भीमदशक — समास 7: चंचळनदीनिरुपण

चंचळ नदी गुप्त गंगा । स्मरणें पावन करीं जगा । प्रचित रोकडी पाहा गा । अन्यथा नव्हे ॥ १ ॥

ही चंचळ नदी म्हणजे मूळमाया होय. असेच समर्थांना अभिप्रेत आहे. मूळमाय ही एक वाहती नदी आहे. ती एक अदृश्य असलेली गंगाच आहे. की जीच्या केवळ स्मरणमात्रेच मनुष्य पावन होतो. या गोष्टीचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन पाहावा.

There is this `moving' river and she is the hidden ganga. When the mind remembers her then, it becomes pure. Now understand this ever-present `experience' and do not go to that river (in north India).

केवळ अचंचळीं निर्माण जाली । अधोमुखें बळें चालिली । अखंड वाहे परी देखिली । नाहींच कोणी ॥ २ ॥

ही नदी अचंचळ ब्रह्मरुपी पर्वतावर उगम पावते व स्थूळ व दृश्य विश्र्वाकडे ती वाहात जाते. ती अखंड वाहात असूमही तीला कोणीही पाहिलेले नाही.

In that unmoving pure knowledge she has appeared but then, she started to flow *dow- nwards with great force. She is always flowing but she cannot be seen by anyone. *(By looking outwards one starts to objectify)

वळणें वांकाणें भोवरे । उकळ्या तरंग झरे । लादा लाटा कातरे । ठाईं ठाईं ॥ ३ ॥

या नदीला वळणें व वांकड्या धारा आहेत. तिच्यांत भोवरे, उकळ्या, तरंग आणि झरे आहेत. तिच्यांत चिखल, लाटा आहेत. वाटेंतील मोठ्या खडकांमुळें तीचा प्रवाह दुभंगतो.

In this `moving' river of knowledge there are many different forms spinning and turning around. They gather together; they spread out; they show great enthusiasm and af- fection; they lose all sense of direction and connection to this knowledge and finally wear out. These lumps of mass, rise up, turn around, get frightened and wear away in the confusion.

शुष्क जळाचे चळाळ । धारा धबाबे खळाळ । चिपळ्या चळक्या भळाळ । चपळ पाणी ॥ ४ ॥

कांहीं ठिकाणीं पाणी आटल्यानें प्रवाह कोतडा असतो. तर कांहीं ठिकाणीं धारा व धबदहब्यांमुळे मोठा खळखळाट असतो. तर कांहीं ठिकाणी नदीचा प्रवाह चिंचोळा ओहोळ होतो, उथळ होतो. किंवा रुंद होतो. अशा प्रकारें या नदीचे पाणी वाहाते.

The passions of a married couple overflow and cause foolishness and bewilderment. Then there comes painful falling down of offspring and roaring chatter. They have all been forced together and with much activity they tumble along in these waters.

फेण फुगे हेलावे । सैरौवरा उदक धावे । थेंब फुईं मोजावे । अणुरेणु किती ॥ ५ ॥

पाण्यावर फुगे बनून ते झोके, हेलकावे खातात. प्रवाहाचें पाणी स्वच्छंदपणें वाहात असते. त्या प्रवाहांतून उडणारे मोठे थेंब व अणुरेणुंसारखें मोठे तुषार मोजणें अशाक्य आहे.

The poison of pride swells up and then these elemental waters (ie. `soft' objectification) run unrestrained in every direction. Due to various affections and `many' regards, this pure water becomes the `many' tiny drops of spray. (Pure water is `I want nothing, for I do not exist' and when this wants so many things then, it gets reduced to a spray of `many' disorderly drops )

वोसाणे वाहती उदंड । झोतावे दर्कुटे दगड । खडकें बेटें आड । वळसा उठे ॥ ६ ॥

प्रवाहामध्यें खूप करकचरा वाहात जातो. जोराचा प्रवाह आला म्हणजे कडेकपारी, दगड, खडक, लहान बेटें यांना वळसा घालून पुढें जातो.

Then that vast paramatma raves and talks in Its sleep of business and troubles. Then these jiva get sweep along together like a group of fools. Moving along, around and around, to troubles caused by obstinate friends and family. It is just like a brawl.7

मृद भूमी तुटोन गेल्या । कठीण तैश्याचि राहिल्या । ठाईं ठाईं उदंड पाहिल्या । सृष्टीमधें ॥ ७ ॥

कांठची मऊ जमीन वाहून जाते. कठीण जमीन तशीच राहते. जगामध्यें ठिकठिकाणी अशा जमिनी पुष्कल पाहिल्या.

The `soft' thoughts get dissolved and washed away, and the hard and gross objects remain. Then that vast paramatma who was understood at every place is lost within this gross world.

येक ते वाहतचि गेले । येक वळशामधें पडिले । येक सांकडींत आडकले । अधोमुख ॥ ८ ॥

कित्येक जीव माया नदीच्या प्रवाहामध्यें वाहात जातात व नाश पावतात. कांहीं जीव मोठ्या हिमतीनें उगमाकडे पोहोत जातात. व ब्रह्मदर्शनाने पावन होतात. कांहीं जीव भोवर्‍यामधें सापडतात. तर कांहीं नीच योनींत जातात. कांहीं जन्म-मरणाच्या चक्रांत अडकतात. तर कांहीं देहबुद्धिनें अत्यंत स्वार्थी बनून बहिर्मुख होतात.

Looking downwards that One cares for and cherishes the gross and so, gets carried off to its death. That One falls into this whirlpools of endless lives and that One holds fast to idleness and troubles.

येक आपटआपटोंच गेली । येक चिरडचिर्डोच मेलीं । कितीयेक ते फुगलीं । पाणी भरलें ॥ ९ ॥

कांहीं जीव आपटूनापटून मेले. कांहीं जीव चिरडून चिरडून गेले. तर कांहीं जीवांच्या पोटांत पाणी शिरुन ते फुगले. याचा अर्थ असा कीं कांहीं जीव दृश्याच्या मागें लागले पण तेथें द्वैतानें संघर्ष होऊन मार खाऊन मेले. तर कांहीं संसारांतील संकटानीं मेले. आणि कांहीं अहंकारानें उन्मत्त होऊन मेले.

That One gets beaten and leaves the house. That One gets injured and dies. That One within the `many' takes so much pride of this, bag full of water.

येक बळाचे निवडले । ते पोहतचि उगमास गेले । उगमदर्शनें पवित्र जाले । तीर्थरुप ॥ १० ॥

कांहीं जीव मोठे बलवान होते. प्रवाहाच्या उलट दिशेने ते पोहत पोहत नदीच्या उगमापर्यंत ते पोहचले. म्हणजेच मायेच्या विळख्यांतून निश्र्चळ ब्रह्मापर्यंत पोहोचले. स्थूलांतून सूक्ष्मापर्यंतचा प्रवास त्यांनी केला. त्यामुलें ते पवित्र झाले. पवित्रपणानेम तीर्थाची योग्यता पावतो.

But the One who had correctly understood and had unshakable conviction, swam to the *source of this river and was purified by this `vision'. He Himself became this holy river. *(maharaj- the whole world is going to the east and the Master takes you to the west, where Knowledge sets)

तेथें ब्रह्मादिकांचीं भुवनें । ब्रह्मांडदेवतांचीं स्थानें । उफराटी गंगा पाहातां मिळणें । सकळांस तेथें ॥ ११ ॥

या गंगेमधें उरफाटे जाऊन पाहिले तर तेथे ब्रह्मादिकांची भुवनें आढळतात. ब्रह्मांडांतील देवतांची स्थानें लागतात. त्या सगळ्यांची तेथें गांठ पडते. माणूस अंतर्मुख होत गेला म्हणजे तो सूक्ष्माच्या मार्गास लागतो. जसा तो वरवरच्या पातळीवर जातो तसे त्यास निरनिराळे लोक लागतात. तसाच तो ब्रह्मलोकांत जातो. तेथें त्याला ब्रह्मादिकांचे दर्शन घडते.

`There' (ie. brahman) has become this place of the goddess (ie. mula maya) of the brahmanda and `there' has become these three worlds of lord brahma, vishnu and mahesh (ie. waking, dream and deep sleep). But when you understand this ganga, flowing in the opposite direction, then this `all' again meets brahman `there'. (maharaj- knowledge comes to you, not the other way around)

त्या जळाऐसें नाहीं निर्मळ । त्या जळाऐसें नाहीं चंचळ । आपोनारायण केवळ । बोलिजे त्यासी ॥ १२ ॥

उगमापाशीं मायारुप गंगेचे पाणी अत्यंत निर्मळ असते. पण तें अत्यंत चंचळ म्हणजे प्रवाही असते. म्हणून त्यास आपोनारायण म्हणतात. गुणमाया निर्माण होण्यापूर्वी मूलमाया खरोखर ब्रह्मरुपच असते. म्हणून ती अत्यंत पवित्र, निर्मल व भेदरहित असते.

There is no water as pure as this water and like this water there is none more active. This knowledge of `I am' should first be understood and then that pure knowledge should be realized (ie. no-knowledge).

माहानदी परी अंतराळीं । प्रत्यक्ष वाहे सर्वकांळीं । स्वर्गमृत्यपाताळी । पसरली पाहा ॥ १३ ॥

ही माहानदी खरी पण ती आकाशांत वाहाते. सारखी प्रत्यक्ष वाहातच आहे. स्वर्ग, मृत्यु व पाताळ या तीन्हीं लोकीं ती पसरली आहे. मूळ माया अत्यंत सूक्ष्म असल्यानें ती सूक्ष्म आकाशांत वाहाते. तीचे मूल आकाशाही पलीकडे आहे.

This great river is just like space. But within this `time of the all', sensory perception has come and this causes this `all' to flow in a downward direction. Therefore understand this expansion of heaven, this world of death and hell! (The three worlds of dream, wakefulness and sleep have been caused by forgetting this `all' and objectifying)

अधोर्ध अष्टहि दिशा । तिचें उदक करी वळसा । जाणते जाणती जगदीशा । सारिखीच ते ॥ १४ ॥

खालीं, वर व आठ दिशा मिळून दहाही दिशांमधें मायेचा प्रवाह भोवर्‍यासारखा फिरतो आहे. म्हणून ज्ञानी जन तीला ईश्र्वरासारखींच मानतात. ती तशीच सर्वव्यापी आहे. सर्वांवर सत्ता गाजविणारी आहे. म्हणून ती ईश्र्वरस्वरुप आहे. असे ज्ञानी समजतात.

When this river flows down in all eight directions then, these waters of maya are formed into a whirlpool. However, when the Knower knows this river, then it becomes just like that `Lord of the world' (ishwara/purush; then it returns from where it came).

अनंत पात्रीं उदक भरलें । कोठें पाझपाझरोंच गेलें । कितीयेक तें वेचलें । संसारासी ॥ १५ ॥

समजा असंख्य भांडी आहेत. त्यामधें पाणी भरलेले आहे. कांहीं भांड्यांतील पाणी पाझरुन जाते तर कांहीं भामड्यांतील पाणी संसारांत वापरले जाते. भांडें म्हणजे जीव व पाणी म्हणजे माया. पाणी पाझरुन जाणें म्हणजे माया नाहींशी होणें. आत्मज्ञानी पुरुषांच्या बाबतींत असें घडतें. त्याच्या देहामधे स्वस्वरुप भरुन राहते. इतर माणसें मायेमुळें संसारांत गुरफटतात.

That endless paramatma is this water that fills the many vessels (ie. many bodies). But this water leaks out of these forms and that One in the `many' wastes away in samsar.

येक्यासंगें तें कडवट । येक्यासंगें तें गुळचट । येक्यासंगें तें तिखट । तुरट क्षार ॥ १६ ॥

ज्याप्रकारचें भांडे असतें त्या तर्‍हेची चव त्यांतील पाण्याला येते. एखाद्या भांड्यांतील फार कडवट असते, तर एखाद्यांतील फार गुळचट असते. तर इतर भांड्यांमधें तिखट, तुरट किंवा खारट आढळते. माया म्हणजे चित्शक्ती होय. सत्वगुणी माणसामधें ती गोड स्वभावानें व्यक्तरुप धारण करते. रजोगुणी माणसामधें ती विकाररुपाने व तमोगुणी माणसामधें दुष्टपणाने दिसते.

By the company of one, that Reality becomes bitter and by the company of another, That becomes sweet. By the company of others, That becomes pungent, astringent or salty (in the illusion of samsar that Reality, like pure water, takes on the attributes of the surroundings it is placed in).

ज्या ज्या पदार्थास मिळे । तेथें तद्रूपचि मिसळे । सखोल भूमीस तुंबळे । सखोलपणें ॥ १७ ॥

ज्या ज्या पदार्थांशी तिचा संबंध येतो त्या पदार्थांशी ती समरस होते. खोल जमीन असेल तर ती खोलपणें तुंबुन राहते. चितशक्ति स्वतः काहींच नाही. ज्या ज्या दृश्य वस्तुशीं तिचा संबंध येईल तिच्याशी समरस होऊन राहणें येवढेंच ती करते. म्हणून वस्तुमधिल चत्शक्तीचे प्रमाण वस्तुच्या गहनतेवर किंवा खोलपणावर अवलंबून असते.

When that purush meets this `object' then, `there' mixes with it and becomes like this `object' (purush becomes like His prakruti ie. witnessing). If the objects are gross then the earth accumulates there and that purush becomes a gross objective body.

विषामधें विषचि होतें । अमृतामधें मिलोन जाते । सुगंधीं सुगंध तें । दुर्गंधीं दुर्गंध ॥ १८ ॥

विषामधें ती विष होते. तर अमृतामधें ती अमृत बनते. सुगंधानें सुगंधी बनणे व दुर्गंधानें दुर्गंधी बनणे हाच तिचा स्वभावधर्म आहे.

If That mixes with poison then It becomes poisonous. If That mixes with nectar then It becomes nectar. In the fragrant, that Reality is fragrant and in the stinking, That is stinking.

गुणीं अवगुणीं मिळे । ज्याचें त्यापरी निवळे । त्या उदकाचा महिमा न कळे । उदकेंविण ॥ १९ ॥

गुणांमधे ती गुणी बनते. तर अवगुणांत अवगुणी. ज्याच्याशी तीचा संबंध येतो त्याच्याप्रमाणें ती अनुभवास येते. त्या चित्शक्तिचा महिमा कळण्यासाठीं तिचीच कृपा अवश्यक असते. त्या मूलमायेचा अमंल सर्व चराचर विश्र्वावर चालतो. तिच्याच कृपेने परमार्थ विचार उत्पन्न होतात. तीच सारासार निवडून दाखविते. तीच अनुभवाची खूण आहे. म्हणून तिच्या मनांत आलें तरच माणसाला तीचे अनिर्वचनीय स्वरुप आकलन होत असते.

In that pure guna and in these mixed gunas that Reality is mingled. And when there is the thoughtlessness of that purush then, that Reality gains Its purity once more. But understand, that Reality cannot be realized, without this water of knowledge (this water/knowledge is that Reality and on account of this knowledge, that Reality has taken form. And on account of this knowledge, That Reality becomes formless again).

उदक वाहे अपरांपर । न कळे नदी कीं सरोवर । जलवास करुन नर । राहिले कितीयेक ॥ २० ॥

या नदीला पाणी इतके अथांग आहे कीं ती नदी आहे कां सरोवर आहे. याचा पत्ता लागत नाहीं. कितीतरी माणसें मायानदीच्या पाण्यांतच वस्ती करुन राहतात. सरोवर स्थिर असते, नदी अस्थिर असते. हें दृश्य विश्र्व स्थिर आहे असें वाटते पण दृश्यानें ते इतके अपरंपार भरलें आहे कीं त्याचे अस्थिरपण प्रवाहीपण माणसाच्या ध्यानामतच येत नाही. म्हणून माणूस दृश्याच्या बाहेर येण्याचा प्रयत्न करीत नाहीं. तो फसतो व अडकतो.

This water of knowledge flows on forever and if one does not understand it then, it gets called a *river or a lake (ie. objective knowledge). And then, that One in the `many' stays as a man living within this knowledge (this whole world of `me' and `mine' is nothing but imagination; just like a dream world). *(maharaj- the boy says, `look father it is water.' `No,' the father says, `it is the sea.' The boy was right, there was only water, but you put more ignorance in him and call it an ocean or a river)

उगमापैलीकडे गेले । तेथें परतोन पाहिलें । तंव तें पाणीच आटलें । कांहीं नाहीं ॥ २१ ॥

जें उगमाच्या पलीकडे पोहोचले त्यांनी मागें वळून पाहीले तेव्हां त्यांना असें आधळले कीं, मायानदीचे पाणी संपूर्ण आटले. तेथें नदीचा मागमूसही उरला नाही. आपली वृत्ति अंतर्मुख करुन सूक्ष्मांत शिरलें व मायानदी ओलांडून ब्रह्मस्वरुप झाले. त्यांच्या दृष्टीनें माया मुळीं नाहींच अशी अनुभुती आली.

But when one goes beyond its source* and from `there' looks back then, at that time, this water has dried up and there is no `thing'. *(maharaj know its zero and you are beyond it or not)

वृत्तिसुन्य योगेश्र्वर । याचा पाहावा विचार । दास म्हणे वारंवार । किती सांगों ॥ २२ ॥

ज्यानें आपली वृत्ति शून्य केली, जो निर्वृत्ति बनला असा थोर ज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचा अभ्यास करुन ती समजून घ्यावी. अखेर दास म्हणतात कीं, हीच गोष्ट पुनः पुनः कितीवेला सांगावी?

Then this `I am' of zero/nothing becomes that Lord of yoga beyond zero and the thoughtlessness of this `speech' is understood. The servant of ram says, "Again and again, dissolve the `many' thoughts in that thoughtless understanding (I do not exist)." .