स्तवननाम — समास 3: शारदास्तवन

आतां वंदीन वेदमाता । श्रीशारदा ब्रह्मसुता । शब्दमूळ वाग्देवता । माहं माया ॥ १ ॥

शारदेचें मूळ स्वरुप: शारदा वेदांची माता, मुलगी ब्रह्मदेवांची, तीच्यापासून नाद उत्पन्न होतात, आणि महामाया अशी शारदा तीला मी नमस्कार करतो.

Now I bow to the mother of the Vedas, Sharada, daughter of Brahma, the source of the word and goddess of speech; she is this great maya.

जे उठती शब्दांकुर । वदे वैखरी अपार । जे शब्दाचें अभ्यांतर । उकलून दावी ॥ २ ॥

तिच्यामुळें सूक्ष्मरुपांत शब्द निर्माण होतात. वैखरीनें अपार शब्द बोलले जातात. आणि तीच शब्दांचें अंतरंग म्हणजे अर्थ स्पष्ट करुन दाखविते.

She is the arising of every word-sprout, speaking through boundless articulate speech, and she unfolds and reveals what lies hidden within the word.

जे योगियांची समाधी । जे धारिष्टांची कृतबुद्धी । जे विद्या अविद्या उपाधी । तोडून टाकी ॥ ३ ॥

योग्यांच्या समाधीमधे व शूर पुरुषांच्या निर्भयतेंत ती आढळते. विद्या व अविद्या या दोन्ही उपाधी ती नाहीशा करते.

She is the yogi's samadhi, the resolved intellect of the courageous; she cuts away the limiting attachments of both knowledge and ignorance.

जे माहापुरुषाची भार्या । अति सलग्न अवस्था तुर्या । जयेकरितां महत्कार्या । प्रवर्तले साधु ॥ ४ ॥

आदिपुरुष ईश्र्वराची ती भार्या आहे. ईश्र्वराशी अत्यंत नीकट असतां भक्तांच्या अनुभवास येणारी तुर्यावस्था ती हीच होय. तिच्याच जोरावर साधु पुरुष महान कार्य करण्यास प्रवृत्त होतात.

She is the consort of the great Purusha, ever closely joined to the fourth state of witnessing; for her sake the sadhus take up their great endeavours.

जे महंतांची शांती । जे ईश्र्वराची निज शक्ती । ते ज्ञानियांची विरक्ती । नैराशशोभा ॥ ५ ॥

थोर पुरुषांच्या शांतीमधे आणि ज्ञानी पुरुषांच्या विरक्तीमधे हीच शारदा प्रगट होते.

She is the peace of the great, the very power of the divine, and the shining dispassion and desirelessness of the wise.

जे अनंत ब्रह्मांडे घडी । लीळाविनोदेचि मोडी । आपण आदिपुरुषीं दडी । मारुन राहे ॥ ६ ॥

शारदा अनंत विश्र्वे निर्माण करते व गंमतीने खेळत त्यांना मोडून टाकते. पण स्वतः मात्र ईश्र्वराच्या स्वरुपांत लीन राहून लपून बसते.

She fashions endless universes and, in playful sport, breaks them apart again — herself remaining hidden within the Original Being.

जे प्रत्यक्ष पाहातां आडळे । विचार घेतां तरी नाडळे । जयेचा पार न कळे । ब्रह्मादिकांसी ॥ ७ ॥

इंद्रियांनी पाहूं लागलो तर ती प्रत्यक्ष दिसते पण विचाराने शोध घेता आढळत नाही. म्हणून ब्रह्मादिकांना तीचा अंत लागत नाही.

She is seen directly by the senses, yet cannot be found by reasoning; even Brahma and the other gods cannot fathom her limit.

जे सर्व नाटकअंतर्कळा । जाणीव स्फूर्ति निर्मळा । जयेचेनि स्वानंदसोहळा । ज्ञानशक्ती ॥ ८ ॥

विश्र्वरुपीं नाटकांतील दृश्य घटकांना त्यांच्या अंतर्यामी राहून शारदा आपल्या शक्तीनें नाचविते. जाणिवेमधे निर्माण होणारी अत्यंत निर्मळ स्फूर्ति तीच आहे.

She is the hidden art within every drama of creation, the pure inspiration of awareness; by her power of knowledge, one's own bliss becomes a festival.

जे लावण्यस्वरुपाची शोभा । जे परब्रह्मसूर्याची प्रभा । जे शब्दीं वदोनि उभा । संसार नासी ॥ ९ ॥

विश्वांतील सौंदर्याची ती सुंदर स्वामिनी शोभते, परब्रह्मरुप सूर्याशीं त्याच्या तेजाप्रमाणे ती अगदी एकरुप असते. दृश्य विश्र्वाचा हा पसारा शब्दांच्या साहाय्यानें ती नाहींसा करते.

She is the very beauty of every graceful form, the radiance of the sun that is Brahman; by the word she raises up this worldly existence, and by the word she destroys it.

जे मोक्षश्रिया माहांमंगळा । जे सत्रावी जीवनकळा । जे सत्वलीळा सुसीतळा । लावण्यखाणी ॥ १० ॥

शारदा म्हणजे मोक्षाचे वैभव व मंगलांत मंगल अशी अमृतरुपी सतरावी जीवनकलाच होय. लावण्यखाणी शारदा जीवाला शांति देणारी सत्त्वगुणाची लीला आहे.

She is the glory of liberation, the most auspicious of all, the seventeenth vital current of life; she is the cool, sattvic play that is the very mine of beauty.

जे अवेक्त पुरुषाची वेक्ती । विस्तारें वाढली इच्छाशक्ती । जे कळीकाळाची नियंती । सद्गुरुकृपा ॥ ११ ॥

अव्यक्त ईश्र्वराला ती व्यक्त बनविते. त्याच्या संकल्पाचा विस्तार करणारी इच्छाशक्ति तीच आहे. काळावर स्वामित्व गाजविणारी सद्गुरुकृपा ती हीच आहे.

She is the manifestation of the unmanifest Purusha, the will-power that expands his intent; by the Sadguru's grace, she is the one who governs even time itself.

जे परमार्थमार्गींचा विचार । निवडून दावी सारासार । भवसिंधूचा पैलपार । पाववी शब्दबळें ॥ १२ ॥

परमार्थाचें साधन करणार्‍या साधकाला आत्मानात्म विवेकानें शारदा आत्मस्वरुपाची बरोबर कल्पना देते. शब्दांच्या श्रवण मननाने ती साधकाला दृश्य संसाराच्या पलीकडे घेऊन जाते.

On the path of truth she shows the seeker how to discern the essential from the inessential, and by the power of the word she carries him across the ocean of worldly existence.

ऐसी बहुवेषें नटली । माया शारदा येकली । सिद्धचि अंतरीं संचली । चतुर्विधा प्रकारें ॥ १३ ॥

अशा रीतीने पुष्कळ रुपांनी नटणारी ही शारदा एकच माया आहे. ती स्वयंभू व पूर्ण आणि एकरुप असली तरी माणसाच्या अंतर्यामी चार प्रकारें सांचलेली आढळते.

Thus adorned in many disguises, this one maya is Sharada; only the accomplished holds her, gathered within, in her four forms of speech.

तींहीं वाचा अंतरीं आलें । तें वैखरिया प्रगट केलें । म्हणौन कर्तुत्व जितुकें जालें । तें शारदागुणें ॥ १४ ॥

माणसाच्या अंतःकरणांत परा, पश्यंती व मध्यमा या तीन वाणींमध्ये जे स्फुरते तें प्रत्यक्ष शब्दांत प्रगट होते. शब्दांने सर्व व्यवहार चालतो. म्हणून जगांतील सगळें कर्तृत्व शारदेच्या शक्तीने चालते.

What stirs within the three inner speeches, she brings forth as the spoken word; therefore whatever action occurs in this world happens by the power of Sharada alone.

जे ब्रह्मादिकांची जननी । हरीहर जयेपासुनी । सृष्टिरचना लोक तिनी । विस्तार जयेचा ॥ १५ ॥

शारदा ब्रम्हादिकांची आई आहे. विष्णु, शिव तीच्या पोटी जन्मतात. तीन लोक असलेली ही अफाट विश्वरचना हा एक शारदेचाच विस्तार आहे.

She is the mother of Brahma and the other gods; from her come Hari and Hara, and the vast creation of the three worlds is her own expansion.

जे परमार्थाचे मूळ । नांतरी सद्विद्याचि केवळ । निवांत निर्मळ निश्र्चळ । स्वरुपस्थिती ॥ १६ ॥

शारदा परमार्थाचे मूळ आहे. तसेच ती केवळ आत्मविद्या आहे. शारदा म्हणजे ईश्र्वराची निवांत, निर्मळ व निश्चळ अवस्था होय.

She is the very root of ultimate truth, pure knowledge alone — the calm, spotless, unmoving state of one's own being.

जे योगियांचे ध्यानीं । जे साधकांचे चिंतनीं । जे सिद्धांचे अंतःकर्णी । समाधिरुपें ॥ १७ ॥

योगी लोकांना ध्यान लावण्यास मदत करणारी, साधकांना आत्मचिंतनाची कला देणारी आणि सिद्धांच्या अंतःकरणांत समाधिरुपाने स्थिर होणारी हीच आहे.

She is present in the yogi's meditation, in the seeker's contemplation, and in the accomplished one's heart as the very form of samadhi.

जे निर्गुणाची वोळखण । जे अनुभवाची खूण । जे व्यापकपणें संपूर्णं । सर्वाघटीं ॥ १८ ॥

शारदेचे स्वरुप आकलन झाले कीं निर्गुणाची ओळख होते. मग स्वस्वरुपाचा अनुभव आला अशी खूण पटते. सर्व दृश्य आकारांत ती संपूर्ण भरुन राहिलेली आहे असा अनुभव येतो.

Through her, the formless is recognized, and the mark of true experience is known; she pervades completely, whole and entire, within every vessel.

शास्त्रें पुराणें वेदश्रुति । अखंड जयेचे स्तवन करिती । नाना रुपीं जयेसी स्तविती । प्राणिमात्र ॥ १९ ॥

शास्त्रें, पुराणें, वेद, श्रुति इत्यादि ग्रंथ सारखें शारदेचेंच स्तवन करतात. सगळी माणसेंसुद्धा नाना रुपांनी तीचीच स्तुति करतात.

The shastras, puranas, vedas and shrutis ceaselessly sing her praise; and every living being, in its many forms, praises her too.

जे वेदशास्त्रांची महिमा । जे निरोपमाची उपमा । जयेकरितां परमात्मा । ऐसें बोलिजे ॥ २० ॥

शारदेमुळें वेदशास्त्रांना मोठेपणा आहे. खरतर परमात्मस्वरुप कल्पेच्या पल्याड आहे. शब्द तेथें पोंचूंच शकत नाही. त्याला मानवी कल्पनेच्या कक्षेंत आणून 'परमात्मा' असे नांव देणारी, ही शारदा आहे.

She is the very glory of the Vedas and shastras, the likeness given to what has no likeness, by whom that Supreme is even spoken of as 'Paramatma'.

नाना विद्या कळा सिद्धी । नाना निश्र्चयाची बुद्धी । जे सूक्ष्म वस्तूची शुद्धी । ज्ञेप्तीमात्र ॥ २१ ॥

परमात्मस्वरुपाला 'मी आहे' अशी केवळ ज्ञानमय शुद्ध जाणीव होणे हे शारदेचेच स्वरुप समजावे. मुळांत ती ज्ञानमयच असल्याने सर्व प्रकारच्या विद्या, कला, सिद्धि आणि निश्चित बुद्धिरुप ज्ञान हा शारदेचाच विलास असतो.

The many sciences, arts and accomplishments, the certainty of firm resolve, and the purity of the subtlest thing — all of these are but her pure awareness.

जे हरिभक्तांची निजभक्ती । अंतर्निष्ठांची अंतरस्थिती । जे जीवन्मुक्तांची मुक्ती । सायोज्यता ते ॥ २२ ॥

याप्रमाणे हरिभक्तांची भक्ति, अंतर्मुख होऊन आत्मनिष्ठ राहणार्‍या ज्ञानी पुरुषांची आत्मस्थिति, आणि जीवनमुक्तांची सायुज्यमुक्ति ही शारदाच आहे.

She is the true devotion of Hari's devotees, the inward state of the self-absorbed, and the very union — the final liberation — of those already freed in this life.

जे अनंत माया वैष्णवी । न कळे नाटक लाघवी । जे थोराथोरासी गोवी । जाणपणें ॥ २३ ॥

शारदा म्हणजे जिचा अंत लागत नाही अशी भगवंताची माया. तिनें मोठ्या कुशलतेने रचलेले विश्वरुप नाटक कोणालाच आकलन होत नाही. स्वतःला ज्ञानी समजणार्‍या मोठमोठ्या ज्ञानी पुरुषांना ती त्यांच्याच ज्ञानाच्या अभिमानांत गुंतवते.

She is the endless, playful maya of Vishnu, her skilful drama beyond anyone's grasp; she entangles even the greatest of the great in the pride of their own knowing.

जें जें दृष्टीनें देखिलें । जें जें शब्दे वोळखिलें । जें जें मनास भासलें । तितुकें रुप जयेचें ॥ २४ ॥

डोळ्यांनी जे दिसते, शब्दांनी जे जाणता येते आणि मनाला जे कल्पिता येते तें सगळें हिचेंच रुप समजावे.

Whatever is seen by the eye, whatever is recognized by word, whatever appears to the mind — all of it, know, is her very form.

स्तवन भजन भक्ति भाव । मायेवांचून नाहीं ठाव । या वचनाचा अभिप्राव । अनुभवी जाणती ॥ २५ ॥

भगवंताचे स्तवन, भजन किंवा भक्ति शारदेच्या म्हणजेच मायेच्या मदतीशिवाय करता येत नाही. माझ्या या वचनाचा खरा अर्थ स्वानुभवी पुरुषांनाच कळेल.

Praise, worship, devotion and feeling have no ground apart from maya; the true meaning of this statement is known only to those of direct experience.

म्हणौनि थोराहूनि थोर । जे ईश्र्वराचा ईश्र्वर । तयेसी माझा नमस्कार । तदांशेंचि आतां ॥ २६ ॥

म्हणून शेवटीं थोराहूनी थोर, व ईश्र्वराचाही ईश्र्वर अशा शारदेला तीच्याच अंशाने मी नमस्कार करतो.

Therefore, to her who is greater than the greatest, the very God of Gods, I offer my salutation now, as a part of her own self.