नामरूप — समास 7: प्रत्ययेविवरण

निर्मळ निश्र्चळ निराभास । तयास दृष्टांत आकाश । आकाश म्हणिजे अवकाश । पसरला पैस ॥ १ ॥

परमात्मवस्तु निर्मळ, निश्र्चळ व निराभास आहे. तिला फक्त आकाशाची उपमा देता येते. पसरलेला अवकाश म्हणजे आकाश होय.

It is pure, still and imperceptible/inconceivable. And space is a simile for that Reality. But space means an interval, empty and expanded.

आधीं पैस मग पदार्थ । प्रत्यये पाहातां यथार्थ । प्रत्ययेंविण पाहाता वेर्थ । सकळ कांहीं ॥ २ ॥

आधी मोकळीं किंवा रिकामी जागा मग त्यांत पदार्थ उत्पन्न होऊन भरले जातात. असा आपल्याला प्रत्यक्ष अनुभव येतो. ज्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेता येत नाहीं, ते सर्व व्यर्थच होय.

When at the source there is this expansive space then, there must be this object of the `all'. But when there is that nirgun then, you have truly understood. For without that nirgun, you have the understanding of this empty `all thing'. (maharaj when you awake, first there is space; where there is space, knowledge must be there)

ब्रह्म म्हणिजे तें निश्र्चळ । आत्मा म्हणिजे तो चंचळ । तयास दृष्टांत केवळ । वायो जाणावा ॥ ३ ॥

ब्रह्म निश्र्चळ असते. अंतरात्मा चंचळ असतो. तो समजण्यासाठीं म्हणून त्यास केवळ वायुची उपमा देता येते.

If brahman gets called the still then, the *atma gets called the moving. And if the simile of space is used for that pure knowledge then, the atma should be known as the wind. *(antar-atma)

घटाकाश दृष्टांत ब्रह्माचा । घटबिंब दृष्टांत आत्म्याचा । विवरतां अर्थ दोहींचा । भिन्न आहे ॥ ४ ॥

घटाकाश ही उपमा ब्रह्माला देतात तर घटांतील पाण्यांत पडणार्‍या प्रतिबिंबाला अंतरात्मा म्हणतात. यावर विचार केल्यावर दोन्हीचा अर्थ वेगळा आहे हे समजते.

And if the space in the pot is used as a simile for brahman then, the reflection in the water of the pot would be a simile for atma. If you investigate the meaning of these two similes then, you will see that brahman and this antar-atma are quite different.

भूत म्हणिजे जितुकें जालें । जालें तितुकें निमालें । चंचळ आलें आणी गेलें । ऐसें जाणावें ॥ ५ ॥

जें जें झाले किंवा निर्माण झाले ते सारे भूत होय. जें उत्पन्न होते तें नाश पावते. यावरुन जें जें येते आणि जातें तें सारें चंचळ होय असें जाणावे.

bhuta means, something appeared and whatever has appeared will surely get de- stroyed. One should know that the moving is like that; it comes and goes. (The antar- atma is the Witness only, but as the Witness, He takes Himself to be the witnessed `all'; therefore further investigation is required).

अविद्या जड आत्मा चंचळ । जड कर्पूर आत्मा अनळ । दोनी जळोन तत्काळ । विझोन जाती ॥ ६ ॥

अविद्या जड तर अंतरात्मा चंचळ आहे. अविद्या जणूंकांहीं कापूर तर चंचळ आत्मा जणूं अग्नि आहे. दोन्ही जळून विझून जातात. म्हणून अविद्या नाहींशी झाली किं अंतरात्मा नाहींसा होऊन निश्र्चळ ब्रह्म तेवढें उरते.

This maya of ignorance is inert and this atma is moving (ie. maya of knowledge). The inert is like the camphor and the atma is like the fire. Both burn and both get burnt out at the same time.

ब्रह्म आकाश निश्र्चळ जाती । आत्मा वायो चंचळ जाती । परीक्षवंत परीक्षिती । खरें किं खोटें ॥ ७ ॥

ब्रह्म व आकाश हे निश्र्चळ आहेत. तर अंतरात्मा व वायु हें चंचळ आहेत. हें खरें कां खोटे याची परीक्षा केवळ परीक्षवंतच करतात.

The brahman is still like the space and the *atma is moving like the wind. The proper examiner understands the difference between the true and the false. *(see 10.10.35; the moving atma or antar-atma)

जड अनेक आत्मा येक । ऐसा आत्मानात्माविवेक । जगा वर्तविता जगन्नायेक । तयास म्हणावें ॥ ८ ॥

जड किंवा स्थूल पदार्थ अनेक आहेत. तर सूक्ष्म आत्मा एकच आहे. ही धारणा होणें याला आत्मानात्मविवेक म्हणतात. त्या आत्म्यालाच जगाला चालवणारा जगन्नायक म्हणतात.

The inert is the numerous different forms and the atma is the moving One. Such is the vivek of atma/non-atma. He is the One who gives existence to the gross world and then He is called the Lord of the world.

जड अनात्मा चेतवी आत्मा । सर्वीं वर्ते सर्वात्मा । अवघा मिळोन चंचळात्मा । निश्र्चळ नव्हे ॥ ९ ॥

जड सारें अनात्म समजावें. त्याला अंतरात्मा चेतना देतो. सर्व जडामध्यें राहून त्यास चेतना देतो म्हणून त्यास सर्वात्मा म्हणतात. पण हा सर्व मिळून चंचलात्माच होय. निश्र्चळात्मा नव्हें, निश्र्चळ ब्रह्म नव्हें.

The inert is non-atma and the atma makes it to move. In the `all', this atma of the `all' dwells. This gross creation can meet with this moving atma but it cannot meet with the still (ie. this moving atma is the base of the gross existence; therefore by holding to this sattwa guna that is within these three gunas that have created this world and abandoning raja and tama, this `all' or moving atma is come upon) .

निश्र्चळ तें परब्रह्म । जेथें नाहीं दृश्यभ्रम । विमळ ब्रह्म तें निभ्रम । जैसें तैसें ॥ १० ॥

ज्याच्या ठिकाणीं थोडाही दृश्याचा भ्रम नाहीं, तें निश्र्चळ परब्रह्म समजावें. विमल ब्रह्म अत्यंत भ्रमरहित असतें. तें अगदीं जसेंच्या तसेंच राहातें.

There is that still parabrahman when there is not the delusion of the visible. There is that pure brahman when the Reality is without delusion (of the `all' ie. space and wind). It is, as It is

आधीं आत्मानात्माविवेक थोर । मग सारासारविचार । सारासाविचारें संव्हार । प्रकृतीचा ॥ ११ ॥

प्रथम मोठा आत्मानात्मविचार करावा. यानंतर मग सारासार विचार करावा. सारासार विचारानें प्रकृतीचा संव्हार होतो.

If at the source, there is the vivek of atma/non-atma (then the visible prakruti remains and is taken as true) and afterwards discrimination between that thoughtless essence and non-essence then, that is brahman. For this prakruti is destroyed by that thoughtless essence.

विचारें प्रकृति संव्हारे । दृश्य अस्तांच वोसरे । अंतरात्मा निर्गुणी संचरे । अध्यात्मश्रवणें ॥ १२ ॥

सारासार विचारानें प्रकृतीचा निरास झाला म्हणजे विवेकप्रलय साधतो. मग दृश्य विश्र्व असूनही नसल्यासारखें होते. अध्यात्म श्रवणानें अंतरात्मा निर्गुण ब्रह्मस्वरुपामध्यें अंतर्धान होतो.

When prakruti is destroyed by thoughtlessness then, though this visible is there, it is empty (ie. like a dream). This antar-atma enters within that still nirgun due to this practice of listening (ie. atma/ non-atma vivek).

चढता अर्थ लागला । तरी अंतरात्मा चढतचि गेला । उतरल्या अर्थें उतरला । भूमंडळीं ॥ १३ ॥

सूक्ष्माकडे नेणारा ( वर चढणारा ) अर्थ आंत उदय पावला तर अंतरात्मा सूक्ष्माकडे जातो, स्वतः सूक्ष्म बनतो. सूक्ष्माकडे न जातां स्थूलाकडे ओढणारा अर्थ आंत प्रगट झाला तर अंतरात्मा स्थूलाकडे खालीं येतो, स्वतः अधिकाधिक स्थूल बनतो. मग तो जगांतील स्थूल वस्तूंना चिकटतो.

As the meaning becomes subtler then, the antar-atma rises higher. But if the mea- ning gets grosser then the antar-atma descends and remains within these gross things.

अर्थासारिखा आत्मा होतो । जिकडे नेला तिकडे जातो । अनुमानें संदेहीं पडतो । कांहींयेक ॥ १४ ॥

अंतरात्म्याचा असा गुण आहे कीं, तो अर्थासारखें रुप घेतो. अर्थ जिकडे नेईल तिकडे तो जातो. कल्पना करीत गेले तर कोणत्या तरी संशयानें घेरला जातो.

Whatever meaning It is given, that atma becomes that. Wherever It is led, there It goes only. When there is conjecture then that One within the `thing', falls into body conscious doubts.

निसंदेह अर्थ चालिला । तरी आत्मा निसंदेहचि जाला । अनुमानेअर्थें जाला । अनुमानरुपी ॥ १५ ॥

आंतमधील अर्थ अगदी संशयरहित असेल तर अंतरात्मा देखील अत्यंत निःसंशय बनतो. अर्थ अनिश्र्चित असेल तर अंतरात्मा पण तसाच अनिश्र्चित स्वरुपाचा बनतो.

If the meaning remains doubtless then, the atma becomes doubtless only. When the meaning is conjecture then, there appears a conjectured form.

नवरसिक अर्थ चाले । श्रोते तद्रूपचि जाले । चाटपणें होऊन गेले । चाटचि अवघे ॥ १६ ॥

शृगांर, करुण, भयानक वगैरे नवरसांचे वर्णन चालूं असेल तर श्रोत्यांचा आत्मा त्या त्या रसांशी तद्रूप होतो. चावटपणा चालू असेल तर तो चावटपणाशी तद्रूप होतो.

When the meaning is full of sentiments, then the listener becomes like that only. If there is the idle prattle of this gross existence then, that atma is this idle prattle only.

जैसा जैसा घडे संग । तैसे गुह्यराचे रंग । याकारणें उत्तम मार्ग । पाहोन धरावा ॥ १७ ॥

सरड्याचा गुण असा कीं, ज्या रंगाशीं त्याची संगति होते तो रंग त्याच्यावर चढतो. माणसाच्या अंतरात्म्याचे असेंच आहे. म्हणून माणसानें उत्तम मार्ग शोधावा. व त्या मार्गानें जावें.

It is like a chameleon that becomes the colour of its surroundings. Therefore by means of this `speech', one should understand this `all' and then hold fast to the best path (I do not exist).

उत्तम अन्नें बोलत गेले । तरी मन अन्नाकारचि जालें । लावण्य वनितेचें वर्णिलें । तरी मन तेथेंचि बैसे ॥ १८ ॥

उत्तम अन्नाविषयीं बोलणें निघालें तर मन त्या अन्नाशीं तद्रूप बनते. एखाद्या स्त्रीचें सौंदर्य वर्णन केलें तर मन त्याच्याशी तदाकार होतें.

If that best `speaks' of this `food' (`I am') then the mind becomes like this `food' only. If `there' the beauty of the female is described then, the mind sits there.

पदार्थवर्णन अवघें । किती म्हणोन सांगावें । परंतु अंतरीं समजावें । होये किं नव्हे ॥ १९ ॥

अशा रीतीनें ज्या पदार्थाचें वर्णन करावें त्या पदार्थाशीं मन एकाकार होऊन जातें. अशीं कितीतरी उदाहरणें देतां येतील. वर्ण्य वस्तूशीं मन तदाकार होतें का नाहीं हें ज्यानें त्यानें आपल्या अंतरींच्या अनुभवावरुन ओळखावें.

When the objects of the world are described then everything is there. Therefore the `many' thoughts should know thoughtlessness. But first in your inner space, it should be understood, what is true and what is false.

जें जें देखिलें आणी ऐकिलें । तें अंतरीं सदृढ बैसलें । हित अन्हित परीक्षिलें । परीक्षवंतीं ॥ २० ॥

माणूस डोळ्यांनीं जें जें पाहातो आणि कानांनी जें जें ऐकतो तें त्याच्या अंतर्यामी घट्टपणें जाऊन बसते. त्यापैकी आपल्या हिताचे व अनहिताचे कोणते याची परीक्षा परिक्षवंत करतात.

When mula maya contemplates on this `all' and listens to this `all' only, then that Reality gets firmly established in your inner space. Only the true examiner examines and selects that which is most beneficial and throws away that which is not.

याकारणें सर्व सांडावें । येक देवास धुंडावें । तरीच वर्म पडे ठावें । कांहींयेक ॥ २१ ॥

म्हणून इतर सर्व कांहीं सोडून द्यावें व एका देवाचाच शोध घ्यावा. असें केलें तरच जीवनाचें रहस्य कांहीं प्रमाणांत उलगडेल.

On account of this `speech' there is this `all' and then, that is to be left aside and the One God searched out. Then only will the essence be found, the One within this `thing'.

नाना सुखें देवें केलीं । लोकें तयास चुकलीं । ऐसीं चुकतां च गेलीं । जन्मवरी ॥ २२ ॥

देवानें अनेक प्रकारची उत्तम सुखें निर्माण केली आहेत. पण अज्ञानामुळें ती लोकांना मिळत नाहीत. मार्ग चुकल्यानें जन्मभर तीं सुखें त्यांना मिळत नाहीत.

God has created the `many' pleasures but due to these, that Reality has been forgotten/neglected by the world. And when there is such forgetfulness then, an entire life-time goes by wasted.

सर्व सांडून शोधा मजला । ऐसें देवचि बोलिला । लोकीं शब्द अमान्य केला । भगवंताचा ॥ २३ ॥

" इतर सारें सोडून माझा शोध करा. " असें भगवंतच बोलून गेला आहे. पण लोक भगवंताच्या शब्दाला मानीत नाहीत.

God said, "Leave off this `all' and search out Me." But in this world, this `word' of God is not even respected.

म्हणोन नाना दुःखें भोगिती । सर्वकाळ कष्टी होती । मनीं सुखचि इच्छिती । परी तें कैचें ॥ २४ ॥

याचा परिणाम असा होतो कीं, लोकांना नाना प्रकारची दुःखें भोगावी लागतात. त्यांना सर्व काळ कष्टांत काढावा लागतो. मनांत सुख मिळावें अशी इच्छा असतें पण तें मिळत नाहीं.

Therefore the `many' pains are endured and then this `time of the all' becomes one exhausting vexation after another. And even if, in the mind, there is the happiness of this `wish' (`I want to simply know'), still how can this be that Reality? (No-mind is no `wish')

उदंड सुख जया लागलें । वेडें तयास चुकलें । सुख सुख म्हणताच मेलें । दुःख भोगितां ॥ २५ ॥

वास्तविक माणसापाशी फार मोठा सुखाचा वाटा आहे. पण आपल्या अज्ञानानें त्या सुखास तो मुकतो. मला सुख हवें असा त्यास ध्यास असतो. पण जन्मभर तो दुःख भोगीतच मरुन जातो.

The happiness of that paramatma comes to mula maya but the one who is mad after the objects neglects and loses His Reality. And then while saying, "This is happiness and that is happiness", he dies enduring great suffering.

शाहाण्यानें ऐसें न करावें । सुख होये तेंचि करावें । देवासि धुंडित जावें । ब्रह्मांडापरतें ॥ २६ ॥

तरी शहाण्या माणसानें असें करु नये. या जन्मांत भगवंताचें सुख आपल्याला मिळेल असें त्यानें वागावें. देवाचा शोध करण्यामध्यें ब्रह्मांड पालथे घालावें. ब्रह्मांडाच्या पलीकडे जावे.

By exercising wisdom, such a situation will not arise and one will become truly happy. Therefore God should be searched out beyond this brahmanda/gross creation.

मुख्य देवचि ठाईं पडिला । मग काये उणे तयाला । लोक वेडे विवेकाला । सांडून जाती ॥ २७ ॥

मुख्य देव हस्तगत झाल्यानंतर मग कशाला कांहीं कमी पडत नाहीं. लोक वेडेपणा करतात.विवेकाला सोडून अविवेकानें वागतात.

When that main God is found then, what is imperfect and wanting? But the gross world of those mad after the objects, have lost their vivek.

विवेकाचें फळ तें सुख । अविवेकाचें फळ तें दुःख । यांत मानेल तें अवश्यक । केलें पाहिजे ॥ २८ ॥

विवेकानें वागण्याचें फळ सुख तर अविवेकानें वागण्याचें फळ दुःख होय. यापैकीं मनाला जें पटेल तें माणसानें करावें. अगदी अवश्य करावें.

When there is the fruit of vivek then, there is happiness and when there is the fruit of a-vivek then, there is suffering. Therefore there should be unwavering respect for this `speech'.

कर्तयासी वोळखावें । यास विवेक म्हणावें । विवेक सांडितां व्हावें । परम दुःखी ॥ २९ ॥

खरा जो कर्ता आहे त्याला ओळखावें याचें नांव विवेक होय. ज्यानें हा विवेक सोडला तो अतिशय दुःखी होतो.

The doer should be recognised. Such vivek is this `speech' of `I am'. But if this vivek is left aside, then that Supreme suffers so much.

आतां असो हें बोलणें । कर्त्यास वोळखणें । आपलें हित विचक्षणें । चुकों नये ॥ ३० ॥

आतां हें बोलणें पुरें झालें. खर्‍या कर्त्यास ओळखणें यामध्यें आपलें हित किंवा कल्यााण आहे. शाहाण्या माणसानें तें हित साधण्यास चुकूं नये.

Now, when thoughtlessness (essence/non-essence vivek) is this `speech' (atma/anatma vivek) then, prakruti remains and there is a doer. By means of this knowing, That which is most beneficial should not be forgotten and lost. (When there is a known, there must be a Knower and when there is this `action' there must be the Doer) .