? Therefore in this maya, God is non-existence."

देव म्हणों सृष्टिकर्ता । तरी येवं पाहे सगुणता । निर्गुणपणाची वार्ता । देवाची बुडाली ॥ १६ ॥

देव विश्र्व रचनेचा कर्ता म्हटला तर तो सगुण म्हणावा लागतो. मग देव निर्गुण आहे हा सिद्धांतच उरत नाही.

"If we say, God is the creator of the gross world then, one has to assume that He is sagun and then a nirgun God is only a rumour."

देव ठांईचा निर्गुण । तरी सृष्टिकर्ता कोण । कर्तेपणाचें सगुण । नासिवंत ॥ १७ ॥

देव खरोखरच निर्गण आहे असें म्हटलें तर या विश्र्वाचा कर्ता कोण या प्रश्र्णाचे काय ? कारण सगुणपणा नाशवंत असतो त्यामुळें कर्तेपणा असलेला देव देखील नाशवंत ठरतो.

"But if God is by nature nirgun then, who is the creator of this gross world? Is the doer the destructible sagun?"

येथें पडिले विचार । कैसें जालें सचराचर । माया म्हणों स्वतंतर । तरी हेंहि विपरीत दिसे ॥ १८ ॥

हें चराचर विश्व कसें झालें याचा अधिक विचर केला तर असें वाटते कीं, माया स्वतंत्र आहे व तीनें हें विश्व रचले. पण हेसुद्धा विपरीत दिसते.

`Here' thoughtlessness has tumbled down into body consciousness and that One said, "How has this whole animate and inanimate creation appeared in maya? If we were to say, maya is existing independently then, this also does not feel correct." (The One who makes this `speech' and then understands that thoughtless Self knows there is no creation or maya. And the One who has not understood thoughtlessness is caught in maya/illusion and due to ignorance, so `many' different opinions arise)

माया कोणीं नाहीं केली । हे आपणचि विस्तारली । ऐसें बोलतां बुडाली । देवाची वार्ता ॥ १९ ॥

माया स्वतंत्र आहे. ती कोणी केलेली नाहीं. तिनें स्वतःच आपला विस्तार केला, असें जर मानलें तर देवाला स्थान उरत नाही.

"Or if we were to say, nothing created maya, it has happened and expanded by itself. Then the idea of a God has been drowned."

देव निर्गुण स्वतसिद्ध । त्यासी मायेसि काये समंध । ऐसें बोलतां विरुद्ध । दिसोन आलें ॥ २० ॥

देव निर्गुण आहे स्वतः सिद्ध आहे. त्याचा मायेशी कांहीं संबंध नाही असें म्हणणे अद्वैतास विरोध करणारें आहे.

"Or if we were to say, God is nirgun and Self-existent then, what connection can He have with maya? Then God and maya would appear to oppose each other."

सकळ कांहीं कर्तव्यता । आली मायेच्याचि माथां । तरी भक्तांस उद्धरिता । देव नाहीं कीं ॥ २१ ॥

सगळा कर्तेपणा मायेचा आहे असे म्हटले तर एक नविनच अडचण उत्तपन्न होते. जर माया सर्व कांहीं कर्ते तर भक्तांचा उद्धार करणारा कोणी देव आहे कां नाही ?

"If this `all' is the doer then, this creation is the responsibility of maya and then how can there be a God to lift the devotee out of maya?"

देवेमविण नुस्ती माया । कोण नेईल विलया । आम्हां भक्तां सांभाळाया । कोणीच नाहीं ॥ २२ ॥

देव असून त्याची सत्ता मायेवर चालत असेल तरच तो माया नाहींशी करुं शकेल. असें जर नसेल तर अज्ञानी जीवांना मायेपासून कोण सोडवील ? आम्हाम भक्तांना कोणी सांभाळणाराच नाही असा प्रसंग येईल.

"And if there is no God and merely maya then, how could there be the dissolution of this gross creation? And then how could there be someone who can show us, the devotees, a way out?"

म्हणोनि माया स्वतंतर । ऐसा न घडे कीं विचार । मायेचा निर्मिता सर्वेश्र्वर । तो येकचि आहे ॥ २३ ॥

म्हणून माया स्वंतत्र आहे हा विचार कांही बरोबर नाहीं. मायेला निर्माण करणारा व आवरणारा परमेश्र्वर म्हणून कोणीतरी आहे यांत शंका नाही.

"For if maya is independent then, how would thoughtlessness ever be accomplished and liberation ever be possible? But if that Lord of all has created this maya then, there is actually only that One nirgun Lord."

तरी तो कैसा आहे ईश्र्वर । मायेचा कैसा विचार । तरी हे आतां सविस्तर । बोलिलें पाहिजे ॥ २४ ॥

आतां तो परमेश्र्वर कसा आहे. मायेचा व त्याचा संबंध काय आहे. हें विस्तारानें सांगणें जरुर आहे.

"But how can nirgun be the creator and how could thoughtlessness appear from maya?' The speaker said. That thoughtless Self has become so confused therefore now, you should earnestly make this `speech' (ie. leave off all this conjecture and be He).

श्रोता व्हावें सावधान । येकाग्र करुनिया मन । आतां कथानुसंधान । सावध ऐका ॥ २५ ॥

श्रोत्यांनी आतां आपले मन एकाग्र करावें, साावधान व्हावें व जो विषय चालला आहे. तो नीट ऐकावा.

The speaker said. The listener should be attentive and make the mind one-pointed (and not fill it with concepts and doubts). Now (forget everything and enter in this endless moment of knowledge), be alert and listen and there will be this `story of God' (and no conjecture. For further conjecture will never bring an end to conjecture).

येके आशंकेचा भाव । जनीं वेगळेले अनुभव । तेहि बोलिजेती सर्व । येथानुक्रमें ॥ २६ ॥

वास्तविक मुळांत शंका एकच आहे. पण लोक निरनिराळ्या दृष्टिकोनांतून ती निरसन करण्याचा प्रयत्न करतात. त्यामुळें प्रत्येकजण आपला भिन्न अनुभव सांगतो. हे सर्व अनुभव आतां क्रमवार सांगतो.

It is on account of the One brahman that there can be the existence of this doubt of `I am'. But then the people have ignored this `I am' experience (and so `many' thoughts and doubts have arisen). Therefore this `I am' should be `spoken' continuously.

येक म्हणती देवें केली । म्हणोनि हे विस्तारली । देवास इछ्या नस्ती जाली । तरी हे माया कैची ॥ २७ ॥

कोणी म्हणतात कीं, माया देवानेंच केली आहे. म्हणून तिचा एवढा मोठा विस्तार झाला. देवाला इच्छाच झाली नसती तर मग माया देखील निर्माण झाली नसती.

Otherwise that One forgets itself and says, "God has created and everything is the expansion of Him. If this wish had not come to God then, how could there be this maya?"

येक म्हणती देव निर्गुण । तेथें इछा करी कोण । माया मिथ्या हे आपण । जालीच नाहीं ॥ २८ ॥

कोणी म्हणतात कीं, देव निर्गुण आहे. त्यामुळें देवाच्या ठिकाणीं इच्छा निर्माण होत नाही. अर्थात् माया खोटी आहे. म्हणून ती कधीं जन्मास आलींच नाही.

Then that One says, "God is nirgun. How can a wish arise in brahman? Therefore there is no maya, for she could not have appeared by herself."

येक म्हणती प्रत्यक्ष दिसे । तयेसी नाहीं म्हणतां कैसें । माया हे अनादि असे । शक्ती ईश्र्वराची ॥ २९ ॥

कोणी म्हणतात कीं माया प्रत्यक्ष दिसते. तेव्हां ती नाही म्हणून चालणार नाही. माया ही ईश्र्वराची अनादि शक्ति आहे.

The One then says, "How can one say that that which is experienced by the sensory organs is not true? maya is that beginningless power of ishwara/God."

येक म्हणती साच असे । तरी हे ज्ञाने कैसी निरसे । साचासारिखीच दिसे । परी हे मिथ्या ॥ ३० ॥

कोणी म्हणतात माया जर खरी मानली तर ती ज्ञानानें नाश पावली नसती. म्हणून ती खरी वाटली तरी ती खरी नाही.

The One says, "If this is true and maya is beginningless then, how can it be destroyed by knowledge? It appears as real and beginningless, but it is false."

येक म्हणती मिथ्या स्वभावें । तरी साधन कासया करावें । भक्तिसाधन बोलिलें देवें । मायात्यागकारणें ॥ ३१ ॥

कोणी म्हणतात कीं, माया खोटी आहे तर जीवाला उद्धारासाठी साधन करण्याची आवश्यकता नाही. परंतु माया नाहींशी व्हावी म्हणून भगवंताने भक्तीचे साधन सांगितले आहे.

The One then says, "If everything is by nature false then, why to make any sad- hana at all?" The One says, "God has said that by the sadhana of devotion maya is abandoned."

येक म्हणती मिथ्या दिसतें । भयें अज्ञानसन्येपातें । साधन औषधही घेईजेतें । परी तें दृश्य मिथ्या ॥ ३२ ॥

कोणी म्हणतात कीं माया वास्तविक मिथ्याच आहे. पण जीवास अज्ञानरुपी सन्निपात ज्वर आला आहे. त्यामुळें त्यास भय वाटते, चिंता वाटतें. साधनरुपी औषधानें हें सारें दृश्य मिथ्या म्हणून अनुभवास येतें.

The One says, "The false has appeared due to the coming together of fear and ignorance and by taking this medicine of sadhana, the visible becomes false."

अनंत साधनें बोलिलीं । नाना मतें भांबावलीं । तरी माया नवचे त्यागिली । मिथ्या कैसी म्हणावी ॥ ३३ ॥

मायेच्या तडाख्यांतून बाहेर पडण्यास अनेक साधनें सांगितलीं आहेत. तिच्याविषयीं नाना मतांचा गोंधळ आहे. असें असूनही तिला सोडून दूर जाता येत नाही. अशा त्या मायेला खोटे कसें म्हणावें ?

The speaker says. There is that endless Self and this `speech' when you make proper sadhana. But It gets completely confused due to the `many' opinions. If this maya is not made to leave then, how can it ever be called false? (Only the One who has left it can call it false and to do this, sadhana is required)

मिथ्या बोले योगवाणी । मिथ्या वेदशास्त्रीं पुराणीं । मिथ्या नाना निरुपणीं । बोलिली माया ॥ ३४ ॥

तरी योगशास्त्र, वेद, शास्त्रें व पुराणें , अनेक तत्त्वचिंतक, निरुपणकार, माया मिथ्या आहे असें म्हणतात.

It is said in yoga and in the vedas, shasthras and puranas that, maya is false. There are so many discourses saying, maya is false.

माया मिथ्या म्हणतां गेली । हे वार्ता नाहीं ऐकिली । मिथ्या म्हणतांच लागली । समागमें ॥ ३५ ॥

माया खरी नाहीं असें म्हटल्यावर माया नाहींशी झाली असा कांहीं कोणी ऐकलेले नाही. उलट तिला मिथ्या म्हटलें ती आपल्याबरोबरच राहतें.

But just by saying maya is false, she does not go. In fact, by saying she is false you keep her company more.

जयाचे अंतरी ज्ञान । नाही वोळखिले सज्जन । तयास मायामिथ्याभान । सत्यचि वाटे ॥ ३६ ॥

ज्याला आत्मज्ञान नसतें आणि जो संतांना ओळखूं शकत नाही त्या माणसाला मायेच्या मिथ्यापणाची जाणीव खरी वाटते. माया खरी नाहीं हें ज्ञान खरें आहे असें त्यास वाटते.

If this knowledge of mula maya is not been accepted within then, the sajjana/Saint cannot be recognized. Then this false impression of maya will continue to be felt to be true.

जेणें जैसा निश्र्चयें केला । तयासी तैसाचि फळाला । पाहे तोचि दिसे बिंबला । तैसी माया ॥ ३७ ॥

ज्याच्या मनाचा जो दृढ भाव असतो त्याचा परिणाम तसाच त्याच्यावर घडतो. जो आरशांत पाहतो त्यास स्वतःचेच प्रतिबिंब दिसते. मायेच्या बाबतींत तसेंच होते. मायेविषयीं ज्याची जी भावना असते त्या भावनेप्रमाणें त्यास माया दिसते.

And then whatever conviction this mula maya holds, that Reality will appear like that only. maya is just like your reflection and she will appear the way you understand her.

येक म्हणती माया कैंची । आहे तें सर्व ब्रह्मचि । थिजल्या विघुरल्या घृताची । ऐक्यता न मोडे ॥ ३८ ॥

कोणी म्हणतात कीं, माया मुळीं नाहींच आहे. जें आहे तें सर्व परब्रह्मच आहे. तूप पातळ असो कीं घट्ट शेवतीं तें तूपच. त्यामुळें ब्रह्म अदृश्य राहिलें काय किंवा तें दृश्य विश्वरुपानें दिसलें काय, मूळ ब्रह्मरुपामध्यें फरक पडत नाहीं.

Then the One who is confused says, "How can there be maya? Everything is brahman only. Just as there is solid and liquid ghee so to, everything is the nature of brahman and its Oneness does not get broken."

थिजलें आणी विघुरलें । हें स्वरुपीं नाहीं बोलिलें । साहित्य भंगलें येणें बोलें । म्हणती येक ॥ ३९ ॥

खरें म्हणजें थिजणें किंवा विरघळणें हीं भाशा ब्रह्मस्वरुपाला लागूं पडत नाही. म्हणून कोणी म्हणतात कीं, हा दृष्टांतच मुळीं ब्रह्मस्वरुपाला चुकीनें लावला आहे.

The speaker says. You cannot use the similes of hard and soft for that thoughtless swarup. That connection to thoughtlessness gets broken when you use these terms.

येक म्हणती सर्व ब्रह्म । हें न कळे जयास वर्म । तयाचे अंतरी भ्रम । गेलाच नाहीं ॥ ४० ॥

कोणी म्हणतात कीं, ब्रह्मस्वरुपाचें वर्म ज्यास कळलें नाही त्याच्या अंतरंगाचा भ्रम अजून गेलाच नाहीं असें समजावें.

Everything is brahman, that is true but that essence has not been understood and so the delusion within has not left.

येक म्हणती येकचि देव । तेथें कैंचे आणिलें सर्व । सर्व ब्रह्म हें अपूर्व । आश्र्चिर्य वाटे ॥ ४१ ॥

कोणी म्हणतात कीं, देव एकमेव अद्वितीय आहे. त्याच्यावाचून दुसरे कांहीं नाहींच. मग " सर्व कांहीं ब्रह्मच आहे. देवच आहे. " या बोलण्यांत सर्व शब्दांचे कांहीं प्रयोजन नाहीं. " सर्व कांहीं ब्रह्म हें बोलणें विलक्षण वाटते. त्याचें आश्र्चर्य वाटते

The One says, "There is only the One God how can there be anything else in brahman? Everything is brahman and nothing has truly ever appeared. This novel creation is only felt to have appeared."

येक म्हणती येकची खरें । आनुहि नाहीं दुसरें । सर्व ब्रह्म येणें प्रकारें । सहजचि जालें ॥ ४२ ॥

कोणी म्हणतात कीं, सद्वस्तु केवळ एकच एक आहे. त्यावाचूंन दुसरें यत्किंचीतही नाही. तर मग जें आहें तें ब्रह्मच आहे. हें निराळें सिद्ध करण्याची जरुरच नाही.

The One says, "If only One is true then, how can there possibly be another? Eve- rything is brahman and due to this, the forms naturally appeared."

सर्व मिथ्या येकसरें । उरलें तेंचि ब्रह्म । ऐसीं वाक्यें शास्त्राधारें । बोलती येक ॥ ४३ ॥

कोणीं शास्त्रांतील वाक्यें आधार घेतात आणि म्हणतात आणि म्हणतात कीं, हें सगळेंच्या सगळें दृश्य जर मिथ्या आहे तर मिथ्या जाऊन जें उरतें तें ब्रह्म तेवढें खरें होय.

The One says, "When everything becomes entirely false, then only that true brahman remains. Such is the meaning of the *`great statements' and these are supported by the shasthras." *(tattwasmi etc.)

आळंकार आणी सुवर्ण । तेथें नाहीं भिन्नपण । आटाआटी वेर्थ सीण । म्हणती येक ॥ ४४ ॥

कोणी म्हणतात कीं, सोनें व सोन्याचें दागिनें यांत कांहींच फरक नसतो दोन्ही सोनेंच. त्याचप्रमाणें ब्रह्म व जगत् यांच्यांत भेद नाहीं. असें जर आहे तर अमुक सत्य व अमुक मिथ्या अशी आटापीट करण्याचें कारणच नाहीं.

The One says, "Like the example of the ornaments and the gold; in brahman there is no differentiation. And in maya there is only empty toil and exhaustion."

हीन उपमा येकदेसी । कैसी साहेल वस्तूसी । वर्णवेक्ती अव्यक्तासी । साम्यता न घडे ॥ ४५ ॥

पण यावर कांहीं लोक असा आक्षेप घेतात कीं, कोणतीही उपमा दृश्य वस्तुवरुनच सुचते. दृश्य वस्तु एकदेशी तर ब्रह्म सर्वदेशी आहे, अर्थात् प्रत्येक उपमा ब्रह्माच्याबाबतींत उणी पदते. तिनेम ब्रह्माचे वर्णन होऊं शकत नाहीं. सोनें व्यक्त व रंगयुक्त आहे तर ब्रह्म अव्यक्त व रंगरहित आहे सबब दोन्हीची तुलना होऊं शकत नाही.

The One says, "Any comparisons are limited. How can that Self endure these? It is not possible to use the manifest form and compare it with that unmanifest."

सुवर्णीं दृष्टी घालितां । मुळींच आहे वेक्तता । आळंकार सोनें पाहातां । सोनेंचि असे ॥ ४६ ॥

सोन्याच्या उपमेंमध्ये सोनें मुळांतच व्यक्त आहे. दागिनें व सोनें या दोन्हींमध्यें मुळांतच व्यक्त असणारें सोनें असतें.

The One says, "When one is seeing only the gold then, has not that source become evident? The ornament is due to the gold and to the one who understands that, there is only gold."

मुळीं सोनेंचि हें वेक्त । जड येकदेसी पीत । पूर्णास अपूर्णाचा दृष्टांत । केवी घडे ॥ ४७ ॥

सोनें दृश्य, व्यक्त, पिवळें, जड, एकदेशी असते आणि ब्रह्म तर अदृश्य, अव्यक्त रंघीन, सूक्ष्म आणि सर्वदेशीअसतें. सोनें अपूर्ण तर ब्रह्म पूर्ण आहे. मग पूर्णाला अपूर्णाचा दृष्टांत कसा लागूं पडेल ?

The One says, "At the root there is only gold and that manifests as a heavy, confined and yellow ornament. Why to use this imperfect example for that perfect Reality?"

दृष्टांत तितुका येकदेसी । देणें घडे कळायासी । सिंधु आणी लहरीसी । भिन्नत्व कैंचे ॥ ४८ ॥

दृष्टांत देणारा यावर म्हणतो कीं, कोणताही दृष्टांत एकदेशी व अपूर्ण असतो हें मान्य आहे. पण ब्रह्मस्वरुपाची कल्पना येण्यासाठीं तो वापरावा लागतो. समुद्र व त्यावर उठणार्‍या पाण्याच्या लाटा या एकरुपच असतात. त्यांच्यांत भेद नसतो.

The speaker says. This simile may be limited but it allows for understanding to happen. Another example is water. When the water is known then, how can there be any difference between the sea and the wave? (See V.2)

उत्तम मधेम कनिष्ठ । येका दृष्टांतें कळे पष्ट । येका दृष्टांतें नष्ट । संदेह वाढे ॥ ४९ ॥

दृष्टांताची अशी एक खुबी आहे कीं, एखाद्या दृष्टांतानें उत्तम, मध्यम व कनिष्ठ यांचें स्पष्ट ज्ञान घडते. पण कांहीं दृष्टांत असें असतात कीं, त्यांच्या द्वारां ज्ञान तर घडतच नाहीं पण भलताच विकल्प मात्र वाढतो.

Similes can reveal the best, the middling and the worst (ie. nirgun, sagun and the `many'). Due to similes the One can be clearly understood (when you ponder their profound meaning) and due to similes the One gets destroyed and body consciousness only increases (when they get used for arguing over only).

कैंचा सिंधु कैंची लहरी । अचळास चळाची सरी । साचाऐसी वोडंबरी । मानूंच नये ॥ ५० ॥

सागर्‍याच्या दृष्टांतात समुद्र सतत बदलणरा व चंचल तर ब्रह्म अचल त्याला अचल समुद्राचा दृष्टांत देणें बरोबर नाही. जादूनें निर्माण केलेल्या वस्तु संपूर्ण खर्‍या मानूंच नयेत.

When you inquire into the nature of the sea and the wave then, the moving can be understood to be the same as the non-moving brahman. (This is a useful simile; sea and wave are concepts; when there is water then they are the same ie. like the unmoving nirgun). However the real brahman and the magic of maya should not be regarded as the same (do not mistake this `I am' for that thoughtless Reality).

वोडंबरी हे कल्पना । नाना भास दाखवी जना । येरवी हे जाणा । ब्रह्मचि असे ॥ ५१ ॥

त्यावर कोणी म्हणतात कीं, जादूगार आपल्या कल्पनेनें लोकांपुढें अनेक प्रकारचे भास निर्माण करतो. तें कांहीं खरें नसतात. पण एरवी तें सारे ब्रह्मच आहे.

When there is magic (ie. when we create `many' concepts upon that thoughtless Self) then, a concept appears in thoughtlessness and that One creates `many' impressions and this world appears. Otherwise, know that there is only that thoughtless brahman.

ऐसा वाद येकमेकां । लागतां राहिली आशंका । तेचि आतां पुढें ऐका । सावध होउनी ॥ ५२ ॥

अशा रीतीनें एकमेकांमध्यें वाद चालतात व मूळ आशंका मात्र बाजूलाच रहाते. तिचे निरसन आतां लक्ष देऊन ऐकावें.

Such was the arguing that went on between one and another and when maintained, the doubts remained. But that Reality only is, therefore now listen and be very alert ahead (ie. forget everything and enter this moment or `now').

माया मिथ्या कळों आली । परी ते ब्रह्मी कैसी जाली । म्हणावी ते निर्गुणें केली । तरी ते मुळींच मिथ्या ॥ ५३ ॥

माया खरी नाहीं हें कळलें. पण ती ब्रह्मामध्यें निर्माण कशी झाली हें सांगतां आलेंच पाहिजे. माया निर्गुणानें निर्माण केलीं असें म्हणणें तर मुळांतच मिथ्या आहे. निर्गुण कांहीं निर्माण करीत नाही. आणि त्यांतलें त्यांत जें मिथ्याच आहे तें तर निर्गुण निर्माण करतें हें म्हणणेंच अगदी अयोग्य आहे.

When maya is made false (ie. when we stop thinking or when we know we are not the thoughts) there is the understanding of that Reality and then how can this maya appear in brahman? (By listening these questions cannot arise, means avidya maya cannot arise) And then even if one was to say, it has all been done by that nirgun still, that Reality only is and even that root of sagun/nirgun is false (ie. this prakruti/purush is false. It is the beginning of maya. And in that Reality the question of sagun/prakruti and nirgun/purush does not even arise).

मिथ्या शब्दीं कांहींच नाहीं । तेथें केलें कोणें काई । करणें निर्गुणाचा ठांई । हेंहि अघटित ॥ ५४ ॥

" काहींच नाहीं " असा मिथ्या शब्दाचा भावार्थ आहे. जें नाहीं तें कोणीतरी निर्माण केलें हें म्हणणें बरोबर नाहीं. निर्गुण ब्रह्म नसलेलीं माया निर्माण करणें हे अघटित वाटते.

Within this false `I am' there can be no `all'. And in brahman, who has created and what has been created? At that place of nirgun there is that thoughtless marvel only (therefore be that thoughtless doubtless brahman).

कर्ता ठांईच अरुप । केलें तेंहि मिथ्यारुप । तथापी फेडूं आक्षेप । श्रतयांचा ॥ ५५ ॥

अघटित कसें तें पहा. निर्माण करणारा कर्ता मुळांतच निराकार आहे. आणि त्यानें जें निर्माण केलें तें सगळें मिथ्या आहे. हें सगळेंच कांहीं तरी विलक्षण वाटतें. असें जरी असलें तरी श्रोत्यांच्या शंकेचे निरसन करायला हवें.

But the listener says, "The doer by nature has no form, how can that have created a false form?" Still there is this doubt of the listener and this should be cleared. .