प्रकृतिपुरुष — समास 1: देवबळात्कार

निश्र्चळ ब्रह्मीं चंचळ आत्मा । सकळां पर जो परमात्मा । चैतन्य साक्षी ज्ञानात्मा । शड्गुणैश्र्वरु ॥ १ ॥

मूळ परब्रह्म निश्र्चळ आहे. त्यामध्यें चंचल निर्माण होते. तोच आत्मा होय. सर्वांच्याहून श्रेष्ठ असल्यानें त्यास परमात्मा म्हणतात. चैतन्य, साक्षी, षड्गुणेश्र्वर ही त्याचीच नांवें आहेत.

In that still brahman there is the moving atma (antar-atma). Then there is this `all' and that purush and beyond this prakruti/purush there is paramatma. That pra- kruti/purush is also called chaitanya, the witness, atma of knowledge and the Lord with six qualities.

सकळ जगाचा ईश्र्वरु । म्हणौन नामें जगदेश्र्वरु । तयापासून विस्तारु । विस्तारला ॥ २ ॥

तो सर्व जगाचा स्वामी असल्यानें त्याचें नांव जगदीश्र्वर आहे. त्याच्यापासून सर्व सृष्टीचा येवढा विस्तार झाला.

When there is this `all' then, there is that Lord of the world (purush) and therefore it is due to this `name' that there is the Lord of the world (ie. without the known there is no Knower). From that Reality this expansion further expanded and there was this created world.

शिवशक्ति जगदेश्र्वरी । प्रकृतिपुरुष परमेश्र्वरी । मूळमाया गुणेश्र्वरी । गुणक्षोभिणी ॥ ३ ॥

शिवशक्ति, जगदीश्र्वरी,प्रकृतिपुरुष, परमेश्र्वरी, मूळमाया, गुणेश्र्वरी, गुणक्षोभिणी अशी मूळ मायेची नांवे आहेत.

This shiva/shakti is really the Goddess of the world (ie. shakti); this prakriti/purush is really parameshwari (ie. the female aspect); and this is mula maya, the Goddess of the gunas and then there came guna-kshobini (the explosion of the gunas; the appearance of the gunas or guna maya). (Though shiva is there or that purush is there, they remain hidden behind their feminine counterparts and this is maya)

क्षेत्रज्ञ द्रष्टा कूटस्त साक्षी । अंतरात्मा सर्वलक्षी । शुद्धसत्व महत्तत्व परीक्षी । जाणता साधु ॥ ४ ॥

क्षेत्रज्ञ, द्रष्टा, कूटस्थ, साक्षी, अंतरात्मा, सर्व कांही पाहाणारा, शुद्ध सत्व, महत्तत्व, या सगळ्यांची जो परीक्षा करतो, या सर्वांना जो यथार्थपणें समजतो, तोच खरा जाणता साधु होय.

The sadhu has examined and He knows that the Knower of the field, the seer and the kutastha (ie. the One hidden within) as the Witness; He knows that this antar-atma has the attention of this `all'. He has examined and knows that this great element (space) is that pure sattwa (ie. wind/knowledge). (The witness, seer etc. are this turya state and not that pure knowledge or the thoughtlessness of the sadhu; see 5.6.6)

ब्रह्मा विष्णु महेश्र्वरु । नाना पिंडीं जीवेश्र्वरु । त्यास भासती प्राणीमात्रु । लहानथोर ॥ ५ ॥

ब्रह्मा, विष्णु, महेश्र्वर, पिंडामधें राहणारा जीवेश्र्वर, त्याच्याकडे दृष्टी ठेवूनच सर्व लहानथोर प्राणी तो पाहातो. साधु सर्व प्राणी पाहातो पण त्याची दृष्टि प्राण्यांच्या अंतर्यामी राहणार्‍या अंतरात्म्याकडे असते.

When that Lord of the jivas within the `many' pinda is brahma, vishnu and mahesh- wara (ie. three gunas) then, that great within the small appears in the prana only.

देहदेऊळामधें बैसला । न भजतां मारितो देहाला । म्हणौनि त्याच्या भेणें तयाला । भजती लोक ॥ ६ ॥

हा अंतरात्मा देहरुपी देवळांत बसलेला असतो. त्याची सेवा केली नाहीं, त्याला हवें तें दिलें नाही तर तो देहाला जिवंत ठेवित नाहीं. म्हणून त्याच्या भीतीनें लोक त्याला भजतात.

That great brahman resides within this temple of `I am' and in the body but, when His bhajan is not made then, He beats and kills this body (ie. when His bhajan is not made then this `I am' is not understood and there is body consciousness and that brings suffering and always death). Therefore it was out of fear of this suffering and death that the world started to make their bhajan to Him (initially we pray to God out of the fears we have created in our minds; maharaj- it is said, those who have money go to the goldsmith and those who have no money go to God)

जे वेळेसी भजन चुकलें । तें तें तेव्हां पछ्याडिलें । आवडीनें भजों लागले । सकळ लोक ॥ ७ ॥

ज्या ज्या वेळीं त्याला हवें तें मिळत नाहीं, त्या त्या वेळीं तो लोकांना छळतो. म्हणून लोक त्यास आवडीनें हवें ते देतात.

If mula maya forgets this bhajan when these times of the `many' appear then, that Reality gets grabbed and thrown down to the ground. But when one starts making this bhajan with love then, there appears this world of the `all' (and then after so much suffering one turns to God with love; "You are my shelter, my everything").

जें जें जेव्हां आक्षेपिलें । तें तें तत्काळचि दिधलें । त्रैलोक्य भजों लागलें । येणें प्रकारें ॥ ८ ॥

ज्यावेळीं जी गोष्ट तो मागतो त्यावेळीं लोक ती गोष्ट त्यास पुरवतात. अशा रीतीनें सारेम त्रैलोक्य त्याची सेवा करते.

When the three worlds (ie. gunas) started to do His bhajan then, whatever mula maya desired was given at that time (the three gunas were left behind and there only was the desire to know and to be; when mula maya is understood then, one accepts whatever comes as my only desire).

पांचा विषयांचा नैवेद्य । जेव्हां पाहिजे तेव्हां सिद्ध । ऐसें न करितां सद्य । रोग होती ॥ ९ ॥

पांच इंद्रियभोगांचा नैवेद्य जेव्हां हवा तेव्हां तयार असतो. असें जर केलें नाहीं तर देहांत रोग होतात.

Only when one wants to offer these objects of the five senses (let whatever has to come, come), does that one becomes complete. But if this is not done, then instantly this disease of body consciousness comes ("I want this specific thing, otherwise I cannot be happy").

जेणें काळें नैवेद्य पावेना । तेणें काळें देव राहेना । भाग्य वैभव पदार्थ नाना । सांडून जातो ॥ १० ॥

ज्यावेळी अंतरात्मारुपी देवाला नैवेद्य मिळत नाहीं, तेव्हां तो देहांत राहात नाही. भाग्य, वैभव आणि इतर सारे पदार्थ टाकून तो चालता होतो. मनुष्य मरतो.

When mula maya does not acquire this sacred food of `I am' then, God (ie. purush) cannot remain with her. Then this prosperity and glory of this `object' slips away and there are the `many' objects.

जातो तो कळों देईना । कोणास ठाउकें होयेना । देवेंविण अनुमानेना । कोणास देव ॥ ११ ॥

तो देह सोडून जातो, हें कळूं देत नाही, कोणास समजत नाहीं. देवाशिवाय देवाचे रहस्य इतर कोणासच आकलन होत नाहीं.

When that purush goes away then, one is not allowed to understand. If even this known cannot know Him and how then can God know Himself through conjecture?

देव पाहावयाकारणें । देउळें लागती पाहाणें । कोठेंतरी देउळाच्या गुणें । देव प्रगटे ॥ १२ ॥

देवाचें दर्शन घ्यावयाचे असेल तर देवालयें पहावीं लागतात. देवळाच्या मादह्यमानें देव कोठेंतरी प्रगट होतोच. पुष्कळ माणसें पाहीली तर एखादा आत्मज्ञानी आढळतो.

In order to understand God, the temple has to be understood. Wherever there is this temple made of the pure sattwa guna then there, God is manifest (ie. He is seeing His reflection).

देउळें म्हणिजे नाना शरीरें । तेथें राहिजे जीवेश्र्वेरे । नाना शरीरें नाना प्रकारें । अनंत भेदें ॥ १३ ॥

देवळें म्हणजे नाना प्रकारची शरीरें. शरीराच्या अंतरी जीवेश्र्वर राहतो. अनेक प्रकारची अनेक शरीरें आहेत. त्यांच्यामधें अनेक प्रकारचे भेद आहेत.

Due to this `I am' body, there has come the `many' bodies and therefore one should stay `there' with that Lord of that jiva. For when this `all' body is the `many' bodies then, it is that endless paramatma who gets divided into the `many' ways.

चालतीं बोलतीं देउळें । त्यामधें राहिजें राउळें । जितुकीं देउळें तितुकीं सकळें । कळलीं पाहिजे । १४ ॥

शरीरें म्हणजे चालती बोलती देवळें असून त्यामधें देव राहतो. जितकी देवळें म्हणजे शरीरें आहेत तितकी सारी कळणें अवश्य आहे. शरीरांचे जे नाना प्रकार जगांत आढळतात, ते सारे माहीत असावेत.

On account of this temple (`I am everything, everywhere') that One `moves' and `speaks'. Therefore the *Lord should stay in His temple. Wherever there is this temple, then there is this `all' and then the nirgun can be understood. *(You are the Lord)

मछ कूर्म वाराह देउळें । भूगोळ धरिला सर्वकाळें । कराळें विक्राळें निर्मळें । कितियेक ॥ १५ ॥

मत्स्य, कूर्म, व वराह हीं जीं देवळें आहेत, त्यांनी तर हा भूगोळ धरला आहे. सर्व काळ त्यास आधार दिला आहे. या तीहींमध्यें कांही फार अक्राळविक्राळ आहेत. तर कांहीं सौम्य आहेत.

The *fish, the turtle and the boar are these temples; they uphold the earth within this time of the `all'. But on account of this world of knowledge, the One within the `many' has become a frightening world of gross experiences. *(Incarnations of vishnu ie. knowledge or this `all')

कित्येक देउळीं सौख्य पाहे । भरतां आवघें सिंध आहे । परी तें सर्वकाळ न राहे । अशाश्वत ॥ १६ ॥

कित्येक देवळांत सुखाला इतकी भरती येते कीं, तेथें सुखसमुद्र आहे असा भास होतो. पण ती भरती अशाश्वत असते, ती कायम टिकत नाहीं.

That One within this temple enjoys great happiness when the `many' things become this overflowing of knowledge (`I am everywhere'). But still, when that Reality is this time of the `all' then, it is perishable and cannot remain.

अशाश्वताचा मस्तकमणी । जयाची येवढी करणी । दिसेना तरी काय जालें धनी । तयासीच म्हणावें ॥ १७ ॥

हें अशाश्वत विश्व ज्यानें निर्माण केलें आणि नीट चालवलेले तो अंतरात्मा अशाश्वतांचा राजा आहे. अशाश्वतांमधील सर्वश्रेष्ठ तत्त्व आहे. तो इंद्रियगोचर नाहीं. ही गोष्ट खरी. पण त्यालाच सर्व दृशंचा स्वामी मानला पाहिजे.

This action of mula maya is the jewel in the crown of the perishable. Still how can this abundance of knowledge be called that imperceptible Reality?

उद्भवोन्मुख होतां अभेद । विमुख होतां उदंड खेद । ऐसा अधोर्ध संवाद । होत जातो ॥ १८ ॥

अंतरात्म्याकडे तोंड केलें कीं भेदाकडे पाठ झाल्यानें जिकडेतिकडे अभेद अनुभवास येतो. अंतरात्म्याकडून तोंड फिरवलें कीं अभेदाकडे पाठ होते. आणि मग जिकडे तिकडे भेद अनुभवास येतो.त्यामुळें फार दुःख भोगावें लागतें. मन अंतरात्म्याकडे लागणें हीं ऊर्ध्वगति तर मन दृश्याकडे लागणें ही अधोगति समजावी. वरखालीं जाण्याचा हा क्रम विश्वामध्यें नीटपणें चालत असतो.

When one turns towards the source then, there is that undivided paramatma and when there is a turning away from this, then that vast paramatma gets so much sorrow. And if there is this looking inwards and looking outwards then this pure dialogue comes and goes (one is not established in that undivided atma and there is the to-ing and fro-ing of understanding).

सकळांचें मूळ दिसेना । भव्य भारी आणी भासेना । निमिष्य येक वसेना । येके ठाइं ॥ १९ ॥

या अवाढव्य विश्वाचे मूळ जो अंतरात्मा तो फार भव्य व प्रचंड आहे. पण तो अतिसूक्ष्म असल्यानें सहज अनुभवास येत नाहीं. अति चंचल असल्यानें तो क्षणभरदेखील एके ठिकाणी स्थिर राहात नाहीं.

The root of this `all' cannot be perceived. He is majestic, all-pervading, all-powerful and beyond appearance. But that One does not stay for even a moment when there is this place of the `all'. (As long as this sagun is being understood then, there cannot be the understanding of that nirgun)

ऐसा अगाध परमात्मा । कोण जाणे त्याचा महिमा । तुझी लीळा सर्वोत्तमा । तूंच जाणसी ॥ २० ॥

तो अंतरात्मा किंवा परमात्मा असा अगाध आहे. त्याचा महिमा जाणणारा कोणीं नाहीं. हे सर्वोत्तमा तुझी लीला फक्त तुलाच माहीत आहे.

Such is that unfathomable paramatma. Who knows the greatness of that para- matma? Your play is the best of this `all' and it is for only You, my Lord, to know.

संसारा आलियांचें सार्थक । जेथें नित्यानित्यविवेक । येहलोक आणी परलोक । दोनी साधिले ॥ २१ ॥

जीवनामध्यें नित्यानित्य विवेक करावा. त्याच्या बळावर इहलो आणि परलोक दोन्हींकडे यश मिळवावें. तर जगांत जन्मास आल्याचें सार्थक होतें.

There is the fulfilment of this worldly existence when `here' there is vivek between the indestructible and destructible. Then this world and that other world within that purush/prakruti flourish (when there is the understanding of this world beyond then, even this world becomes beautiful).

मननसीळ लोकांपासीं । अखंड देव आहिर्निशीं । पाहातां त्यांच्या पूर्वसंचितासी । जोडा नाहीं ॥ २२ ॥

चिंतनशील माणसापाशी देव अखंड चोवीस तास राहतो. अशा व्यक्तिच्या पुण्याईला जोड नाहीं असें समजावें.

The one who possesses manana is with this world of the `all' but, that God is unbro- ken, day and night (this `all' goes off when you sleep. He is beyond ignorance/sleep). And when you have the understanding of that paramatma then, the fructifying *karma is not even touched (one understands that this creation is like a dream and that this body and world are only the fructifying of karma and nothing whatsoever to do with me). *(sanchit- stock of acquired karma)

अखंड योग म्हणोनि योगी । योग नाहीं तो वियोगी । वियोगी तोहि योगी । योगबळें ॥ २३ ॥

ज्याचा भगवंताशी अखंड योग असतो त्यास योगी म्हणावें. असा योग ज्याला साधला नाहीं तो वियोगी होय. पण सतत चिंतनाचा अभ्यास केला तर त्या योगाच्या बळानें वियोगीदेखील योगी बनतो.

When there is unbroken union/yoga then, there is the yogi; if there is no union then, that paramatma is still not a yogi. But that non-yogi becomes the yogi when that union is firmly held.

भल्यांची महिमा ऐसी । जे सन्मार्ग लावी लोकांसी । पोहणार असतां बुडतयासी । बुडों नेदावें ॥ २४ ॥

थोर पुरुषाचा थोरपणा असा कीं, तो लोकांना सन्मार्गास लावतो. तो स्वतः पोहणारा आहे त्याने बुडणार्‍या माणसाला बुडूं देऊं नये.

Such is the greatness of the wise; they lead this mula maya along the true path to Reality. And the one who is a swimmer will not allow the drowning to drown (He knows, I will drown, even if I remain in this `all').

स्थूळसूक्ष्मतत्वझाडा । पिंडब्रह्मांडाचा निवाडा । प्रचित पाहे ऐसा थोडा । भूमंडळीं ॥ २५ ॥

जो स्थूल व सूक्ष्म तत्त्वांचा शोध घेतो आणि पिंड व ब्रह्मांड यांचें बरोबर विवरण करतो, त्याला आत्मप्रचिती येते. पण जगांत अशी माणसें थोडी असतात.

The gross and subtle elements have been searched through and the oneness of the pinda and brahmanda has been determined; those who understand this `experience' are few in the world.

वेदांतीचें पंचिकर्ण । अखंड तयाचें विवर्ण । महांवाक्यें अंतःकरण । रहस्य पाहे ॥ २६ ॥

ही माणसें वेदांतामधील संपूर्ण पंचीकरण अखंड विवरीत असतात. त्याचप्रमाणें आपल्या अंतःकरणांत माहावाक्यांचे रहस्य शोधतात.

The panchikarana of vedanta is to investigate that unbroken Reality. Then due to the great statement, `You are That' (tattwasmi), the antah-karana/knowing under- stands that hidden purush.

ये पृथ्वीमधें विवेकी असती । धन्य तयांची संगती । श्रवणमात्रें पावती गती । प्राणीमात्र ॥ २७ ॥

या जगांत अशी जी माणसें असतात, त्यांचीं संगत लाभणें खरोखर धन्य होय. त्यांच्याकडूनच परमार्थ नुसता श्रवण करुनच समान्य लोकांना उत्तम गति प्राप्त होतें.

Blessed is the viveki who finds that thoughtlessness within this earth element; for He has the company of that Reality. Thus by only *shravan, that one in the prana has attained liberation. *(When shravan is maintained, night and day)

सत्संग आणी सत्शास्त्रश्रवण । अखंड होतसे विवर्ण । नाना सत्संगआणी उत्तम गुण । परोपकाराचे ॥ २८ ॥

संतांची संगत आणि त्यांच्याकडून सत् शास्त्राचें क्षवण असा योग यावा. तेथें अखंड आत्मानात्मविवरण चालतें. अनेक संतांचा सहवास घडतो. आणि लोकांवर उपकार करतां येण्यासारखें अनेक सद्गुण अंगी जडतात.

When there is *satsang and the listening to the true shasthtra (neti, neti) then, there is that unbroken investigation. Then the `many' satsangs are that satsang (company of the Self) and this is the pure sattwa guna. *(siddharameshwar maharaj company of Self)

जे सद्कीर्तीचे पुरुष । ते परमेश्र्वराचे अंश । धर्मस्थापनेचा हव्यास । तेथेंचि वसे ॥ २९ ॥

अखंड चिंतनशील असणारे जे किर्तिमान पुरुष असतात ते परमेश्र्वराचे अंश समजावे. धर्मस्थापना करण्याची उत्कट इच्छा व खटाटोप त्यांचेपाशींच आढळतो.

When mula maya is the pervasiveness of that mula purush then, that *part of parameshwar becomes Reality. When one lives with this longing for the establishment of dharma then, one becomes brahman. *(mula purush)

विशेष सारासार विचार । तेणें होय जग्गोद्धार । संगत्यागें निरंतर । होऊन गेले ॥ ३० ॥

त्यांच्या ठिकाणीं सारासार विचार विशेषपणें असतो. त्या विचारानें जगाचा उद्धार घडून येतो. पण ते स्वतः मी पणाचा त्याग करुन चिरंजीव स्वरुपमय होऊन जातात.

The most excellent of all is the thoughtless essence. Due to this, there is that One who lifts you out of the world and due to the abandonment of all attachment/company, that parabrahman is revealed. .