स्तवननाम — समास 7: कवीश्वरस्तवन

आतां वंदू कवेश्र्वर । शब्दसृष्टीचे ईश्र्वर । नातरी हे परमेश्र्वर । वेदावतारी ॥ १ ॥

मी आतां थोर कवींना नमस्कार करतो. ते शब्दसृष्टीचे जणूं ईश्र्वरच असतात. हा ईश्र्वर वेदरुपानेच अवतरलेला आहे.

Now I bow to the great poets, the very lords of the realm of words, who are as if the Supreme Self himself, descended in the form of the Veda.

कीं हे सरस्वतीचें निजस्थान । कीं हे नाना कळांचे जीवन । नाना शब्दांचे भुवन । येथार्थ होये ॥ २ ॥

कवि म्हणजे प्रत्यक्ष सरस्वतीचे स्वगृहच होय. ते निरनिराळ्या कला जीवंत ठेवतात. निरनिराळ्या शब्दांचे ते घरच होत.

The poet is the very home of Sarasvati, the life of many arts, and truly the dwelling place of countless words.

कीं हे पुरुषार्थाचें वैभव । कीं हे जगदेश्र्वराचे महत्व । नाना लाघवें सत्कीर्तीस्तव । निर्माण कवी ॥ ३ ॥

कवी हे पुरुषार्थाचे वैभवच आहेत. ते परमेश्र्वराचे महत्व कृतीने सांगत असतात. निरनिराळ्या प्रकारे परमेश्र्वराची, संताची ते कीर्ति गात असतात.

The poet is the glory of human striving, the greatness of the Lord of the world made visible; by many skillful means, poets bring forth true and lasting fame.

कीं हे शब्दरत्नाचे सागर । कीं हे मुक्तांचें मुक्त सरोवर । नाना बुद्धीचे वैरागर । निर्माण जाले ॥ ४ ॥

कवी हे शब्दरुपी रत्नांचे सागरच होत. त्यांच्यांत मुक्त प्रतिभेचे सरोवरच असते. असेच हे कलावंत किंवा कवी बुद्धीचातुर्याने वेगळे वेगळे खेळ करतात.

The poet is an ocean of word-jewels, a still lake of liberated genius; poets have become the varied mines of wisdom.

अध्यात्मग्रंथांची खाणी । कीं हे बोलिले चिंतामणी । नाना कामधेनूचीं दुभणीं । वोळलीं श्रोतयांसी ॥ ५ ॥

ते अध्यात्म ग्रंथांची खाणच असतात. ते वाक्चातुर्याने जणु बोलके चिंतामणीच असतात. कामधेनुचे जणु दुधच ते आपल्या श्रोत्यांना पाजतात.

Poets are the very mine of spiritual scriptures, the speaking wish-fulfilling gem; the milk of the wish-granting cow flows to their listeners through them.

कीं हे कल्पनेचे कल्पतरु । कीं हे मोक्षाचे मुख्य पडीभरु । नाना सायोज्यतेचे विस्तारु । विस्तारले ॥ ६ ॥

हे जणु कल्पनेचे कल्पतरुच असतात. कारण मोक्ष मिळवुन देणार्‍या कल्पनेचा, प्रतिभेचा साठा त्यांच्यात असतो. सायोज्यमुक्तीचा त्यांच्या ठिकाणी विस्तार झालेला असतो.

Poets are the wish-fulfilling tree of imagination, the chief means to liberation; through them the vastness of final union comes to unfold.

कीं हा परलोकींचा निजस्वार्थु । कीं हा योगियांचा गुप्त पंथु । नाना ज्ञानियांचा परमार्थु । रुपासि आला ॥ ७ ॥

हा परलोकाचा (परलोक मिळवून देणारा) निजस्वार्थ, किंवा योगी साधकांचा गुप्तपंथ, किंवा ज्ञानाने परमार्थाची साधना करणाराचाच जणु जन्म झालेला असतो.

The poet is the seeker's own true purpose beyond this world, the secret path of the yogi, and the highest truth of the wise given visible form.

कीं हे निरंजनाची खूण । कीं हे निर्गुणाची वोळखण । मायाविलक्षणाचें लक्षण । ते हे कवी ॥ ८ ॥

कवी म्हणजे निरंजन दर्शविणारी खूणच, किंवा निर्गुण दर्शनाची ओळख करुन देणारी, मायेच्या खेळाचे लक्षण दर्शविणारे असे हे कवी असतात.

The poet is the mark of the pure formless, the recognition of the attributeless; such is the singular nature of these poets.

कीं हा श्रुतीचा भावगर्भ । कीं हा परमेश्र्वराचा अलभ्य लाभ । नातरी होये सुल्लभ । निजबोध कविरुपें ॥ ९ ॥

ते श्रुतीचा भाव उलगडतात, परमेश्र्वराचा लाभ मिळवण्याचा मार्ग दर्शवितात, हे कवीमुळे सोपे होते.

The poet holds the inner meaning of the scriptures, the rare and hard-won attainment of God himself; through the poet's form, that deep understanding becomes easily accessible to all.

कवि मुमुक्षाचें अंजन । कवि साधकांचें साधन । कवि सिद्धांचें समाधान । निश्र्चयात्मक ॥ १० ॥

कवींची प्रतिभा मुमुक्षुंसाठी अंजनासारखी, तर साधकांसाठी एक साधनच दर्शविणारी व सिद्धांसाठी निश्र्चयात्मक समाधान मिळवून देणारी असते.

The poet is a guiding light for those seeking liberation, a means of practice for the spiritual seeker, and the settled, certain contentment of the accomplished.

कवि स्वधर्माचा आश्रयो । कवि मनाचा मनोजयो । कवि धार्मिकाचा विनयो । विनयकर्ते ॥ ११ ॥

कवीच्या प्रतिभेंत स्वकर्तव्याची जाणीव, मनोजय कसा मिळेल आणि धार्मिकांना विनय प्राप्त करुन देण्याची शक्ती असते.

The poet is the refuge of one's own duty, the mastery of one's own mind, and the humility instilled in the righteous.

कवि वैराग्याचें संरक्षण । कवि भक्तांचे भूषण । नाना स्वधर्मरक्षण । ते हे कवी ॥ १२ ॥

ते वैराग्याचे महत्व विशद करतात. भक्तांच्या भक्तिचे महत्व सांगतात. स्वधर्माचे आचारविचार सांगुन धर्मरक्षण करतात.

The poet safeguards renunciation, is the very ornament of devotees, and protects the manifold duties proper to each person.

कवि प्रेमळांची प्रेमळ स्थिती । कवि ध्यानस्थांची ध्यानमूर्ती । कवि उपासकांची वाढ कीर्ती । विस्तारली ॥ १३ ॥

प्रेमी लोकांची प्रेमावस्था ते सगब्दरुपाने सांगतात. ध्यान लावणार्‍यांना ध्यानमूर्तिचे वर्णन करतात. आणि थोर भक्तांचे चरित्रे लिहून त्यांची कीर्ती वाढवतात.

The poet is the very state of loving devotion for the loving, the image of contemplation for those absorbed in meditation, and the ever-growing fame of true worshippers.

नाना साधनाचें मूळ । कवि नाना प्रेत्नाचें फळ । नाना कार्यसिद्धी केवळ । कविचेनि प्रसादें ॥ १४ ॥

ते निरनिराळ्या साधनांची त्यांना माहिती असते. निरनिराळ्या प्रयत्नांचे फळ काय मिळते हे त्यांना माहित असते. त्यांच्या प्रसादाने, सहकार्याने निरनिराळी कामे सफळ होतात.

The poet is the root of every spiritual practice, and the fruit of every effort; through the poet's grace alone do various undertakings come to fruition.

आधीं कवींचा वाग्विळास । तरी मग श्रवणीं तुंबळे रस । कवीचेनि मतिप्रकाश । कवित्वास होये ॥ १५ ॥

कविंची प्रतिभा जागृत होऊन वाणी वाग्विलासाने श्रोत्यांना निरनिराळे रसांनी तृप्त करते. पूर्वींची कवित्वें त्यांची काव्यशक्ति जागृत करतात.

First comes the poet's own delight in words, and only then the listener's ear overflows with feeling; earlier poetic works awaken the poet's own creative power.

कवि वित्पन्नाची योग्यता । कवि सामर्थ्यवंतांची सत्ता । कवि विचक्षणाची कुशळता । नाना प्रकारें ॥ १६ ॥

विद्वानांची योग्यता, सामर्थवंतांची सत्ता आणि हुषार पुरुषांची कुशलता याचे वर्णन कवी अनेक प्रकारे करतात.

The poet embodies the worth of the truly learned, the authority of the powerful, and the skill of the discerning, in countless ways.

कवि कवित्वाचा प्रबंद । कवि नाना धाटी मुद्रा छंद । कवि गद्यपद्येंभेदाभेद । पदत्रासकर्ते ॥ १७ ॥

ते निरनिराळे काव्य, प्रबंध रचतात, त्यांत धाटी, छंद, समास, अलंकार रचतात. नविन नविन प्रतिभेचे प्रकार त्यांत योजतात.

The poet composes works of many kinds, in various forms, styles, and meters; through prose and verse alike, poets craft new distinctions of expression.

कवि सृष्टीचा आळंकार । कवि लक्ष्मीचा शृंघार । सकळ सिद्धीचा निर्धार । ते हे कवि ॥ १८ ॥

कवी हा सृष्टीचा अलंकारच आहे. जणु तो लक्ष्मीचा शृंगार आणि सकळ सिद्धि निश्र्चयाने मिळवून देणार असा हा कवी आहे.

The poet is the very ornament of creation, the adornment of fortune itself, and the certain guarantor of every accomplishment.

कवि सभेचें मंडण । कवि भाग्याचे भूषण । नाना सुखाचें संरक्षण । ते हे कवि ॥ १९ ॥

हे कवि सभेला शोभा देतात, भाग्याचे ते भूषण आहेत आणि नाना प्रकारच्या सुखांचे ते संरक्षण करतात.

The poet is the very pride of any assembly, the decoration of good fortune, and the protector of manifold happiness.

कवि देवांचे रुपकर्ते । कवि ऋषीचे महत्ववर्णिते । नाना शास्त्रांचें सामर्थ्य ते । कवि वाखाणिती ॥ २० ॥

कवि देवांचे रुप वर्णितात, ऋषिंचे महत्व विशद करतात, निरनिराळ्या शास्त्रांचे सामर्थ्य गौरवतात.

Poets give form to the gods, extol the greatness of the sages, and celebrate the power of the various sciences.

नस्ता कवींचा व्यापार । तरी कैंचा अस्ता जगोद्धार । म्हणौनि कवि हे आधार । सकळ सृष्टीसी ॥ २१ ॥

कवींनी मोठमोठी काव्यें केली नसती तर जगाचा उद्धार झाला नसता. त्यामुळे सकळ सृष्टीसाठी ते मोठे आधारच आहेत.

Had there been no work of poets, how could the world ever have been uplifted? Poets, therefore, are the very support of all creation.

नाना विद्या ज्ञातृत्व कांहीं । कवेश्र्वरेविण तों नाहीं । कविपासून सर्वहि । सर्वज्ञता ॥ २२ ॥

नाना प्रकारचे ज्ञान व विद्या या कवीशिवाय मिळाल्या नसत्या. कवीच सारे ज्ञान सर्वत्र पसरवतात.

There would be no knowledge or learning of any kind without the great poets; from the poet comes all-encompassing wisdom.

मागां वाल्मीक व्यासादिक । जाले कवेश्र्वर अनेक । तयांपासून विवेक । सकळ जनासी ॥ २३ ॥

पूर्वी वाल्मिकी, व्यास आदि असे अनेक मोठे मोठे कवी होऊन गेले ज्यांनी लोकांना विवेकाचे दर्शन करविले.

Long ago there were Valmiki, Vyasa, and many other great poets, from whom all people came to gain true discernment.

पूर्वीं काव्यें होतीं केलीं । तरीच वित्पत्ती प्राप्त जाली । तेणें पंडिताआंगी बाणली । परम योग्यता ॥ २४ ॥

पूर्वी उत्तमोत्तम काव्यें केलेली होती. त्यांच्यायोगे पंडितांना विद्वत्ता प्राप्त झाली. ज्यामुळे जगांत त्यांना योग्यता मिळाली.

It was earlier poetic works that first brought forth true scholarship; through them, learned men attained their great distinction.

ऐसें पूर्वी थोर थोर । जाले कवेश्र्वर अपार । आतां आहेत पुढें होणार । नमन त्यांसी ॥ २५ ॥

पूर्वी जे मोठेमोठे कवीश्र्वर होऊन गेले, आताही आहेत व पुढेही होतील त्या सर्वांना माझा नमस्कार आहे.

Such were the great poets of old, and such there are now, and such there will be in the future — to all of them I bow.

नाना चातुर्याच्या मूर्ती । कीं हे साक्षात् बृहस्पती । वेद श्रुती बोलों म्हणती । ज्यांच्या मुखें ॥ २६ ॥

कवि हे चातुर्याच्या मूर्ति असलेले प्रत्यक्ष बृहस्पतीच आहेत. वेद व श्रुती यांनासुद्धा कविंच्या मुखांतून प्रगट व्हावेसे वाटले.

Poets are the very embodiment of wit, veritable Brihaspatis; through their mouths, the Vedas and Shruti themselves seem to speak.

परोपकाराकारणें । नाना निश्र्चय अनुवादणें । सेखीं बोलिले पूर्णपणें संशयातीत ॥ २७ ॥

परोपकारासाठी वेगवेगळे सिद्धांत कवि सांगतात. पूर्णपणे संशयविरहीत सिद्धांतांचे ज्ञान ते प्रगट करतात.

For the sake of others' welfare, poets set forth many certain truths, declaring in the end doctrines entirely free of doubt.

कीं हे अमृताचे मेघ वोळले । कीं हे नवरसाचे वोघ लोटले । नाना सुखाचे उचंबळले । सरोवर हे ॥ २८ ॥

कवि म्हणजे अमृत वर्षाव करणारे मेघच, नदींतून वाहणारे नवरसांचे मोठेमोठे प्रवाह, किंवा निरनिराळ्या सुखांनी उचंबळणारे सरोवरच असतात.

Poets are like gathering clouds of nectar, like great rivers of the nine sentiments flowing forth, like lakes overflowing with manifold joys.

कीं हे विवेकनिधींचीं भांडारें । प्रगट जालीं मनुष्याकारें । नाना वस्तूचेनि विचारें । कोंदाटले हे ॥ २९ ॥

जणु मनुष्यरुपाने विवेकरुपी संपत्तीने भरलेली भांडारगृहे, नाना प्रकारच्या विचारांनी भरलेलेच हे कवि असतात.

Poets are treasuries brimming with discernment, made manifest in human form, filled to overflowing with thought about countless things.

कीं हे आदिशक्तीचें ठेवणें । नाना पदार्थास आणी उणें । लाधलें पूर्व संचिताच्या गुणें । विश्र्वजनासी ॥ ३० ॥

जणु आदिशक्तीची ठेव महामाया जी सर्व पदार्थांना तुच्छ लेखते, ती पूर्वपुण्याने सर्व जनांना लाभते.

Poets are the very treasure-house of the primal power, surpassing all other things, granted to the world through the merit of past good deeds.

कीं हे सुखाचीं तारुवें लोटलीं । आक्षै आनंदें उलटलीं । विश्र्वजनास उपेगा आली । नाना प्रयोगाकारणें ॥ ३१ ॥

कवि म्हणजे अक्षय आनंदाने भरलेली जीवनप्रवाहांत तरंगत असलेली नाव जी विश्र्वांतील सर्व लोकांना वेगवेगळ्या योजनांची पूर्ति करण्यास उपयोगी पडते.

Poets are ships launched upon the sea of happiness, overflowing with boundless joy, of use to all people for their many purposes.

कीं हे निरंजनाचीं संपत्ती । कीं हे विराटाची योगस्थिती । नातरी भक्तीची फळश्रुती । फळास आली ॥ ३२ ॥

कवि म्हणजे शुद्ध परब्रह्माचे ऐश्र्वर्य, त्या विराटाची समाधी अवस्था, परम भक्तीची फळश्रुती असे हे कवि असतात.

Poets are the wealth of the pure formless, the yogic state of the cosmic Being; and truly, the fruit of devotion has, through them, come to ripen.

कीं हा ईश्र्वराचा पवाड । पाहातां गगनाहून वाड । ब्रह्मांडरचनेहून जाड । कविप्रबंदरचना ॥ ३३ ॥

आकाशापेक्षां मोठी ईश्र्वराची देणगी असे हे कवि कीं, ज्यांची काव्यरचना ब्रह्मांडाहूनही मोठी असते.

Truly, poets are God's own wonder — vaster to behold than the very sky, greater still than the structure of the universe, such is the composition of a poet's great work.

आतां असो हा विचार । जगास आधार कवेश्र्वर । तयांसी माझा नमस्कार । साष्टांग भावें ॥ ३४ ॥

आता कविवर्णनाचे विचार मी पुरे करतो. जगाला आधारभूत असलेल्या त्या कविवर्यांना माझा साष्टांग नमस्कार आहे.

Now let this discourse on the poets rest; to those great poets who are the world's very support, I offer my full prostration.