विवेकवैराग्य — समास 5: आत्मनिवेदन

रेखेचें गुंडाळें केलें । मात्रुकाक्षरीं शब्द जाले । शब्द मेळऊन चाले । श्र्लोक गद्य प्रबंद ॥ १ ॥

रेषा वाकड्यातिकड्या काढल्या म्हणजे अक्षरें तयार होतात. आक्षरांपासून शब्द तयार होतात. अनेक शब्द अनेक प्रकारे एकत्र आणलें कीं श्लोक, गद्य, व प्रबंध तयार होतात.

One should know how to `write' this `story' properly. Then this line (ie. pure sattwa guna) that flows within that indestructible purush and the creative mother (ie. pra- kruti) will be formed and this `word' (ie. `I am') will be `spoken'. When this `word' is `spoken' and maintained then, there is this continuous harmonious composition (and then everywhere I go and everything I see; I see myself).

वेदशास्त्रें पुराणें । नाना काव्यें निरुपणें । ग्रंथभेद अनुवादणें । किती म्हणोनि ॥ २ ॥

वेद, शास्त्रें, पुराणें, नाना प्रकारची काव्यें, निरुपणें असें ग्रंथांचे पुष्कळ प्रकार आहेत. तें सगळें सांगणें शक्य नाहीं.

The vedas, the shasthras, the puranas and the `many' poems are due to this discourse `I am'. But when these various different scriptures get repeated parrot-fashion then, there are just the `many' names and forms.

नाना ऋषी नाना मतें । पाहों जातां असंख्यातें । भाषा लिपी जेथ तेथें । काये उणें ॥ ३ ॥

अनेक ऋषींची अनेक मतें आहेत. त्यांची संख्या मोठी आहे. जिकडे तिकडे भाषा व लिपी उपलब्ध असल्यानें ग्रंथांना कांहीं तोटा नाहीं.

There are the `many' rishis with their `many' opinions when one tries to see that immeasurable paramatma. Then there are the languages and the writings of illusion, with their so many faults and failings (if you, that Reality, try to know Yourself then, You create something else).

वर्ग ऋचा श्रुति स्मृति । अधे स्वर्ग स्तबक जाती । प्रसंग मानें समान पोथी । बहुधा नामें ॥ ४ ॥

वर्ग, ऋचा, श्रुति, स्मृति, सर्ग, स्तबक ( चंपू काव्याचे प्रकार ), जाति, प्रसंग, माने, समास (पोथ्यांतील प्रकरणांची नांवें ) पोथी अशी ग्रंथभेदाची नावें आहेत.

Then there are the differences and divisions and hymns from the scriptures and rumours and reminiscences; then there are lifetimes in hells below and heavens above; then there is honour and arrogance and compositions of words in these lazy, foolish lumps of excrement with their `many' names.

नाना पदें नाना श्र्लोक । नाना वीर नाना कडक । नाना साख्या दोहडे अनेक । नामाभिधानें ॥ ५ ॥

नाना प्रकारची पदें, श्लोक, बीर, कडक, साख्या, दोहे (हिंदी काव्यांतील छंद ) असे काव्याचे प्रकार आहेत.

Then there are the `many' states and the `many' connections; the `many' classes of individuals and `many' furies and crashes; then there are the `many' friendships and promises and declarations by the numerous different shapes that have been given na- mes.

डफगाणें माचिगाणें । दंडिगाणें कथागाणें । नाना मानें नाना जसनें । नाना खेळ ॥ ६ ॥

शिवाय डफ गाणें, माचि गाणें, दिंडी गाणें, कथा गाणें, अनेक माने, अनेक उपकथा, अनेक खेळ असे गाण्यांचे प्रकार आहेत.

Then there are the tiresome laments in this skin drum as it goes to its destruction; then there are tiresome events in this `filled-up frame'; then there is whining and obstinacy and sufferings and beatings; then there are exploits and events and these fabled songs; then there are the `many' respects and arrogances, the `many' claims and places; the `many' digressions, obstructions and restraints; and the `many' forms of fun and play.

ध्वनि घोष नाद रेखा । चहुं वाचामध्यें देखा । वाचारुपेंहि ऐका । नाना भेद ॥ ७ ॥

ध्वनि, घोष, नाद आणि रेखा असे चार प्रकार वाणीमध्यें आढळतात. आतां आपल्या वाणीची रुपें व प्रकार ऐका.

This continuous, deep sound of `I am' is to be searched out within these four speeches. Just drop your concepts and listen and these `many' divisions will be this para speech (ie. original `speech').

उन्मेष परा ध्वनि पश्यंति । नाद मध्यमा शब्द चौथी । वैखरीपासून उमटती । नाना शब्दरत्नें ॥ ८ ॥

केवळ वायुरुप जाणिवेचें स्फुरण ही परावाचा होय. ती केवळ स्फुर्तिरुप आहे. पश्यन्ति ही ध्वनिरुप आहे. मध्यमा नादरुप आहे. आणी चौथी वैखरी ही शब्दरुप आहे. वैखरीपासून अनेक प्रकारचे शब्द उत्पन्न होतात व बाहेर पडतात.

There is the para speech or inspiration `I am'; the pashyanti, the continuous sound (ie. thinking is taking place but nothing has yet been clearly formed); the madhyama, the formed sound (ie. a thought takes shape and you feel, I must say this) and within the fourth speech, vaikhari (ie. when you say the articulated word) there is this `word'. From this vaikhari `many' words appear but, they are all on account of this jewel of the `word' `I am'.

अकार उकार मकार । अर्धमात्रांचें अंतर । औटमात्र तदनंतर । बावन मात्रुका ॥ ९ ॥

अकार, उकार, मकार या तीन मात्रा आणि ओंकारावरील चंद्र व बिंदूही ही अर्धमात्रा मिळून साडेतीन मात्रा होतात. या ओंकारामधून सोळा स्वर व छत्तीस व्यंजनें मिळून एकंदर बावन्न अक्षरें निर्माण होतात.

In this `word' there is the a-, u-, m-forms and that half-vowel with its hidden inner meaning. That is why it gets called the *`three and a half', and afterwards on the other side of this aum, there comes the fifty-two letters. *(This aum consists of three vowels and that hidden half vowel represented by the dot above the aum symbol. This is the continuous line or the `word' that is to be carefully `written'. To write properly means, to leave off all these words made of the fifty-two letters and form this one `word' by knowing)

नाना भेद रागज्ञान । नृत्यभेद तानमान । अर्थभेद त्त्वज्ञान । विवंचना ॥ १० ॥

अनेक प्रकारच्या रागरागिण्यांमधील असणार्‍या भेदांचे ज्ञान, अनेक प्रकारच्या नृत्यांमधील फरकांचें ज्ञान, अनेक ताल व ताना यांचे ज्ञान, शब्दांचें अनेक प्रकारचे अर्थ, निरनिराळ्या तत्वज्ञानाचा विचारविमर्श या सगळ्या गोष्टी शब्दांच्या मदतीनें चालतात.

Due to these fifty-two letters, there are the different names and the knowledge of sen- timents and emotions; due to these fifty-two letters, there are the different dances and the knowledge of different rhythms; due to these fifty-two letters, there are the different meanings and the knowledge of the gross elements and their investigation also.

तत्वांमध्यें मुख्य तत्व । तें जाणावें शुद्धसत्व । अर्धमात्रा महत्तत्व । मूळमाया ॥ ११ ॥

शुद्धसत्त्व हें तत्त्वांमध्यें मुख्य तत्त्व आहे. त्यालाच अर्धमात्रा, महत् तत्त्व किंवा मूळमाया असें म्हणतात.

In these elements there is that main element, space and that should be known as the pure sattwa or half-vowel. And this half vowel or great element is also called mula maya (ie. it is that mula purush knowing this mula maya).

नाना तत्वें लाहानथोरें । मिळोन अष्टहि शरीरें । अष्टधा प्रकृतीचें वारें । निघोन जातें ॥ १२ ॥

निरनिराळ्या प्रकारची लहानमोठीं तत्त्वें कमीअधिक प्रमाणांत मिसळून पिंडब्रह्मांडाचे आठही देह बनतात. पांच भूतें, आणि तीन गुण मिळून अष्टधा प्रकृति बनते. तिच्यामध्यें जाणीवरुप वायु असतो, तो चंचळ असल्यानें नाहींसा होतो.

On account of that great brahman within this small jiva, there are the `many' gross elements. For within all the eight bodies, He has mixed. But due to this wind of the eight-fold prakruti, He appears and then gets destroyed (He forgets Himself and appears as His reflection ie. prakruti or knowledge; and this knowledge is broken, it appears when you awake and gets destroyed with you sleep. And in between, there is the objective world made of the gross elements).

वारें नस्तां जें गगन । तैसें परब्रह्म सघन । अष्ट देहाचें निर्शन । करुन पाहावें ॥ १३ ॥

वारा नसतांना जसें आकाश केवळपणानें राहते त्याचप्रमाणें आठ देहांचे निरसन झाल्यावर केवळ दाट परब्रह्म तेवढें उरतें त्याचा अनुभव घ्यावा.

But just as when the wind disappears, the sky does not disappear, so too, when this mula maya disappears still, there is that impenetrable parabrahman. That should be understood by discarding these eight bodies (ie. four of the pinda and four of the brahmanda).

ब्रह्मांडपिंडभार । पिंडब्रह्मांडसंव्हार । दोहिवेगळें सारासार । विमळब्रह्म ॥ १४ ॥

पिंडब्रह्मांडाची उभारणी कशी होते व संहारणी कशी होते याचा सूक्ष्म विचार करावा. उभारणी व संहारणी या दोन्हींहून वेगळें असें सर्वांचे सार असणारें परब्रह्म शुद्ध, निर्मळ ब्रह्म अनुभवास आणावें.

The brahmanda and the pinda have been created and the brahmanda and the pinda will get destroyed. Separate from these two is the thoughtlesness of vivek and that is the pure brahman.

पदार्थ जड आत्मा चंचळ । विमळब्रह्म तें निश्र्चळ । विवरोन विरे तत्काळ । तद्रूप होये ॥ १५ ॥

दृश्य पदार्थ पंचभूतात्मकअसल्यानें जड असतात. त्यांच्या अंतर्यामी सत्तारुपानें असणारा अंतरात्मा चंचळ असतो. या दोन्हीच्या पलीकडें राहणारें विमल ब्रह्म मात्र निश्चळ असतें. या तीन पातळींचा वारंवार विवेक केला असतां जड व चंचळ त्वरित विरुन जातात आणि विचार करणारा निश्चळ परब्रह्माशी तत्काळ तद्रूप होतो.

The objects are inert, the atma (ie. antar-atma) is moving and that pure brahman is still. By continuous investigation, the inert and this moving antar-atma get dissolved and there is that pure brahman.

पदार्थ मनें काया वाचा । मी हा अवघाचि देवाचा । जड आत्मनिवेदनाचा । विचार ऐसा ॥ १६ ॥

मी आणि माझें सगळें, म्हणजे पदार्थ, अथवा वस्तु, माझें मन, माझी काया व वाचा अर्थात् मी आणि माझा प्रपंच हा देवाच्या मालकीचा आहे. ही भावना ठेवून जगणें यास जड आत्मनिवेदन म्हणतात.

The objects, the body and the speech and this "I" created by the mind, everything belongs to that thoughtless God only. This is the surrender of the inert.

चंचळकर्ता तो जगदीश । प्राणीमात्र त्याचा अंश । त्याचा तोचि आपणास । ठाव नाहीं ॥ १७ ॥

या दृश्य विश्वाला चालविणरा अंतरात्मा चंचळ आहे. सर्व जीव त्याचे अंश आहेत. अंतरात्म्याची सत्ता सर्व ठिकाणीं चालते. त्यामुळें आपल्या मीपणाला जागाच नाहीं.

The moving doer is that Lord of the world (antaratma, purush) and even the prana is a part of Him. If this prana belongs to that purush then, there is no place for you (when you forget everything and become this knowledge then, the prana within and the wind outside merge into one moving form). (siddharameshwar maharaj- either the breath within and the wind outside belong to you or they belong to God; but they cannot belong to both)

चंचळ आत्मनिवेदन । याचें सांगितलें लक्षण । कर्ता देव तो आपण । कोठेंचि नाहीं ॥ १८ ॥

म्हणून जें कांहीं घडतें त्याचा कर्ता अंतरात्मा आहे, देव कर्ता आहे, आपलें कर्तेपण मुळींच खरें नाहीं, अशी धारणा असणें हें चंचळ आत्मनिवेदन होय.

This is the surrender of the moving and it is His `song' (ie. knowing) and the attention of this `speech'. Then that God is the doer and you are not there.

चंचळ चळे स्वप्नाकार । निश्र्चळ देव तो निराकार । आत्मनिवेदनाचा प्रकार । जाणिजे ऐसा ॥ १९ ॥

जें चंचळ आहे, तें स्वप्नवत आहे, नाशवंत आहे, पण निश्चळ परमात्मा तो तर निराकार आहे. त्याच्याशी तदाकार होणें हा निश्चळ आत्मनिवेदनाचा प्रकार होय.

When this moving is let slip just as you would let slip a dream-form then, there is that formless still God. That form of surrender should be known.

ठावचि नाहीं चंचळाचा । तेथें आधीं आपण कैंचा । निश्र्चळ आत्मनिवेदनाचा । विवेक ऐसा ॥ २० ॥

चंचळ मुळांतच जेथें मिथ्या आहे तेथें मीपणानें वावरणारा चंचळ जीव असणें शक्य नाहीं म्हणून मी, माझें नाहीं, चंचळ नाहीं, फक्त केवळ निश्चळ परब्रह्म आहे असा अनुभव घेणें हें निश्चळ आत्मनिवेदन समजावें.

When there is completely no movement `there', then how can you be found at the source? Such vivek is called the surrender to the still.

तिहिं प्रकारें आपण । नाहीं नाहीं दुजेपण । आपण नस्तां मीपण । नाहींच कोठीं ॥ २१ ॥

आत्मनिवेदनाच्या या तिन्ही प्रकारांत आपल्या मीपणास स्थान नाहीं.आत्मस्वरुपाहून वेगळेपणास स्थान नाहीं. आपण वेगळेपणानें उरत नसल्यानें मीपणा कोठेंही आढळत नाहीं. मीपणाचा लोप करणें हेंच तिन्ही प्रकारच्या आत्मनिवेदनाचे मर्म आहे.

When you are not in these three forms of surrender then, there is `no-otherness'. When you are not then, there can be no I-ness anywhere.

पाहातां पाहातां अनुमानलें । कळतां कळतां कळों आलें । पाहातां अवघेंचि निवांत जालें । बोलणें आतां ॥ २२ ॥

परब्रह्मस्वरुप शोधतां शोधतां प्रथम कल्पनेच्या कक्षेंत जरासें आलें त्यावर सूक्ष्म विवेक करतां करतां विचारानें त्याचे स्वरुप निश्चितपणें आकलन झालें. परंतु त्यानंतर साक्षात् अनुभव आला. तेव्हां मनाची धडपड निमाली. एकदम सगळें शांत झालें आणि बोलणें थंड पडलें.

If there is only conjecture and guesswork then, only conjecture and guesswork will be your understanding. And if there is only thoughtlessness then, thoughtlessness will be the understanding. And now if by this `speech', you understand the nature of this gross creation, then you become silent (maharaj- silence is a state...it is not true). .