भीमदशक — समास 3: सिकवणनिरुपण

बहुतां जन्मांचा सेवट । नरदेह सांपडे अवचट । येथें वर्तावें चोखट । नीतिन्यायें ॥ १ ॥

खालच्या योनींतील अनेक जन्म होऊन गेल्यावर अखेर एकाएकी मानसाचा देह आपल्याला मिळतो. या देहांत आल्यावर नीतिन्यायानें व निर्मळपणाने वर्तन करावें.

This `all' puts an end to birth and this human body is the falling into great misfortune. `Here' in this `all' one should keep pure through exercising equanimity and justice (justice means vivek).

प्रपंच करावा नेमका । पाहावा परमार्थविवेक । जेणेंकरितां उभय लोक । संतुष्ट होती ॥ २ ॥

प्रपंच अगदी व्यवस्थित करावा. त्याचबरोबर परमार्थाचाही अभ्यास करावा. असें केले तर या लोकीं व परलोकींही यश मिळते.

Your prapanch should be so properly performed that you will understand the vivek of paramarth. And on account of this `I am' of mula maya, both worlds will be filled with happiness (then this world disappears within this world of mula maya). (Jesus Christ- heaven is here, it is just that you have not understood)

शत वरुषें वय नेमिलें । त्यांत बाळपण नेणतां गेलें । तारुण्य अवघें वेचलें । विषयांकडे ॥ ३ ॥

माणसाचे आयुष्य शंभर वर्षे धरतात. त्यापैकी बालपणींचा काल हा अज्ञानांत तर तरुणपणींचा विषयसुखांत जातो.

A life period is said to be of one hundred years. Then in that paramatma there appears a childhood lost in ignorance. And due to body consciousness, this *youthfulness of `I am' is expended chasing after sense objects. *(Your body grows older but you do not grow old; maharaj- I am the youngest here)

वृद्धपणीं नाना रोग । भोगणें लागे कर्मभोग । आतां भगवंताचा योग । कोणे वेळे ॥ ४ ॥

म्हातारपणीं अनेक रोग शरीराला होतात. माणसाला पूर्वकर्माचे भोग भोगावें लागतात. बालपण, तारुण्य व म्हातारपण यांत काळ गेल्यानें भगवंताकडे वळण्याचा योग येत नाही.

Then in this pervading and wise `all' there has appeared old age and the `many' diseases and one has to endure the fruits of past actions. Now who has time for communion with God?

राजिक देविक उदेग चिंता । अन्न वस्त्र देहममता । नाना प्रसंगें अवचिता । जन्म गेला ॥ ५ ॥

जीवनांत नाना प्रकारचे प्रसंग येतात. राज्यकर्त्यांकडून होणारा त्रास, दैवी आपत्ती, विफलता, काळजीअन्नवस्त्रांची आबाळ, देहावरिल प्रेमामुळे होणारें दुःख, इत्यादि अनेक प्रसंगांना तोंड देता देता आयुष्य कसें संपून जाते.

The various authorities and destiny bring anxiety and worries and then this essential `food and covering' of `I am' gets attached to a gross body. And due this body consci- ousness, life suddenly goes off (maharaj- the body is so faithless, it does not even say `goodbye').

लोक मरमरों जाती । वडिलें गेलीं हे प्रचिती । जाणता जाणता निश्र्चिती । काये मानिलें ॥ ६ ॥

माणसें सारखी मरतअसतात. वडील माणसें मरतात. हें प्रत्यक्ष अनुभवास येते. हें सगळें माहित असतांना कशाचीहि शाश्वती मानता येत नाही.

People are dying all the time because that thoughtless atma within this `experience' has been lost. But when there is the ease and assurance of continuous knowing then, what is there to worry about? (maharaj care for nothing)

अन्न गृहासी लागला । आणि सावकास निजेला । तो कैसा म्हणावा भला । आत्महत्यारा ॥ ७ ॥

समजा घराला आग लागली असतां एखादा निजून राहीला, तर त्याला भला माणूस कोण म्हणेल तो तर आत्मघातकीच म्हणावा.

Suppose the *house is on fire (ie. your body/mind burning with desires) and the one who is sleeping inside does not wake up then, how can that atma be called wise? He is killing His own Self. *(Kabir this hut is on fire, but who is there to put out the flames)

पुण्यमार्ग अवघा बुडला । पापसंग्रह उदंड जाला । येमयातनेचा झोला । कठीण आहे ॥ ८ ॥

जीवनामधें पुण्यमार्ग सगळा बुडला आणि पापमात्र फार करुन ठेवलें तर मृत्युनतर सोसाव्या लागणार्‍या यमयातना फार कठोर असतात.

Body consciousness has drowned the path of virtue and that vast paramatma has be- come this collection of sin. And the punishments handed down by the God of time and death are cruel and quite merciless (ie. then you cannot avoid the karma you yourself have created).

तरी आतां ऐसें न करावें । बहुत विविकें वर्तावें । इह लोक परत्र साधावें । दोहीकडे ॥ ९ ॥

म्हणून माणसानें असें करु नये. जीवनामध्येम फार विचारानें वागावें. आणि प्रपंच व परमार्थ दोन्ही साधावें.

Now, one should not live like this and through vivek one should exist as this `all'. Therefore this world and the world beyond should flourish in the care of this prakruti and purush (ie. when we hand over this life to Him then, in this world, we need not worry and everything will function as it should function).

आलसाचें फळ रोकडें । जांभया देऊन निद्रा पडे । सुख म्हणौन आवडे । आळसी लोकां ॥ १० ॥

जीवनामध्यें आळसाचा परिणाम अगदी लगेच दिसतो. माणूस सूस्त व निद्राधीन बनतो. आळशी माणसांना झोप अति सुखाची वाटते.

Laziness has its immediate effects and then, one yawns and falls fast asleep (to the Self). The mind finds some happiness there and therefore the world likes laziness (we take a little happiness from this waking state). (Laziness means to do what you should not be doing ie. all these things of the world, and not doing that which you should be doing ie. shravan).

साक्षेप करितां कष्टती । परंतु पुढें सुरवाडती । खाती जेविती सुखी होती । येत्नें करुनी ॥ ११ ॥

आधी काम करतांना कष्ट होतात हें खरें. पण त्यांचे सुख कालांतराने मिळते.

Though perseverance is difficult still, afterwards there will be real happiness. And when there is proper effort then, the `food' you will eat will taste very good (this food is the bliss of `I am').

आळस उदास नागवण । आळस प्रेत्न बुडवणा । आळसें करंटपणाच्या खुणा । प्रगट होती ॥ १२ ॥

आळस उत्साहाला मारक आहे. आळस फार नुकसान करतो. आळस प्रयत्न पार नाहींसा करतो. आळसानें दुर्भाग्याच्या खुणा, दुर्दैवीपणाची चिन्हें प्रगट होतात.

Laziness plunders dispassion. Laziness ruins great effort. Laziness manifests as the un- derstanding of an unfortunate jiva.

म्हणौन आळस नसावा । तरीच पाविजे वैभवा । अरत्रीं परत्रीं जीवा । समाधान ॥ १३ ॥

म्हणून माणसानें आळसाला थारा देऊं नये. माणूस आळशी नसेल तरच त्यास वैभव प्राप्त होते. आणि प्रपंचांत व परमार्थांत जीवाला समाधान लाभते.

Therefore you must not be lazy. Then only will there be the glory and grandeur of this `all' and in this world and the world beyond, the heart will rest in complete content- ment.

प्रेत्न करावा तो कोण । हेंचि ऐका निरुपण । सावध करुन अंतःकरण । निमिष्य येक ॥ १४ ॥

आळस सोडून प्रयत्न करावा हेंच खरें. पण तो कोणता प्रयत्न करावा हे सांगतो. श्रोत्यांनी तें लक्षपूर्वक श्रवण करावें.

What are the efforts one should make? Listen to that discourse of `I am', this is the only effort required. By remaining very alert, there is this one antah-karana, in the twinkling of an eye (maharaj- you are He at this moment).

प्रातःकाळीं उठावें । कांहीं पाठांतर करावें । येथानशक्ति आठवावें । सर्वोत्तमासी ॥ १५ ॥

सकाळीं लवकर उठावें. कांहींतरी पाठांतर करावें. ते झाल्यावर जसें शक्य असेल तसें भगवंताचे स्मरण करावें.

(The inner meaning of the daily actions of a brahmin are here described) On *waking up, this inner support of the `thing' should be remembered continuously. And by means of your power/shakti (ie. `I am always there') you should remember that which is greater than even this `all'. *(maharaj the light is not outside, you are the light...when you awake the world comes)

मग दिशेकडे जावें । जे कोणासिच नव्हे ठावे । शाौच्य आच्मन करावें । निर्मळ जळें ॥ १६ ॥

मग लांब कोठेतरी शौचास जावे. नंतर स्वच्छा पाण्यानें हातपाय धुवावेत. व आचमन करावें.

Then go to purify yourself with pure water, in that place where even mula maya cannot be found. (siddharameshwar maharaj to purify yourself does not mean to go to the toilet. It means to go to atmaram, for no-one sees that; the waters are knowledge)

मुखमार्जन प्रातःस्नान । संध्या तर्पण देवतार्चन । पुढें वैश्वदेव उपासना । येथासांग ॥ १७ ॥

मग दांत घासावें. प्रातःस्नान करावे. त्यानंतर संध्या करावी. पितृतर्पण करावे. देवाची पूजा करुन वैश्वदेव करावा.

There should be the washing of the mouth (ie. with this sacred `word') and the morning bath (ie. purification of the four bodies) and the sandhya prayers.3 This worship to God should be perfectly made (siddharameshwar maharaj worship God by being God).

कांहीं फळाहार घ्यावा । मग संसारधंदा करावा । सुशब्दें राजी राखावा । सकळ लोक ॥ १८ ॥

हें झाल्यावर थोडें खाऊन घ्यावे. मग प्रपंचाचा उद्योग सुरु करावा. गोड शब्द बोलून सर्वांना खूष ठेवावे.

Rest there and eat the fruit that is this `thing'. Then the worldly affairs should be carried out but still, with this pure `word' you should keep the world of the `all' protected. (maharaj- the Saint uses knowledge to stay in the world)

ज्या ज्याचा जो व्यापार । तेथें असावें खबर्दार । दुश्र्चितपणें तरी पोर । वेढा लावी ॥ १९ ॥

प्रत्येकाने आपला जो व्यवसाया असेल त्यांत दक्ष व खबरदार असावे. बेसावध राहीले तर एखादे पोरसुद्धा फसवून जाईल.

And when that purush pervades then, He only is and then `there' should be preserved. But if there is inattentiveness (ie. forgetting Oneself), then even a child entangles you.

चुके ठके विसरे सांडी । आठवण जालियां चर्फडी । दुश्र्चीत आळसाची रोकडी । प्रचित पाहा ॥ २० ॥

जो माणूस चुकतो, फसतो, वस्तु विसरतो किंवा हरवतो, आणि आठवण झाली की तळमळ करतो त्याला यश मिळणे कठीण असते. आळसाचा व गैरसावधपणाचा हा रोकडा अनुभव येतो.

If you lose or are deceived of, or if you forget or let slip from the mind that `thing' and remember other things then, you will only cry and toss with anger. This is the inattentiveness of laziness, so therefore understand this ever-present `experience'.

याकारणें सावधान । येकाग्र असावें मन । तरी मग जेवितां भोजन । गोड वाटे ॥ २१ ॥

म्हणून माणसाने नेहमी आपल्या व्यवसायांत सावधपणें वागावे. तेथें आपलें मन एकाग्र गुंतवावे. अशा उत्तम रीतीनें व्यवसाय करुन घरी आल्यावर मग जेवण गोड लागते.

By means of this alert `speech', the mind should be fixed upon this `all' always. Then afterwards, one will enjoy the sweetness of your past actions (ie. then let whatever has to come, come and let whatever has to go, go ie. karma, without attachment and rejection and be in Yourself).

पुढें भोजन जालियांवरी । कांहीं वाची चर्चा करी । येकांतीं जाऊन विवरी । नाना ग्रंथ ॥ २२ ॥

जेवण झाल्यावर थोडे वाचन करावें. थोडी चर्चा करावी. मग एकीकडे एकटे बसून निरनिराळ्या ग्रंथांचा अभ्यास करावा.

Having eaten fondly of this ever present moment, your talk will be in this `I am'. And going to that `place of aloneness', the `many' scriptures will be deeply understood.

तरीच प्राणी शाहाणा होतो । नाहींतरी मूर्खचि राहातो । लोक खाती आपण पाहतो । दैन्यवाणा ॥ २३ ॥

अशा रीतीनें माणूस वागला कीं तो शहाणा होतो. नाहींतर तो मूर्खच राहतो. लोकांनीं ऐश्र्वर्य भोगावे व आपण तें लाचारीनें नुसतें बघावे. असा प्रसंग मूर्ख माणसावर येतो.

Then only does wisdom appear in the prana; otherwise one remains a fool. And then the world will consume you (you will be drowned in `many' discussions, opinions and disputes etc.) and that paramatma will see only misfortunate and misery.

ऐक सदेवपणाचें लक्षण । रिकामा जाऊं नेदी येक क्षण । प्रपंचवेवसायाचें ज्ञान । बरें पाहे ॥ २४ ॥

आपल्या आयुष्याचा कोणताही क्षण वाया न जाऊं देणें हेंच भाग्याचें लक्षण आहे. प्रपंचाचा जो व्यवसाय आपण करतो त्याचे उत्तम ज्ञान आपल्याला असावें.

If you listen with the attention of one who is with the divine then, this `moment of the One' is never allowed to become empty (ie. this ending `moment' or `now' is overflowing with knowledge). When such proper effort is made in your *prapanch then, one gains the knowledge that is the best (ie. pure thoughtless knowledge). (To perform your prapanch properly is to learn to stay in the `now')

कांहीं मेळवी मग जेवी । गुंतल्या लोकांस उगवी । शरीर कारणीं लावी । कांहीं तरी ॥ २५ ॥

कांहींतरी कमवावें व मग आपण जेवावे. कोणाचेही कधीही फुकट खाऊं नये. अडचणींत असलेल्या लोकांना मदत करुन त्यांची अडचण दूर करावी. कोणत्याही चांगल्या कार्यासाठीं देहाला कष्ट करायला लावावे.

He brings the things together and enjoys them in knowledge. He disentangles Himself from the confusions of the world. When this body is applied to its proper purpose then, there is this `thing'.

कांहीं धर्मचर्चा पुराण । हरीकथा निरुपण । वायां जाऊं नेदी क्षण । दोहींकडे ॥ २६ ॥

थोडी धर्मचर्चा करावी. पुराण, हरिकथा यांचे श्रवण करावें. निरुपण ऐकावे. प्रपंच व परमार्थ मिळून आयुष्याचा एकही क्षण वाया जाऊं देवू नये.

When this `thing' recites the glorious virtues of that ancient One and when your dis- course is this `story' of vishnu then, prakruti/purush are not empty for a single moment.

ऐसा जो सर्वसावध । त्यास कैंचा असेल खेद । विवेकें तुटला समंध । देहबुद्धीचा ॥ २७ ॥

अशारीतीनें जीवनामध्यें सर्व बाजूंनी जो सावधपणें वागतो, त्याला दुःख करण्याचा प्रसंग येत नाही. असा मनुष्य विवेकाच्या जोरावर देहबुद्धि किंवा स्वार्थ सोडून देतो.

When that purush is ever alert in the `all' then, how will that have sorrow and fatigue? For due to vivek, Its attachment to body consciousness is gone.

आहे तितुकें देवाचें । ऐसे वर्तणें निश्र्चयाचें । मूळ तुटें उद्वेगाचें । येणें रीतीं ॥ २८ ॥

आपल्या देहासगट सारें दृश्य भगवंताच्या मालकीचे आहे अशा ठाम निश्र्चयानें जो वागतो त्याच्या दुःखाचेच मूळ उपटले जाते. त्याचे ममत्वही नाहींसे झाल्यानें वासना क्षीण होते. वासना क्षीण झाल्यानें फलाची आशा राहात नाही. फलाशा नसल्यानें दुःखच नाहीसें होते.

When you behave with the conviction that, whatever is here belongs to God only then, the very root of disquiet is removed by thoughtlessness (ie. knowledge is the very root of disquiet).

प्रपंचीं पाहिजे सुवर्ण । परमार्थीं पंचिकर्ण । माहावाक्याचें विवरण । करितां सुटे ॥ २९ ॥

प्रपंच व्यवस्थित चालण्यासाठीं पैशाची आवश्यकता असते. तर परमार्थ उत्तम साधण्यासाठीं महावाक्यांचे ज्ञान आवश्यक असते. तत् त्वम् असि ; अहम् ब्रह्म असि ; या तत्वांचे मनन व निदिध्यासन केल्यावर माणूस आत्मज्ञानी होतो व प्रकृतिच्या बंधनांतून मुक्त होतो.

Just as in the worldly life, gold is required, so in paramarth, the analysis of the three gunas and the five elements is necessary (ie. this is proper performance of your pra- panch). Then by deep thinking over this *great statement `You are That', liberation from these eight is achieved. *(The great statements of vedanta; maharaj- they say, you are He and finally they say, knowledge is also not true).

कर्म उपासना आणि ज्ञान । येणें राहे समाधान । परमार्थाचें जें साधन । तेंचि ऐकत जावें ॥ ३० ॥

कर्म, भक्ति व ज्ञान यांचा समन्वय साधल्यावर मानसाला आत्मसाक्षात्कार होऊन समाधान लाभते. व तें टिकते. हेंच परमार्थाचे साधन असल्यानें नेहमी त्याचे श्रवण करावें.

Let there be action/karma (ie. `He does'), *worship and knowledge/gnyan; and then by means of thoughtlessness abide in complete contentment. Thus the only sadhana of paramarth is listening to this `I am' (ie. forget everything and be in that which remains). *(siddharameshwar maharaj that buddhi that was seated in the body is to be lifted out and set beside God) .