मायोद्भव अथवा ज्ञानदशक — समास 5: स्थूळपंचमहाभूतें स्वरुपाकाशभेदो

केवळ मूर्ख तें नेणे । म्हणौन घडलें सांगणें । पंचभूतांची लक्षणें । विशद करुनि ॥ १ ॥

जे मंदबुद्धिचे आहेत त्यांना समजणार नाहींत. म्हणून पंचभूतांची लक्षणें अधिक स्पश्टपणें सांगावी लागत आहेत.

When that pure knowledge has become a foolish jiva then, that Reality is not known. Therefore thoughtlessness has to be understood. And to understand that thoughtless swarup the attentions of these five elements are to be understood. Note: siddharameshwar maharaj told his disciples to understand these five elements. He asked them to practice being the earth element for a week and write their experience in a diary which he would read. Then he asked them to experience being the water element for a week etc. and finally the space element.

पंचभूतांचा कर्दम जाला । आतां नवचे वेगळा केला । परंतु कांहीं येक वेगळाला । करुन दाऊं ॥ २ ॥

वास्तविक पंचमहाभूतें एकमेकांत मिसळून गेली आहेत. त्यामुळें त्यंचा चिखलच झाला आहे. त्यांना वेगळें काढणें शक्य नाही. तरी जेवढे वेगळेपण दाखवता येईल तेवढें करुन दाखवितो.

The five great elements have mixed together to form a world and now this knowledge cannot be separated out from this mixture. But if this world is let slip aside then, that One within this `all' can be realized.

पर्वत पाषाण शिळा शिखरें । नाना वर्णें लाहान थोरें । खडे गुंडे बहु प्रकारें । जाणिजे पृथ्वी ॥ ३ ॥

पर्वत, दगड, मोठे दगड, शिखरें, त्यांचे नाना रंग, लहान मोठे आकार, खडे, गोटे हे सारे पृथ्वी समजावेत.

The mountains, the rocks and the cold slabs of stone are all on account of that most excellent guna. The `many' different big and small jiva are all due to that great brahman. When that ever present atma has become the `many' clever, ingenious and cunning people of this world and their ways then, that should be known as the earth element (ie. this gross world is a product of the earth element or gross objectification).

नाना रंगांची मृत्तिका । नाना स्थळोस्थळीं जे कां । वाळुके वाळु अनेका । मिळोन पृथ्वी ॥ ४ ॥

निरनिराळ्या ठिकाणी असणारी निरनिराळ्या रंगाची माती, जाड, बारीक असे वाळूचे अनेक प्रकार हे पृथ्वीमय असतात.

When there are the `many' `clay appearances' (ie. every body is made of dust only)6 in the `many' places then, where is mula maya? She has become these numerous dif- ferent `lumps of sand' that meet here on this earth/prithvi (one day the `sands' of this body will return from where they came. The shapes will be destroyed but matter is never destroyed).

पुरें पट्टणें मनोहरें । नाना मंदिरें दामोदरें । नाना देवालयें शिखरें । मिळोन पृथ्वी ॥ ५ ॥

गांवें, सुंदर शहरे, नाना प्रकारची साधी व रत्नखचित मंदिरें, त्यांची शिखरें पृथ्वीमय असतात.

When there are the cities and towns that captivate the mind and the `many' opulent palaces; when there are the `many' beautiful temples with their spires then, mula maya has become this earth element.

सप्त द्वीपावती पृथ्वी । काये म्हणोनि सांगावी । नव खंडे मिळोन जाणावी । वसुंधरा ॥ ६ ॥

पृथ्वी सात द्विपामध्यें विभगली आहे. किती म्हणून सांगावीत. नऊ खंड मिळून पृथ्वीच आहे.

This earth has seven divisions. When these have been conceived of in the mind then, how can there be this `all'? (ie. there are said to be seven basic substances making up this gross creation. Still, by simply leaving off mind's conjectures, this `all' will be perceived). When these *nine continents meet together to create form then, this mula maya should be known as the earth. *(ie. the five elements with the four kinds of births)

नाना देव नाना नृपती । नाना भाषा नाना रिती । लक्ष चौर्‍यासी उत्पत्ती । मिळोन पृथ्वी ॥ ७ ॥

निरनिराळे देव, राजे, वेगवेगळ्या भाषा, रिती, चौर्‍यांशी लक्षाची निरनिराळ्या योनींतील प्राण्यांची उत्पत्ती मिळून पृथ्वी झाली आहे.

Then there are the `many' gods and the `many' rulers. Then there are the `many' languages and the `many' ways. Then the eight-four divisions of a jiva take a birth and come together with all the other jiva on this earth/prithvi.

नाना उद्वसें जें वनें । नाना तरुवरांचीं वनें । गिरीकंदरें नाना स्थानें । मिळोन पृथ्वी ॥ ८ ॥

ओसाड रानें, निरनिराळ्या मोठ्या झाडांनी भरलेलीं जंगलें, डोंगर, दर्‍या, वगैरे सर्व स्थळें मिळून पृथ्वी झाली आहे.

Then there are the `many' wild places where this mula maya gets completely confused. Then there are the `many' *forests of tall trees and due to that secret place within this dust or dirt; this whole world is only dust. If we think then we come to understand that after a corpse is buried, the dust becomes water, the water becomes fire, the fire becomes wind and if we continue to think ahead, in the end, it becomes that which is "beyond the elements," the Supreme Self. Whatever we see in the world - all trees, stones, mountains, all property and grains, cloth and all the substances that make up the body, come from dust, exist as dust and in the end are destroyed and become dust. How much more needs to be told? All beasts and birds, insects, ants, and even man are only dust. From dust have come grains and from them comes blood and from that, semen is created and from semen comes the creation of man. This dust is the "lineage of mankind," but within it there is the original purusha. mountain (the silent `I am' feeling within this "I am a body" concept) `many' places are encountered on this earth. *(This world is the forest, full of so many trees/bodies; maharaj- when ram was lost in the forest he asked the trees and the stones, "Where is my sita?". It means he asked the objects of the world, "Please give me happiness").

नाना रचना केली देवीं । जे जे निर्मिली मानवीं । सकळ मिळोन पृथ्वी । जाणिजे श्रोतीं ॥ ९ ॥

निसर्गानें केलेल्या नाना रचना, माणसानें केलेल्या निरनिराळ्या रचना, सर्व मिळून पृथ्वीच आहे. हे श्रोत्यांनी जाणून घ्यावें.

This mula maya has created mankind and within that One God, `many' places have been built. The good listener should know this `all' that has come together with the earth element. (Due to conceptualization ie. the earth element, this `all' that is the base of the world we see, has been obscured by the `many' gross forms. As the earth element, these separate objects are known but they are not further conceptualised upon ie. good, bad etc.)

नाना धातु सुवर्णादिक । नाना रत्नें जे अनेक । नाना काष्ठवृक्षादिक । मिळोन पृथ्वी ॥ १० ॥

सोनें,चांदी, लोखंड, निरनिराळे धातु, निरनिराळी रत्नें, लांकडे व झाडे हें सगळें मिळून पृथ्वी होय.

When there are the `many' metals like gold and silver and the `many' precious stones then, this mula maya is hidden within the numerous different shapes. When there are the `many' trees and woods then, there is this earth element (In truth there is oneness only but due to body consciousness we see different forms and then give them different values also eg. gold, clay, dollar notes etc.).

आतां असो हें बहुवस । जडांश आणि कठिणांश । सकळ पृथ्वी हा विश्र्वास । मानिला पाहिजे ॥ ११ ॥

हीं उदाहरणें देणें आतां पुरें. जें जें अचेतन व कठिण असतें, तें सारें पृथ्वीमय असते असा विश्र्वास बाळगावा.

So now that thoughtless Self has become gross and hard and there are the `many' desolate places. But you should have faith that this earth element/prithvi is knowledge (maharaj- you should cherish the joy of this understanding).

बोलिलें पृथ्वीचें रुप । आतां सांगिजेल आप । श्रोतीं वोळखावें रुप । सावध होउनी ॥ १२ ॥

आतांपर्यंत पृथ्वीचें रुप सांगितले. आतां पाणी कसें आढळते तें सांगतो. श्रोत्यांनी पाण्याचें रुप लक्ष देऊन ऐकावे.

This earth element has been told. Now the water element will be explained (In the water element the mind starts to leave off objectification). The listener should recognize this form by staying alert. (By remaining silent within, dropping all imagined concepts then, the gross world becomes `softer' and when there are no concepts whatsoever then, there there are no forms)

वापी कूप सरोवर । नाना सरितांचें जे नीर । मेघ आणी सप्त सागर । मिळोन आप ॥ १३ ॥

विहिर, आड, तलाव, निरनिराळ्या नद्यांतील पाणी, ढग, आणि सातसमुद्र मिळून सगळे पाणीच आहे. श्र्लोकार्ध

When there are the `many' reservoirs, wells, lakes and rivers then this mula maya is the *water element. When there are the clouds and the seven seas then, there is the water element. *(maharaj- the child says, "Look papa, water"; he is right, but his father says, "No, it is the ocean/sea etc ". We put more concepts in him) - || lokrdha - krakrasursarpirdadhi ikurjala tath ||

क्षारक्षीरसुरासर्पिर्दधि इक्षुर्जलं तथा । क्षारसमुद्र दिसताहे । सकळ जन दृष्टीस पाहे । जेथें लवण होताहे । तोचि क्षारसिंधु ॥ १४ ॥

खारट समुद्र नेहमी पाहण्यांत येतो. तो सर्वांना माहित आहे. त्यांतून मीठ निघते म्हणून तो क्षार समुद्र होय.

When this salty sea is seen before our eyes then, this vision of the `all' has become gross. Then that paramatma has become salty like the salty sea.

येक दुधाचा सागर । त्या नाव क्षीरसागर । देवें दिधला निरंतर । उपमन्यासी ॥ १५ ॥

एक दुधाचा सागर आहे. त्याला क्षीरसागर म्हणतात. उपमन्यूला तो देवानेम कायमचा देउन टाकला आहे.

Another sea is the sea of *milk and that is this `I am' feeling. God has forever given this to his devotee, upamanyu. *(This is the abode of vishnu ie. knowledge. upamanyu was from a very poor family who could not afford milk but he had a great longing to know God; so God gave him this reward).

येंक समुद्र मद्याचा । येक जाणावा घृताचा । येक निखळ दह्याचा । समुद्र असे ॥ १६ ॥

एक सागर दारुचा तर एक तूपाचा आहे. तसाच एक सागर नुसत्या दह्याचा आहे.

Another sea is the sea of wine. Another should be known as the sea of ghee and another is the sea of curds (ie. the ghee and curds are products of milk ie. knowledge).

येक उसाच्या रसाचा । येक तो शुद्ध जळाचा । ऐसा साता समुद्रांचा । वेढा पृथ्वीयेसी ॥ १७ ॥

एकसागर उसाच्या रसाचा आहे, तर एक सागर शुद्ध पाण्याचा आहे. असा सात समुद्रांचा वेढा पृथ्वीभोवतीं पडलेला आहे.

Another is the sea of sugarcane juice (ie. that gives great pleasure) and another is that pure water (ie. brahman). Such are the seven seas surrounding this earth element (ie. when one becomes less objective and stops conceptualising, then these various forms of water or levels of understanding appear. Then the gross salty ocean ie. this world, becomes the ocean of pure water ie. brahman)

एवं भूमंडळीचे जळ । नाना स्थळींचे सकळ । मिळोन अवघें केवळ । आप जाणावें ॥ १८ ॥

याप्रमाणें पृथ्वीवर व सभोवतीं अनेक ठिकाणी पाणी आहे. हें सगळें मिळून पाणीच होय.

Thus, when there are the waters of this earth then, this `all' appears as the `many' places (ie. when we make many differentiations ie. sea, river, puddle etc. and become objective then, we cannot see with the eyes of knowledge). When the mind differenti- ates and sees `many' waters then, that pure knowledge should be known as the water element.

पृथ्वी गर्भीं कितीयेक । पृथ्वींतळीं आवर्णोदक । तिहीं लोकींचें उदक । मिळोन आप ॥ १९ ॥

पृथ्वीच्या पोटांत पाणी आहे. पृथ्वीच्या सभोवतीं पाणी आहे. असे तिन्ही लोकांतील मिळून पाणीच होय.

Within the womb of the earth element there is that One who is within us all. And within the hard surface of this earth there are these seven seas (ie. within this earth there is water, within water there is fire, within fire there is the wind of mula maya and within her, there is the One pure brahman). The waters of the three worlds are on account of this water element (ie. the three worlds of waking, dream and deep sleep are all due to objectification).

नाना वल्ली बहुवस । नाना तरुवरांचे रस । मध पारा अमृत विष । मिळोन आप ॥ २० ॥

पुष्कळ प्रकारच्या वेलीं, अनेक प्रकारच्या झाडांचे रस, मध, पारा, अमृत, वीष हें सारें पाणीच होय.

Then there are the `many' creepers (mind is a creeper that has grown from the root of mula maya) and the `many' desolate places. Then there are the fluids of the `many' trees (ie. bodies of the jivas); then there is honey, mercury, nectar and poison and they should be called the water element.

नाना रस स्नेहादिक । याहि वेगळे अनेक । जळावेगळें अवश्यक । आप बोलिजे ॥ २१ ॥

तेलाप्रमाणें स्निग्ध असे अनेक पातळ पदार्थ आहेत. ते पाण्यापासून वेगळें दिसतात. पण ते सारे पाणीच समजावेत.

Where there are the `many' liquids of ghee and oily substances etc. then, this `speech' has been separated out into the numerous different forms of the gross world (and every creature thinks, "I am somebody and this is something"). Then this `all' that is completely unlike these waters should be called the water element.

सारद्र आणी सीतळ । जळासारिखें पातळ । शुक्लीत श्रोणीत मूत्र लाळ । आप बोलिजे ॥ २२ ॥

पाण्यासारखें पातळ पदार्थ, रेत, रक्त, मूत्र, लाळ, इत्यादि जे ओले व थंड असतात, ते सगळे पाणीच होय.

Whatever is moist, cool and soft and whenever there is semen, blood, urine and sweat then, this `all' should be called the water element (when the components/parts of the gross body are seen then, this `all' cannot be seen).

आप संकेतें जाणावें । पातळ बोलें वोळखावें । मृद सीतळ स्वभावें । आप बोलिजे ॥ २३ ॥

सारांश पाणी या खुणांवरुन ओळखावे. जो पदार्थ पातळ, ओला, मऊ, व थंड असतो तो पाणीमय असतो.

This water element should be known. It should be recognized as fluid and moist. Whatever is by nature soft and cool should be called the water element (ie. be the water element; when you have the concept of moist, soft and cool then, you have become water or not?).

जाला आपाचा संकेत । पातळ मृद गुळगुळित । स्वेद श्र्लेष्म अश्रु समस्त । आप जाणावें ॥ २४ ॥

पाण्याची खूण सांगून झाली. जें जें पातळ, मऊ, गळगुळीत असते जसें कीं, घाम, कफ, अश्रू इत्यादि तें सारें पाणीच होय.

When this water element is recognised then one has become liquid, soft and tender. Sweat, tears and phlegm should be collectively known as this water element (maharaj- you become whatever you see).

तेज ऐका सावधपणें । चंद्र सूर्य तारांगणें । दिव्य देह सतेजपणें । तेज बोलिजे ॥ २५ ॥

आतां तेजाबद्दल सांगतो. तें सावधपणें ऐकावें. चंद्र, सूर्य, तारांचा समूह, तेजोमय दिव्य देह, हें सगळें तेजमय होय.

Listen carefully to the fire element. When there is the moon, the sun and the stars then, this shining divine body of the `all' should be called the fire element (see 12.6.13- 14; when this wind element or `all' becomes a little objective it divides into two winds; one hot and one cold and these mix together to form the fire element. When it cools there is the formation of an objective world with a sun, moon and stars).

वन्ही मेघी विद्युल्यता । वन्ही सृष्टी संव्हारिता । वन्ही सागरा जाळिता । वडवानळु ॥ २६ ॥

तेज म्हणजे अग्नि होय. मेघामध्यें विजेच्या रुपानें अग्नि असतो. प्रलयकालाचा अग्नि सृष्टीचा संहार करतो. वडवाग्नि सागराला जाळतो.

This fire element is the lightning in the clouds; this fire consumes the gross creation and this fire burns the sea (and when this fire element is hot there are the flashes of the mind and they reveal something in the darkness caused by the clouds of ignorance. And this fire element consumes the objective earth, for this fire is more than the water element. Then this fire element knows of something outside of myself but it does not know of individual objects anymore).

वन्ही शंकराचे नेत्रींचा । वन्ही काळाचे क्षुधेचा । वन्ही परीघ भूगोळाचा । तेज बोलिजे ॥ २७ ॥

शंकराच्या तिसर्‍या डोळ्यांत अग्नि आहे. काळ हा सर्व भक्षक आहे. अग्नी हा सर्व पृथ्वीला वेढून आहे. हे सगळें तेजाचेच प्रकार समजावे.

This fire is in the eye of shiva (ie. it burns names and forms); this fire consumes time (ie. no thoughts of past and future); this fire surrounds this gross earth and should be called the fire element (the fire element means becoming more subtle and detached and less objective).

जें जें प्रकाशरुप ।तें तें तेजाचें स्वरुप । शोषक उष्णादि आरोप । तेज जाणावें ॥ २८ ।

जें जें प्रकाशमय आहे तें तें सारे तेजाचें रुप होय. शोषण करणारे, वाळवणारें किंवा कोरडे करणारे किंवा उष्ण हे सर्व शब्द तेजाचेच अस्तित्व दाखवितात.

When mula maya is this form of light (ie. maharaj- light means to know), then that swarup has become like this fire element. When the qualities of drying and heating etc. have been placed upon the swarup then, that should be known as the fire element (Note: the water element gets dried up by the fire element. All this is a description of the dissolution of the world by understanding/vivek).

वायो जाणावा चंचळ । चैतन्य चेतवी केवळ । बोलणें चालणें सकळ । वायोमुळें ॥ २९ ॥

वायु चंचल असतो. वायूमुळें जिवंतपणा असतो. म्हणजेच चैतन्य. चेतनेमुळेंच प्राणी हालचाल करतात. त्यांचे बोलणें, चालणें सगळें कांहीं वायुमुळेंच होते.

The wind should be known as moving. It is the chaitanya/ primal energy that makes that pure knowledge to move. To `speak' (`I am') and to `move' (`He does everything') are qualities of this `all' and they are because of the wind element.

हाले डोले तितुका पवन । कांहीं न चले पवनेंविण । सृष्टी चाळाया कारण । मूळ तो वायो ॥ ३० ॥

दृश्य वस्तूंतील सर्व हालचाल वायूच्या सामर्थ्यानें चालते. वायु नसेल तर सर्व हालचाल थंड पडेल. विश्वांतील सर्व घटनांची घडामोड वायुमुळेंच होते.

To vibrate and swing from one side to another; that much is wind. Without the wind this `all thing' cannot move and this wind element/vayu is the cause of movement in the gross creation.

चळण वळण आणि प्रासारण । निरोध आणि अकोचन । सकळ जाणावा पवन । चंचळरुपी ॥ ३१ ॥

चलन, वलन, पसरणें, प्रतिकार करणें, आकुंचन पावणे या सर्व क्रिया चंचल वायुमुळें घडून येतात.

Then there is moving, turning, expanding, hindering and contraction in this body. This `all' should be known as the wind and its nature is moving.

प्राण अपान आणी व्यान । चौथा उदान आणी समान ॥ नाग कूर्म कर्कश जाण । देवदत्ता धनंजये ॥ ३२ ॥

वायु प्राणरुपानें शरीरांत राहतो. प्राण, ापान, व्यान, उदान व समान हें पांच मुख्य प्राण आहेत. नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त व धनंजय हे पांच उपप्राण आहेत.

Then there is prana, apana, vyana, udana and samana (5 pranas). Then the nag, kurma, krikala, dhanajaya and devdatta (5 lesser pranas) are known.

जितुकें कंहीं होतें चळण । तितुकें वायोचें लक्षण । चंद्र सूर्य तारांगण । वायोचि धर्ता ॥ ३३ ॥

विश्वामध्यें जी गति आढळते, जी हालचाल दिसते. तें सगळें वायूचें लक्षण समजावें. चंद्र, सूर्य व तारा समूह यांना आपल्या स्थानावर धरुन ठेवणारा केवळ वायुच आहे.

Wherever there is this `thing', there is movement and this is the sign of the wind/vayu. The moon, sun and stars (ie. gross creation of names and forms) are upheld by this wind element only. (To understand that there is only the one moving form is this `thing' or `all' or the wind)

आकाश जानावें पोकळ । निर्मळ आणी निश्र्चळ । अवकाशरुप सकळ । आकाश जाणावें ॥ ३४ ॥

आकाश पोकळ आहे, निर्मळ आहे आणि स्थिर आहे. सर्व दिशांना पसरलेला जो अवकाश आहे तोच आकाश समजावा.

The space should be known as empty yet, it is that pure and still Self. But when there is this `all' form then space is known (when the one moving form of wind appears or when there are the `many' moving forms then, there must be space as its backdrop. It does not move and it does not change yet, it cannot be the object of our perception).

आकाश सकळांस व्यापक । आकाश अनेंकीं येक । आकाशाचें कौतुक । चहूं भूतांचें ॥ ३५ ॥

आकाश सर्व विश्र्वाला व्यापून आहे. तें अनेकांमध्यें एकपणानें राहते. पृथ्वी, आप, तेज व वायु या चार भूतांचा सर्व पसारा आकाशामध्येंच असतो.

Space pervades this `all' and within the numerous different forms, it is that one atma that has become this space. Within this space there is this *wonder of the four other great elements. *(This wonder is the `all'; when the four elements of wind, fire, water and earth come together to make one moving form)

आकाशाऐसें नाहीं सार । आकाश सकळांहूनी थोर । पाहातां आकाशाचा विचार । स्वरुपासारिखा ॥ ३६ ॥

आकाशाइतके सूक्ष्म दुसरें कांहीं नाहीं. आकाश सर्वांहून मोठे आहे. आकाशाचा विचार करुं लागलें म्हणजे परब्रह्माचा विचार करतो असा भास होतो.

But this space/akash is not the same as thoughtlessness. Greater than the space of this `all' is that brahman. When you understand the thoughtlessness of this akash then, you are like that swarup.

तव शिष्यें केला आक्षेप । दोहीचें सारखेंची रुप । तरी आकाशचि स्वरुप । कां म्हणों नये ॥ ३७ ॥

येथें शिष्यानें आक्षेप घेतला कीं, आकाशाचें व ब्रह्माचे रुप जर सारखेंच आहे तर आकाश हेंच ब्रह्म आहे असें कां म्हणू नये ?

At that time the disciple raised a doubt (ie. listening stopped and a thought was allowed to arise and disturb the stillness). "When there is this `all' form of pu- rush/prakruti then, this space pervades it. Therefore why not call this space that swa- rup?"

आकाश स्वरुपा कोण भेद । पाहातां दिसती अभेद । आकाश वस्तुच स्वतसिद्ध । कां न म्हणावी ॥ ३८ ॥

आकाश आणि ब्रह्म यांत भेद काय? सहज पाहिलें तर दोघांत अभेद दिसतो. मग आकाश हेंच स्वतःसिद्ध ब्रह्म आहे असें कां म्हणू नये?

"How can this space and that swarup be different? When you think about it then they don't appear different. Why should this space not be called that Self-existent Reality?'

वस्तु अचळ अढळ । वस्तु निर्मळ निश्र्चळ । तैसेंचि आकाश केवळ । वस्तुसारिखें ॥ ३९ ॥

परब्रह्म अचळ आहे, अढळ आहे, निर्मळ आहे, निष्चल आहे, आकाश देखील अगदी तसेंच वस्तुसारखें आहे. मग आकाशाला परब्रह्म कां म्हणू नये?

"That Self is not active and not moving. That Self is pure and still. This space is the same and therefore it is pure knowledge, just like the Self."

ऐकोनि वक्ता बोले वचन । वस्तु निर्गुण पुरातन । आकाशाआंगीं सप्त गुण । शास्त्रीं निरोपिले ॥ ४० ॥

शिष्याचा आक्षेप ऐकून वक्ता उत्तर देऊं लागला. तो म्हणतो, ब्रह्मवस्तु निर्गुण आहे तशीच ती सनातन म्हणजे कायम टिकणारी आहे. पण शास्त्रकारांनी आकाशाचे सात गुण सांगितलें आहेत.

The speaker listened and then spoke. That Self is nirgun and eternal and within the space of this `all' body there are seven qualities. This has been told in the shasthras.

काम क्रोध शोक मोहो । भय अज्ञान सुन्यत्व पाहो । ऐसा सप्तविधा स्वभाव । आकाशाचा ॥ ४१ ॥

काम, क्रोध, शोक, मोह, भय, अज्ञान आणि शून्यपणा हे सात प्रकारचे गुण आकाशाचे स्वभावधर्म आहेत तें पाहून घ्यावें.

There is desire/kam, anger/krodh, sorrow/shok, attraction/moha and fear/bhay, ignorance/agnyan and nothing/zero/shunya. These seven qualities are the nature of space. (maharaj- when space is there, fear must be there. You are in a dark place; nothing is there; still you say. "Oh! Something is there")

ऐसें शास्त्राकारें बोलिलें । म्हणौनि आकाश भूत जालें । स्वरुप निर्विकार संचलें । उपमेरहित ॥ ४२ ॥

शास्त्रकारांनी असें सांगून ठेवले आहे. त्यावरुन आकाश हेम पंचभूतांपैकी एक मानलें आहे. याउलट ब्रह्मरुप निर्विकार आहे व ते अविकारीपणें सगळीकडे गच्च भरले आहे.

This `speech' can be understood by the study of the shasthras and therefore because it has appeared, this space is an element. But that swarup is totally undisturbed and it is beyond comparison (that swarup is eternal, It is not something that has appeared or can be perceived. Space has appeared in the mind and will therefore disappear also).

काचबंदि आणी जळ । सारिखेंच वाटे सकळ । परी येक काच येक जळ । शाहाणे जाणती ॥ ४३ ॥

कांच बसवलेली जमीन आणी जमीन दोन्ही सारखींच दिसतात. त्या जमिनीवर पाणी आहे असें समजून माणूस फसतो. परंतु शहाणे लोक दोहींमधील फरक बरोबर ओळखतात.

The crystal gem lying in pure water appears to be the same as the water. But the wise know the difference between the crystal and the pure water.

रुवामध्यें स्फटिक पडिला । लोकीं तद्रूप देखिला । तेणें कपाळमोक्ष जाला । कापुस न करी ॥ ४४ ॥

कापसाच्या राशीवर जर स्फटिक पडला तर तो अगदी कापसाप्रमाणें दिसतो. पण त्यावर जर डोकें आपटलें तर कपाळमोक्ष होतो. नुसत्या कापसावर डोकें आपटलें तर तसें होत नाही.

If a crystal falls in cotton then both appear the same. Still the crystal is hard and could even break your head but the cotton does not do that.

तंदुलामधें श्र्वेत खडे । तंदुलासारिखेच वांकुडे । चाऊं जातां दांत पडे । तेव्हां कळे ॥ ४५ ॥

तांदळामध्यें पांढरें खडे असतात. त्यांचा आकार तांदळासारखाच असतो. पण ते खडे जर घासांत आले तर दांत पडतात. तेव्हां कलतें कीं तें खडे होते तांदूळ नव्हते.

In the rice there are small white stones that are shaped just like the rice. But if you try to chew them then you will break your teeth and then you will understand the difference.

त्रिभागामधें खडा असे । त्रिभागासारिखाच भासे । शोधूं जातां वेगळा दिसे । कठिणपणें ॥ ४६ ॥

चुना, वाळु व ताग यांचे मिश्रण करुन तें घोटतात. त्यास त्रिभाग म्हणयात. तें अगदी मऊं बनते. त्यामध्यें एखादा खडा असेल तर त्याच्या कठिणपणामुळें तो सहज बाजुस काढता येतो.

In concrete there are stones, cement and water and that appear as the one concrete. But if you make an investigation then you will see that the stones are hard and different from the rest.

गुळासारिखा गुळदगड । परी तो कठिण निचाड । नागकांडी आणी वेखंड । येक म्हणों नये ॥ ४७ ॥

गुलानें सर्व बाजुंनी भरलेला दगड गुळाच्या खड्यासारखा दिसतो. पण तो आंतबाहेर कठिणच असतो. तसेंच नागकांडी व वेखंड बाहेरुन अगदी सारखेंच दिसतात. पण त्यांना कोणी एक म्हणत नाही.

The stone in the jaggery looks like the jaggery, but the stone is hard and dry. The wekhanda and nagkhandi (medicinal herbs) are not the same and therefore they should not be called the same.

सोनें आणी सोनपितळ । येकचि वाटती केवळ । परी पितळेसी मिळतां ज्वाळ । काळिमा चढे ॥ ४८ ॥

सोनें च सोनपितळ वरुन पाहिलें तर अगदी सारखेंच वाटतात. पण पितळ आगींत टाकलें कीं, काळें पडते. सोनें काळें पडत नाही.

Gold and brass appear to be just the same. But when brass meets the flame then it becomes black.

असो हे हीन दृष्टांत । आकाश म्हणिजे केवळ भूत । तें भूत आणी अनंत । येक कैसे ॥ ४९ ॥

असो. हे हीन दृश्टांत देऊन आकाश व परब्रह्म एक कसें नाहींत हें दाखवणें पुरें झाले. आकाश केवळ पंचभूतांपैकी एक भूत आहे. अनंत ब्रह्म व पंचभूतांपाोकी एक आकाश दोन्ही एक कसें असूं शकेल ?

But these examples are not adequate to explain that thoughtless swarup. When there is space then that pure knowledge has become an element. How can an element and that endless swarup be the same?

वस्तुसी वर्णचि नसे । आकाश शाम वर्ण असे । दोहींस साम्यता कैसे । करिती विचक्षण ॥ ५० ॥

परब्रह्माला रंग नाही तर आकाशाला नीलवर्ण आहे. ब्रह्मवस्तु अतींद्रिय आहे. तिच्या ठिकाणीं शब्द, स्पर्श, रुप, रस व गंध नाहीत. ती निर्गुण आहे. तीला रंगअसणें शक्य नाही. म्हणून शहाणे लोक दोहोंचे साम्य मानीत नाहीत.

The Self has no colour, while space/akash is dark (when you close your eyes it is like the night sky). How can the `clear-sighted' take these to be equal?

श्रोते म्हणती कैचें रुप । आकाश ठाईंचे अरुप । आकाश वस्तुच तद्रूप । भेद नाहीं ॥ ५१ ॥

श्रोते म्हणतात, आकाशाच्या रुपाचा प्रश्र्णच नाही. आकाशाला मुळांत कांहीं रुप नाहीं. म्हणून आकाश ब्रह्माशी तद्रूप आहे. दोघांमध्यें मुळींच भेद नाही. असें कां म्हणू नये?

The listener said, "What about form? The nature of space is formless. Therefore this space and that Self are the same only and not different."

चहूं भूतांस नाश आहे । आकाश कैसें नासताहे । आकाशास न साहे । वर्ण वेक्ती विकार ॥ ५२ ॥

पांच भूतांपैकी चार भूतांना नाश आहे. पण आकाशाला मात्र नाश नाही. व्यक्त आकार नाही. कोणता विकार नाही.

"Four elements are destroyed but how can this akash be destroyed? This akash does not tolerate colour, form or any modification."

आकाश अचळ दिसतें । त्याचें काये नासों पाहातें । पाहातां आमुचेनि मतें । आकाश शाश्र्वत ॥ ५३ ॥

शिवाय आकाश अचल दिसते. त्याचे कांहींच नाश पावत नाही. म्हणून आमच्या ( श्रोत्यांच्या ) मतें आकाशच शाश्वत ब्रह्म आहे.

"This akash is seen to be steady and non-moving. How can it ever be destroyed? According to our minds, this space/akash is that eternal swarup."

ऐसें ऐकोन वचन । वक्ता बोले प्रतिवचन । ऐक आतां लक्षण । आकाशाचें ॥ ५४ ॥

श्रोत्याचा आक्षेप ऐकून वक्त्यानें उत्तर दिलें तें ऐका. आकाशाचें लक्षण सांगतो.

The speaker listened and then gave his reply. Listen and now there will be this attention of akash.

आकाश तमापासून जालें । म्हणौन काम क्रोधें वेष्टिलें । अज्ञान सुन्यत्व बोलिलें । नाम तयाचें ॥ ५५ ॥

आकाश तमोगुणापासून निर्माण झाले आहे. त्यामुळें कामक्रोध वगैरे विकारांनी तें वेधलेले आहे. तें शून्यमय आहे. म्हणून अज्ञान हें नांव त्यास देतात.

This akash has appeared from the tamo guna and therefore desire and anger are enwrapped within it. It is this `speech' of ignorance and nothingness.

अज्ञानें कामक्रोधादिक । मोहो भये आणी शोक । हा अज्ञानाचा विवेक । आकाशगुणें ॥ ५६ ॥

अज्ञानमय असल्यामुळें काम, क्रोध, मोह, भय, शोक, इत्यादि विकार आकाशाच्या टिकाणीं असतात. आकाशाचा गुण अज्ञान व त्या अज्ञानाचे असें विवेचन करतां येते.

Due to ignorance there is desire and anger, and also sorrow, attachment and fear. When that thoughtless Self is the vivek of the ignorant then, there are these qualities of space/akash.

नास्तिक नकारवचन । तेंचि सुन्याचें लक्षण । तयास म्हणती हृदयसुन्य । अज्ञान प्राणी ॥ ५७ ॥

शून्य म्हणजे जें नाहीं तें नाहीपणानें सांगणें हेच शून्याचें लक्षण होय. जो अज्ञानी आहे त्यास हृदयशून्य म्हणतात. त्याचे कारण हेंच होय.

`Not this, not that' is this `speech' of negation (ie. when nothing is there then, He is there/`I am there') and then, that swarup has become this nothing or zero. The ignorant in the prana call this zero, that Reality. (maharaj you say, nothing is there; but you were here or not?)

आकाश स्तब्धपणें सुन्य । सुन्य म्हणिजे तें अज्ञान । अज्ञान म्हणिजे कठिण । रुप तयाचें ॥ ५८ ॥

आकाशाचा स्तब्धपणा हा शून्यमय आहे. शून्य म्हणजे अज्ञान होय. अज्ञान म्हणजे जडत्व. अर्थात् आकाश स्थूल आहे, जड आहे.

But this space/akash is an obstruction; it is this nothing or zero. Zero means ignorance and ignorance is a hard form of that swarup.

कठिण सुन्य विकारवंत । तयास कैसे म्हणावें संत । मनास वाटे हें तद्वत । आहाच दृष्टीं ॥ ५९ ॥

जड, शून्य, आणि विकारवंत आकाशाला सूक्ष्म,सद्रूप, निर्विकार ब्रह्माची बरोबरी कशी होऊं शकेल? आकाश हें ब्रह्मासारखें आहे हे आपल्याला वाटते पण असें वाटणें हा वरवर पाहन्याचा परिणाम आहे. ही खरी दृष्टी नव्हे.

Hard, zero and modified; how can that be called eternal? It is due to a superficially observation by the mind that these qualities are felt to be the same as that thoughtless Reality.

अज्ञान कालवलें आकाशीं । तया कर्दमा ज्ञान नासी । म्हणोनियां आकाशासी । नाश आहे ॥ ६० ॥

अज्ञान व आकाश एकमेकांत कालवलेले असतात. आत्मज्ञानानें त्या मिश्रणाचा नाश होतो. म्हणून आकाश नाशवंत आहे.

Ignorance is mixed in space and only pure knowledge destroys this mix of prakruti and purush. Therefore this space is destructible. (ie. the wind element is prakruti and the space element is purush)

तैसें आकाश आणि स्वरुप । पाहातां वाटती येकरुप । परी दोहींमधें विक्षेप । सुन्यत्वाचा ॥ ६१ ॥

आकाश आणि ब्रह्मस्वरुप दोन्ही वरवर पाहिलें तर एकरुप आहेत असा भास होतो. पण आकाश शून्यरुप आहे आणि ब्रह्म शून्यरुप नाहीं हा त्याच्यामध्यें फारच मोठा फरक आहे.

There is this space and that swarup and they appear to be the same form but, within this prakruti/purush there is this obstruction of nothingness.

आहाच पाहातां कल्पनेसी । सारिखेंच वाटे निश्र्चयेंसीं । परी आकाश स्वरुपासी । भेद आहे ॥ ६२ ॥

श्रोत्याच्या कल्पनेप्रमाणें आकाश व ब्रह्म अगदी सारखेंच आहेत असें नक्कीच वाटते. पण दोन्हीमध्यें भेद आहे हें देखिल तितकेंच खरें आहे.

If you superficially understand then, due to your imagination they actually appear the same. Still, this space is different to that swarup (our presence makes space into an appearance, though, in truth, it cannot be an appearance. It is that upon which an appearance appears).

उन्मनी आणि सुषुप्ति अवस्ता । सारिखेच वाटे तत्वता । परी विवंचून पाहों जातां । भेद आहे ॥ ६३ ॥

उन्मनी अवस्था व गाड झोपेची अवस्था बाहेरुन सारख्याच वाटतात. पण उन्मनीमध्यें शुद्ध जाणीव जागी असते तर सुषुप्तीमध्यें जाणीवेचा अज्ञानामध्यें पूर्ण लय असतो. दोन्ही अवस्थांमध्यें असा मूलभूत भेद आहे.

To be in no-mind (ie. unmana) and to be in the state of deep sleep may appear to be the same but if this is actually investigation, they are proved to be different.

खोटें खर्‍यासारिखें भाविती । परी परीक्षवंत निवडिती । कां कुरंगें देखोन भुलती । मृगजळासी ॥ ६४ ॥

जें खरें नाहीं तें खर्‍यासारखें भासलें तरी परीक्षा करणारे लोक खर्‍यातून खोटे निवडून काढतात. मृगजळाला भूलुन हरणें भुलतात व त्याच्यामागें धांवतात.

The false is believed to be the same as the Truth (ie. complete understanding has not come and this `all' is taken to be the Final Reality). Still, the one who possesses the power of true examination determines the difference. Otherwise, just like the deer, one forgets one's Self and sees a mirage.

आतां असो हा दृश्टांत । बोलिला कळाया संकेत । म्हणौनि भूत आणि अनंत । येक नव्हेती ॥ ६५ ॥

दृष्टांताच्या आधारें हा विषय सांगणें आतां पुरें. आकाश व ब्रह्म यांतील फरक लक्षांत येण्यासाठीं मागील दृष्टांत सांगितलें. थोडक्यांत आकाश व ब्रह्म येक नव्हेत.

Now, this `speech' is to gain that thoughtless understanding that is beyond this visible `all'. Therefore this element and that endless swarup are not the same.

आकाश वेगळेंपणें पाहावें । स्वरुपीं स्वरुपचि व्हावें । वस्तुचें पाहाणें स्वभावें । ऐसे असे ॥ ६६ ॥

द्रष्टा वेगळा राहून दृश्यपणानें आकाश बघूं शकतो. परंतु ब्रह्मस्वरुप पाहण्यासाठीं द्रष्ट्याला ब्रह्मस्वरुप व्हावे लागते.

Space/akash is understood when there is this separateness/otherness of prakruti and purush; while in the swarup there can only be that (ie. no-otherness). To understand the nature of the Self, is to be like the Self.

येथें आशंका फिटली । संदेहवृत्ती मावळली । भिन्नपणें नवचे अनुभवली । स्वरुपस्थिती ॥ ६७ ॥

हें सांगितल्यावर श्रोत्यांच्या संशयाचें निरसन झालें. त्यांची संदेहवृत्ती पार नाहीशी झाली. त्यांच्या बरोबर लक्षांत आलें कीं, ब्रह्माहून वेगळें राहून ब्रह्मस्थिती अनुभवता येत नाही.

When `here' this doubt has been broken and this knowing vritti has been absorbed then, what remains is that swarup which cannot be this experience of separateness.

आकाश अनभवा येतें । स्वरुप अनुभवापरतें । म्हणोनियां आकाशातें । साम्यता न घडे ॥ ६८ ॥

अनुभव घेणारा मी वेगळा राहून आकाशाचा अनुभव घेऊं शकतो. परंतु ब्रह्मस्वरुप अशा द्वैतमय अनुभवाच्या पलीकडे आहे. म्हणून आकाश व ब्रह्म दोन्ही एकच असूं शकत नाहीत. दोन्हीमध्यें साम्यता नाही.

Space brings this experience `I am', while the swarup is the other side of experience. Therefore, this space/akash cannot be the same as that swarup.

दुग्धासारिखा जळांश । निवडूं जाणती राजहंस । तैसें स्वरुप आणी आकाश । संत जाणती ॥ ६९ ॥

दुधामध्यें पाणी मिसळले तर तें दुधासारखें दिसते. पण राजहंस तें पाणी निराळें काढूं शकतो. त्याचप्रमाणें आकाश व ब्रह्म एकरुप दिसतात. पण संत मात्र त्यांच्यांतील भेद बरोबर जाणतात.

The water and the milk appear together but the royal swan knows the difference and chooses the milk. In the same way, the swarup and space appear together but the Saint knows the difference.

सकळ माया गथागोवी । संतसंगें हे उगवावी । पाविजे मोक्षाची पदवी । सत्समागमें ॥ ७० ॥

मायेचा हा पंचभूतात्मक दृश्याचा पसारा गुंतागुंतीचा आहे. संतांच्या संगतींत राहून ही गुंतागुंत सोडवावी. संतांचा सत्संगतीनें मोक्ष प्राप्त करुन घ्यावा.

This `all' is the entanglement of maya.7 That thoughtless Self can be disentangled from this `all' by keeping the company of the Saint/Truth. That is Final Liberation and that can only be attained by this company of the Truth/satsang (worship the Truth by being the Truth). (Note: These great elements are further explained in 16.3-7) .