गुणरूप — समास 3: निःसंदेहनिरुपण

श्रोतीं केला अनुमान । ऐसें कैसें ब्रह्मज्ञाान । कांहींच नाहीं असोन । हें केवि घडे ॥ १ ॥

मागील समासाच्या शेवटीं " करुन कांहींच न करावें, असून कांहींच नसावें " असें वक्त्यानें सांगितलें. त्यावर श्रोत्यानें शंका काढली कीं, " ब्रह्मज्ञान असें कसें असतें ? " आपण असून नसावें. हें कसें शक्य आहे ? "

If in the listener, conjecture has been created then, how then can there be that knowledge of brahman? If this `thing' is not then, how can thoughtlessness ever be achieved?

सकळ करुन अकर्ता । सकळ भोगून अभोक्ता । सकळांमध्यें अलिप्तता । येईल कैसी ॥ २ ॥

सगळीं कर्में करुन अकर्तेपणा, सगळे भोग भोगून अभोक्तेपणा, आणि सगळ्यांत राहून अलिप्तपणा येईल कसा ?

The listener says (ie. conjecture is created), "If there is this `all' doing and that non- doer (ie. purush) and if there is this `all' enjoying and that non-enjoyer then, how can that untouched purush within this `all' be realised?" (ie. when there is prakruti/purush then, this is the beginning of maya; the `all' ie. prakruti is doing and the non-doer is the hidden purush within. This is the witness state and there you identify with this prakruti but not that purush)

तथापी तुम्ही म्हणतां । योगी भोगून अभोक्ता । स्वर्गनर्कहि आतां । येणेंचि न्यायें ॥ ३ ॥

तथापि आपण म्हणतां कीं, योगी भोग भोग ून अभोक्ता राहतो. तर मग स्वर्ग व नरक यांच्या भोगांना हा अभोक्तेपणाचा नियम लागूं करावयास पाहिजे.

"Still you say the yogi enjoys and is the non-enjoyer. How can heaven and hell and this `I am' be enjoyed and yet not enjoyed?" (ie. this world is our heaven and our hell; its to this world we return to when we leave this body. And here we say, "We are enjoying" or "We are suffering." Even if we cast off this world still there is an enjoyer of knowledge. But the Master tells us that even this is not true and He sees only Himself)

जन्म मृत्य भोगिलेच भोगी । परी तो भोगून अभोक्ता योगी । यातना हि तयालागी । येणेंचि पाडें ॥ ४ ॥

जन्म व मृत्यु यांचे भोग भोगावेंच लागतात. पण तें भोग भोगून योगी अभोक्ता राहतो. असें जर आहे तर भोगाच्या यातना भोगून देखील योगी त्या भोगीत नाहीं. असें म्हणावें लागेल.

"Everyone endures the suffering of birth and death, but you say that, the yogi suf- fers and yet still He does not suffer. That these sufferings He has cast off, due to His thoughtless understanding."

कुटून नाहीं कुटिला । रडोनि नाहीं रडला । कुंथोन नाहीं कुंथिला । योगेश्र्वर ॥ ५ ॥

याचा अर्थ असा होतो कीं, योगी पुरुष मार खाऊन मार खात नाहीं, शोकानें रडतो पण रडत नाहीं, शरीर दुःख सहन न होऊन कण्हतो पण तो कण्हत नाही.

"Then though He is thrashed still, He is not thrashed and though He is crying still He is not crying. And though He makes great efforts still, He is making no effort whatsoever, for He is the Lord of yoga."

जन्म नसोन घातला । पतित नसोन जाला । यातना नसोन पावला । नानापरी ॥ ६ ॥

त्याला जन्म नसून जन्म घेतो. पतित नसून पतित होतो. आणि यातना नसून नाना प्रकारच्या यातना त्याला भोगाव्या लागतात.

"You say that He is born and yet not born; that He has come down into a body and yet not come down; that He suffers in `many' ways and yet does not suffer?"

ऐसा श्रोतयांचा अनुमान । श्रोतीं घेतलें आडरान । आतां याचें समाधान । केलें पाहिजे ॥ ७ ॥

वक्त्याच्या बोलण्यावर तर्क चालवून श्रोत्यानें काढलेलें हें अनुमान बरोबर नाहीं. श्रोता विचारांच्या आडरानांत पडला आहे. तरी आतां त्याचे समाधान केलें पाहिजे.

Such were the conjectures of the listener, for in the listener these wanderings of the mind have been *accepted. Therefore now this `speech' should be created and that samadhan should be realized. *(maharaj you welcome the thoughts)

वक्ता म्हणे सावध व्हावें । तुम्ही बोलतां बरवें । परी हें तुमच्याच अनुभवें । तुम्हास घडे ॥ ८ ॥

वक्ता म्हणतो कीं, श्रोत्यांनीं नीट श्रवण करावें. तुमचें म्हणणें तुम्हांस येणार्‍या अनुभवाच्या दृष्टीनें बरोबर आहे.

The speaker says, be alert and listen. When you leave your worries and concepts that you have created then, you `speak' very well (ie. this `I am' naturally remains), but your `experience' has not met with that thoughtless swarup. (You are the only One; you do not even have knowledge. But this `speech' or `I am' has created separateness and after- wards you fell down into body consciousness. And as long as your thoughtless swarup is not understood and this `I am' is not merged in That then, this indecisive under- standing will waver between this `I am' experience and body consciousness. Therefore firm understanding and conviction are required).

ज्याचा अनुभव जैसा । तो तो बोलतो तैसा । संपदेविण जो धिवसा । तो निरार्थक ॥ ९ ॥

ज्याला जसा अनुभव येतो तसा तो जीवनाचा अर्थ समजतो. आणि सांगतो. ज्याच्याजवळ फार संपत्ती नसते तो मोठें साहस करुं शकत नाही. तसा प्रयनही निरर्थक असतो.

As is our experience, so will be our talk. If that purush has this `experience' then, He will utter `I am'. But if that purush has no courage then, he will say these things which are empty and vain (then this inner `speech' becomes the `many' empty and vain words and He will be full of doubts). (maharaj have the courage to be He)

नाहीं ज्ञानची संपदा । अज्ञानदारिद्रें आपदा । भोगिल्याच भोगी सदा । शब्दज्ञानें ॥ १० ॥

ज्या माणसाजवळ आत्मज्ञारुपी संपत्ती नसते, त्याच्याजवळ अज्ञानरुपी दारिद्र्य असतें. त्यामुळे तो अनेक दुःखे भोगतो. त्याची गति फक्त शब्दज्ञानापर्यंतच असते.

Where there is not the fullness of knowledge then, there is the misfortune and poverty of ignorance and He is confined within a mind. But when there is this knowledge of the `word' then, that eternal Self will be the enjoyer enjoying.

योगी वोळखावा योगेश्र्वरें । ज्ञानी वोळखावा ज्ञानेश्र्वरें । माहाचतुर तो चतुरें । वोळखावा ॥ ११ ॥

योग्याची अवस्था योग्यासच कळते. ज्ञान्याची अवस्था ज्ञानी पुरुषासच कळते. चतुर पुरुषच मोठ्या चतुर पुरुषास ओळखूं शकतो.

The yogi should be recognized by that Lord of yoga. The gnyani should be recognized by the Lord of knowledge and the wise should recognize that `most wise' (ie. the atma). (ie. you will only recognize the body when you stay as a body and you can only recognize God when you are God).

अनुभवी अनुभवियास कळे । अलिप्त अलिप्तपणें निवळें । विदेहाचा देहभाव गळे । विदेही देखतां ॥ १२ ॥

स्वानुभवी पुरुषच आत्मज्ञानी पुरुषास ओळखतो. जो स्वतः अलिप्त असतो तोच अलिप्तपणानें संपन्न पुरुष ओळखतो. स्वतः विदेही असलेला पुरुष दुसर्‍या विदेही पुरुषास पाहून देहभान विसरतो.

The one with this `experience' understands this `experience' only and the one who does not touch this `experience' is purified by remaining untouched and this body awareness that is within the *videha is dropped in the presence of the videha. *(The One without body will be recognized when you leave the body through vivek)

बद्धासारिखा सिद्ध । आणी सिद्धासारिखा बद्ध । येक भावील तो अबद्ध । म्हणावाच नलगे ॥ १३ ॥

नुसत्या देहावरुन बघितलें तर एखादा सिद्ध पुरुष बद्धा सारखा दिसतो व बद्ध पुरुष सिद्धासारखा म्हणुन दोघांची योग्यता एकच आहे असें जो मानतो तो मूर्ख आहे हें सांगावयास नको.

"The siddha is the same as the baddha/bonded and the bonded is the same as a siddha." If one thinks like this then, it goes without saying that, that atma has become wild and foolish. (It is true; the baddha is the siddha but, he doesn't know Himself)

झडपला तो देहधारी । आणी देहधारक पंचाक्षरी । परंतु दोघां येकसरी । कैसी द्यावी ॥ १४ ॥

भूतबाधा झालेला माणूस व भूत काढून टाकणारा पंचाक्षरी माणूस दोघे देहानें सारखेंच दिसतात. पण दोघांची योग्यता सारखीं नसते.

The one possessed by a spirit (ie. body ego) is the holder of a body and the one who exorcises this spirit, is also a holder of a body (ie. the `all' is his body), but how can both be taken to be the same?

तैसा अज्ञान पतित । आणी ज्ञानी जीवनमुक्त । दोघे समान मानील तो युक्त । कैसा म्हणावा ॥ १५ ॥

त्याचप्रमाणे एखदा भ्रष्ट अज्ञानी माणूस व एखादा जीवनमुक्त ज्ञानी पुरुष दोघेही देहानें सारखेंच दिसतात. म्हणून दोघांची योग्यता सारखीच म्हणणारा माणूस विचारी कसा म्हणावा ?

In the same way, if the fallen and ignorant jiva regards himself as a jivanmukti or gnyani then, how could he be called shrewd?

आतां असो हे दृष्टांत । प्रचित बोलों कांहीं हेत । येथें श्रोतीं सावचित्त । क्षणयेक व्हावें ॥ १६ ॥

आतां हें दृष्टांत पुरें. स्वरुपानुभवाच्या कांहीं खुणा आतां सांगतो. श्रोत्यांनीं क्षणभर लक्ष देऊन त्या ऐकाव्यात.

It is the thoughtless Self, beyond this visible `all', that has become this `now' (ie. by forgetting everything). Then He is this `experience', this `speech', this `thing'and this original intent (ie. `I want to be, I want to know'). Therefore when `here' within the listener, there should be the alertness of this `now' then, He can be revealed.

जो जो ज्ञानें गुप्त जाला । जो विवेकें विराला । जो अनन्यपणें उरला । नाहींच कांहीं ॥ १७ ॥

आत्मज्ञानाच्या योगानें जो गुप्त होतो, म्हणजे ज्याचा मीपणा अंतर्धान पावतो, निदिध्यासानें जो स्वरुपामध्यें विलीन होतो, आणि स्वरुपाशी एकरुप झाल्यानें जो यत्किंचित वेगळेपणानें उरत नाहीं,

That hidden purush is perceived due to knowledge. That purush is made *so open by His vivek. And then that purush remains by no-otherness, without being this `thing' even. *(maharaj- He is so open He doesn't take the touch of anything)

तयास कैसें गवसावें । शोधूं जातां तोचि व्हावें । तोचि होतां म्हणावें । नलगे कांहीं ॥ १८ ॥

त्याला सापडवणें सोपें नसतें. जो त्याला शोधावयास जातो, तो स्वतः तेंच रुप बनतो. तो स्वतः तेंच झाल्यावर सगळें खुंटतें. बाकी कांहीं उरतच नाही.

"But how to find that Reality?" If you should search for Him then, He only will be and when He only is then, it will not be necessary to call Him this `thing' (ie. the beginning of otherness).

देहीं पाहातां दिसेना । तत्त्वें शोधितां भासेना । ब्रह्म आहे निवडेना । कांहीं केल्यां ॥ १९ ॥

देहामध्यें त्याला पाहीला जावें तर तर तो तेथें नसतो. पंचभूतांमध्येंही तो दिसत नाही, ब्रह्मरुप होऊन तो ब्रह्मामध्यें तो असतो तरी त्यास स्वरुपाहून वेगळे काढून त्यास पाहता येत नाही.

You understand that He is within the body yet He cannot be seen. You searched the manifest elements but He is not something that appears. That brahman is and yet He is not chosen the way you choose this created `thing' (He cannot be the known, for He is the Knower. Therefore any form of attention or knowledge has to be dropped).

दिसतो तरी देहधारी । परी कांहींच नाहीं अंतरीं । तयास पाहातां वरिवरी । कळेना कैसा ॥ २० ॥

बाहेरुन तो सामान्य माणसासारखा देहधारी दिसतो. पण त्याला " मी देह आहे ही जाणीव नसते. " अशा ज्ञानी पुरुषास वरवर पाहिलें तर त्याची आंतील अवस्था ध्यानांत येणार नाही.

When He sees through the eyes then, there He is the holder of a body (ie. jiva, see 13. 1.24). But in truth, He is not even this `thing', for He is within this `thing'. But if you understand Him as these outer appearances then, how can He be realized?

कळाया शोधावें अंतर । तंव तो नित्य निरंतर । जयास धुंडितां विकार । निर्विकार होती ॥ २१ ॥

तो खरा कसा आहे हे कळण्यासाठीं त्याची अंतरस्थिती शोधून पहावी. तसें केल्यावर कळतें कीं, तो सदासर्वदा शाश्वत वस्तु असतो. स्वस्वरुपाशीं तदाकार झालेला असतो. त्याचा शोध घेतां घेतां आपली देहबुद्धी नाहीशी होते. आणि आपण स्वतः निर्विकार सद्वस्तु बनतो.

To understand Him, you have to search this inner space for the One who is eternal and beyond this inner space. If mula maya is searched through then, this modification `I am' will become that unmodified Self that never moves.

तो परमात्मा केवळ । तयास नाहीं मायामळ । अखंड हेतूचा विटाळ । जालाच नाहीं ॥ २२ ॥

तो शुद्ध व केवल परमात्मस्वरुप असतो. त्याच्या ठिकाणीं मायेचा मल नसतो. कोणत्याही संकल्पाचा त्यास कधींही स्पर्श होत नाहीं.

That paramatma is pure knowledge (ie. no-knowledge). That has no blemish of maya. That which is unbroken has not become the impurity of this original intent.

ऐसा जो कां योगीराज । तो आत्मा सहजीं सहज । पूर्णब्रह्म वेदबीज । देहाकारें कळेना ॥ २३ ॥

अनुभवाच्या अशा उच्च पातळीवर स्थिर राहणारा योगीराज अगदी सहजपणें आत्मस्वरुप असतो. वेदाचें मूळ असणारा आणि पूर्णब्रह्मस्वरुप झालेला तो ज्ञानी त्याच्या देहावरुन ओलखता येणें शक्य नाहीं.

That purush is the `King of yoga'. That atma is the natural within the natural (ie. there is That only, He is not required to be the witness `there'). That complete brahman is the *seed the vedas speak of, yet He cannot be understood when you hold this `all' body form. *(From this seed of the `all' the words come and the vedas were formed and a world appeared)

देह भावितां देहचि दिसे । परी अंतर अनारिसें असे । तयास शोधितां नसे । जन्ममरण ॥ २४ ॥

देहाच्या दृष्टीनें तो सामान्य देहधारी पुरुष वाटतो. पण त्याची आंतील स्थिती अगदी निराळीच असते. तिचा शोध घेतला तर त्यास जन्ममरण नाहीं हें समजून येतें.

As soon as you imagine a body then, a body is seen. But truly, He is very different to this inner space even (ie. `all' body). Thus if in this way, you search for that Reality, birth and death will disappear. (maharaj- whatever you see and perceive, He is not that)

जयास जन्ममरण व्हावें । तें तो नव्हेचि स्वभावें । नाहींच तें आणावें । कोठून कैंचें ॥ २५ ॥

अविद्येमुळें जीवपणा व जीवपणामुळें जन्ममरण. ज्ञानी पुरुषाची अविद्या व जीवपणा स्वस्वरुप साक्षात्कारानें आपोआप नाहींसें होतात. तो जीवरुप नसून परमात्मस्वरुप असतो. त्यामुळे त्यास जन्ममरण नसतें. जें नाहींच तें आणणार कोठून ?

Birth and death are for mula maya. But this is not the nature of that atma purush. For how can that *Reality be brought from out of nothing (this mula maya is zero; everything comes from zero, ignorance)? *(parabrahman has nothing to do with all this, He has never lost Himself and He cannot be a product of what is not/maya)

निर्गुणास जन्म कल्पिला । अथवा निर्गुण उडविला । तरी उडाला आणी जन्मला । आपला आपण ॥ २६ ॥

ज्ञानी पुरुष निर्गुण असतो. त्यास जन्ममरण नसतें. पण अज्ञानी माणसानें निर्गुणास जन्म मरण असते अशी कल्पना केली, तरी निर्गुण जसेंच्या तसेंच राहते. ज्ञानी पुरुषाला कोणाच्या म्हणण्यानें जन्ममरण भोगावें लागत नाही. पण त्या कल्पना करणार्‍या अज्ञानी माणसासच तें भोगावें लागतें.

If you imagine that that nirgun can be born or that It can be struck down then, you are bringing death and birth upon Yourself (ie. caught in the claws of imagination you imagine you are and consequently will not be).

माध्यांनीं थुंकितां सूर्यावरी । तो थुंका पडेल आपणाच वरी । दुसर्‍यास चिंतितां अंतरीं । आपणास घडे ॥ २७ ॥

भर दुपारीं एखाद्यानें सूर्यावर थुंकण्याचा प्रयत्न केला तर तो थुंका त्याच्याच अंगावर पडतो. किंवा दुसर्‍याचे वाईट व्हावें असें आपण मनांत आणलें तर आपलेंच वाईट होते.

When you spit at the mid-day sun then, that spit falls on you only. In the same way, when you think that there is another then, in this inner space you have been formed (and the separateness of `I am-ness' is created).

समर्थ रायाचें महिमान । जाणतां होतें समाधान । परंतु भुंकों लागलें स्वान । तरी तें स्वानचि आहे ॥ २८ ॥

समजा एक कर्तृत्ववान थोर पुरुष आहे, त्याचा थोरपणा समजला म्हणजे मनाचें समाधान होते. पण त्याच्यावर भुंकणारी कुत्रीं असतात. ती भुंकली तरी ती कुत्रीच आहेत म्हणून कोणी तिकडे लक्ष देत नाहीत.

There is the Master and there is the power of the Master. When you know these then, there is samadhan. But when the dog starts barking (maharaj- the dog knows, "I am a dog; I am not a cat"), then that Reality has become a dog only. (This body consciousness is not any better than being a dog. It seeks only food, a female and sleep. It spends its life with its tongue out, begging for something and does not know what is vivek)

ज्ञानी तो सत्यस्वरुप । अज्ञान देखे मनुष्यरुप । भावासारिखा फळद्रूप । देव तैसा ॥ २९ ॥

आत्मज्ञानी पुरुष परमात्मस्वरुप असतो. अज्ञानी त्याला सामान्य मनुष्य समजतात. जसा ज्याचा भाव तसा देव त्याला फलद्रुप होतो. ज्ञानी पुरुषाला जो सामान्य समजतो त्याला फलदेखिल माणसाचेंच प्राप्त होते.

The gnyani is that true swarup but the ignorant see a man's form.6 God appears according to whatever conviction you hold of Him.

देव निराकार निर्गुण । लोक भाविती पाषाण । पाषाण फुटतो निर्गुण । फुटेल कैसा ॥ ३० ॥

खरा देव निर्गुण आहे. तसाच तो ाकाररहितही आहे. सामान्य लोक पाषाणामध्यें त्याची भाचना करतात. पाषाण तर फुटतो, निर्गुण देव फुटणें शक्य नाही.

God is formless and nirgun but the world gives regard to stone idols. The stone will 6 siddharameshwar maharaj- What reward should the guru give to the disciple who pays no attention to the instructions in the sadguru's discourse and fails to act accordingly? Instead, the disciple only recites "Guru brahma, guru vishnu..." and does puja with frankincense, lamp and food-offerings. Suppose a master orders a servant, "Bring some water," but the servant neglects this and instead starts dancing around and says "Oh master, what a beautiful face you have, what a fine physique, how wonderful you are." If the servant acts like this then, what reward will he get from his master? In the same way, if the disciple only makes the sadguru's puja with sweet words then, what is the use of sadguru's speech? get broken one day but, how will that nirgun ever be broken?

देव सदोदित संचला । लोकीं बहुविध केला । परंतु बहुविध जाला । हें तों घडेना ॥ ३१ ॥

देव सगळीकडें गच्च भरुन आहे. सामान्य लोक त्याला अनेकपणानें भजतात. एकाला अनेकपण देतात. मात्र एकच एक असणारा देव अनेक होणें शक्य नाहीं.

God is ever-arisen/sado-dita and completely full but in this world, He is made into the `many' forms (ie. gross bodies and stone idols). But with the appearance of these `many' forms, that thoughtless paramatma can never be understood.

तैसा साधु आत्मज्ञानी । बोधें पूर्ण समाधानी । विवेकें आत्मनिवेदनी । आत्मरुपी ॥ ३२ ॥

तसेंच साधु आत्मज्ञानी असतो. त्या ज्ञानानें तो संपूर्ण समाधानी असतो. निदिध्यासानें तो अनन्य होऊन आत्मस्वरुपाकार बनतो.

The sadhu is the atma gnyani. By understanding He has gained complete samadhan. Through vivek, He has surrendered to the atma and has become like that atma.

जळोन काष्ठाचा आकार । अग्नि दिसे काष्ठाकार । परी काष्ठ होईल हा विचार । बोलोंच नये ॥ ३३ ॥

एखादें लाकूड जेव्हां अग्नीने जळते तेव्हां अग्नीला त्या लाकडाचा आकार प्राप्त होतो. पण अग्नी लाकूड कधींच होत नाही.

When a piece of wood burns then, the fire takes the shape of wood but has the fire become that wood? In the same way, that thoughtless swarup has never become this `I am'.

कर्पूर असे तो जळतां दिसे । तैसा ज्ञानीदेह भासे । तयास जन्मवितां कैसें । कर्दळीउदरी ॥ ३४ ॥

कापूर जलतो तो जळतांना दिसतो, पण तो कर्दळीच्या पोटांत उत्पन्न होत नाही. त्याचप्रमाणें आत्मज्ञान धारण करणार्‍या ज्ञानी पुरुषाचा देह दिसतो; पण एकदा तो पतन पावला कीं ज्ञानी पुरुषास परत जन्म येत नाही.

The body of the gnyani is like camphor; it is seen while it is burning. It appears but it is burning away and will not remain in the end. And just as the *camphor cannot return to the plantain so too, how can that gnyani ever be made to take a birth? *(Camphor is produced from the resin of a plaintain)

बीज भाजलें उगवेना । वस्त्र जळालें उकलेना । बोध निवडितां निवडेना । गंगेमधें ॥ ३५ ॥

बी भाजलें कीं तें उगवत नाही. वस्त्र जळलें कीं तें उकलत नाहीं. एखदा ओढा गंगेला मिळला कीं परत निराळा काढता येत नाही.

The seed that is burnt does not germinate. The cloth that is burnt cannot be picked up and the agreed upon stream cannot be agreed upon, when it enters the ganga.

बोध गंगेमागें दिसे । गंगा येकदेसी असे । साधु कांहींच न भासे । आणी आत्मा सर्वगत ॥ ३६ ॥

ओढा गंगेला मिळण्यापूर्वी वेगळा दिसतो नंतर दिसत नाहीं. कारण गंगा एकदेशी आहे. त्यामुळें आधींचा ओढा दिसत राहतो. पण आत्मा सर्वदेसी आहे, सर्वव्यापी आहे व स्थळकाळाच्या त्याला मर्यादा नाहींत. त्यामुळें आत्मज्ञानी पुरुष एकदा का स्वरुपाकार झाला कीं वेगळा दिसत नाही. येथें गंगेची व ओढ्याचा दृष्टांत उणा पडतो.

The stream can be seen before it enters the ganga but afterwards it becomes one with the ganga. In the same way, the sadhu does not appear as this `thing' even, for He is the atma that pervades this `all thing'.

सुवर्ण नव्हे लोखंड । साधूस जन्म थोतांड । अज्ञान प्राणी जडमूढ । तयास हें उमजेचिना ॥ ३७ ॥

सोनें म्हणजे सर्वोत्तम धातु तर लोखंड म्हणजे हीन धातु. त्याचप्रमाणें साधु हा सुवर्णासारखा तर अज्ञानी हा लोखंडासारखा समजावा. सामन्यांस पुन्हा पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो. पण साधूला पुन्हा जन्म नसतो. सामान्य अज्ञानी व मूढ माणसांना हें उमजत नाहीं.

The gold can never become iron again once it has been touched by the paris stone; in the same way the birth of that sadhu is merely a fictitious story. But the ignorant in the prana are gross and dull and if they see this body and say it is the sadhu then, how then will they ever understand that thoughtless Reality?

अंधास कांहींच न दिसे । तरी ते लोक आंधळे कैसे । सन्नपातें बरळतसे । सन्नपाती ॥ ३८ ॥

आंधळ्या माणसास स्वतःला कांहींच दिसत नाहीं. म्हणून इतर सर्व माणसांना आंधळेंपणानें कांहीं दिसत नाहीं. असें म्हणता येणार नाहीं. सन्निपातज्वरामध्यें माणूस कांहींहीं बरळतो. त्याचप्रमाणें अज्ञानी माणूस साधूबद्दल कांहींहीं बडबडतो.

The blind cannot see this `thing'/knowledge. How then will this world of the blind and confused even understand that Reality? The ignorant's talk is no better than the wild and incoherent babblings that are caused by fever.

जो स्वप्नामधें भ्याला । तो स्वप्नभयें वोसणाला । तें भयें जागत्याला । केवि लागे ॥ ३९ ॥

एका माणसाला भयानक स्वप्न पडलें व तत्यामुळें तो घाबरला आणि मोठ्यानें ओरडला जागा असलेल्या माणसाला तें भय वाटणार नाहीं.

When that purush gets frightened in this dream then, that atma screams out with `dream fear'. But how can fear ever affect the One who is awake?

मुळीं सर्पाकार देखिली । येक भ्याला येकें ओळखिली । दोघांची अवस्था लेखिली । सारिखीच कैसी ॥ ४० ॥

सर्पाचा आकार असलेली मुळी दोघांनी पाहीली. एक घाबरला तर दुसर्यानें ती मुळीं आहे हें ओळखलें. या दोघांची अवस्था सारखींच आहे असें म्हणता येत नाहीं कारण एक घाबरलेला आहे तर दुसरा निर्भय आहे.

The shape of the root gives the appearance of a snake and one person gets afraid while another knows there is no snake. How can the states of both be regarded as the same?7

हातीं धरितां हि डसेना । हें येकास भासेना । तरी ते त्याची कल्पना । तयासीच बाधी ॥ ४१ ॥

ती मुळीं हातात धरली तरी चावत नाहीं हें घाबरलेल्या माणसाला पटत नाही. ती मुळी नसून सापच आहे ही त्याची कल्पनाच त्याला बाधते.

Even if held in the hand or kept in one's possession still, it can never bite.8 In the same way, that thoughtless Reality cannot appear to the one who sees this illusion. When that Reality imagines Its own self then, pain and suffering come to that Reality.

विंचु सर्प डसला । तेणें तोचि जाकळला । तयाचेनि लोक जाला । कासावीस कैसा ॥ ४२ ॥

ज्या मानसाला साप किंवा विंचू चावतो, त्यालाच तें वीष बाधून तो कासावीस होतो. त्या वीषानें इतर लोक कासावीस होत नाहीत.

When the scorpions and snakes bite (ie. desires) then, that one who is truly paramatma, gets tormented. But how can that Reality be distressed by the appearances of this world? (If He uses vivek then, His world will be this `all'/knowledge. And when He usues further vivek then, He understands that this too, is false)

आतां तुटला अनुमान । ज्ञानियास कळे ज्ञान । अज्ञानास जन्ममरण । चुकेचिना ॥ ४३ ॥

आतां श्रोत्यानें काढलेल्या शंकेचें निरसन झालें. जो स्वतः ज्ञानी असतो त्यालाच ज्ञानी पुरुषाची अवस्था आकलन होतें. जो अज्ञानी असतो त्याचे मात्र जन्ममरण चुकत नाही.

Now with understanding of this `all', the conjecture has been broken and then the gnyani understands that pure knowledge. However, the ignorant cannot avoid birth and death.

येका जाणण्यासाठीं । लोक पडिले अटाटीं । नेणपणें हिंपुटी होती । जन्ममृत्यें ॥ ४४ ॥

आपणास ज्ञान व्हावें यासाठीं लोक खटपट करीत असतात. पण अज्ञानामुळें त्यांचे जन्ममृत्यु कांहीं चुकत नाहीत. त्यामुळें त्यांना दुःख भोगावें लागतें.

That One, on account of this knowing, will fall in this world of the `all' and then, will objectify further and see a world of `many' names and forms. And due to His ignorance/not knowing, He will get drowned in births and deaths.

तेंचि कथानुसंधान । पुढें केलें परिछिन्न । सावधान सावधान । म्हणे वक्ता ॥ ४५ ॥

हाच विषय पुढें अगदी स्पष्ट करुन सांगितला आहे. म्हणून श्रोत्यांनी फार लक्ष द्यावें. अशी वक्ता विनंती करतो.

If that Reality accepts this connection to this `story' of the `all then, afterwards It will get divided out into numerous different forms. Therefore the speaker/Master says, "Be alert, be ever alert." .