नवविधाभक्तिनाम — समास 9: आत्मनिवेदनभक्ति

मागां जालें निरुपण । आठवे भक्तीचें लक्षण । आतां ऐका सावधान । भक्ति नवमी ॥ १ ॥

मागच्या समासांत आठवी भक्ती कशी त्याचे वर्णन केले. आतां सावधपणें नवव्या भक्तीचे वर्णन ऐका.

Previously this eighth devotion had been discoursed. Now, listen attentively and there will be the ninth devotion.

नवमी निवेदन जाणावें । आत्मनिवेदन करावें । तें हि सांगिजेल स्वभावें । प्रांजळ करुनि ॥ २ ॥

निवेदनाला नववी भक्ती म्हणतात. आपण सर्वस्वी स्वतःला भगवंताकडे सोपविणे. म्हणजे आत्मनिवेदन. त्याच्या ताब्यांत देणे किंवा स्वतःला देवाच्या हाती सोपविणे.

The ninth devotion should be known as surrender; it is the offering of this `I' to that atma. Then this spontaneous `all' will become that Reality.

ऐका निवेदन लक्षण । देवासि वाहावें आपण । करावें तत्वविवरण । म्हणिजे कळे ॥ ३ ॥

स्वतःला देवाला वाहाणे ही निवेदनाची खूण आहे. तत्वाचा शोध घेतल्यावर जे उरते ते म्हणजेच मी हा देवाला ममत्व सोडून वाहून टाकणे.

Listen to this `I am', for this attention brings about that surrender. In this way, you should be offered to God. When the gross elements are carefully examined then, that Reality can be understood.

मी भक्त ऐसें म्हणावें । आणी विभक्तपणें भजावें । हें आवघेंचि जाणावें । विलक्षण ॥ ४ ॥

मी भक्त आहे आहे असे एकीकडे म्हणायचे आणी दुसरीकडे वेगळेपणा धरुन भगवंताची भक्ती करायची. यामधिल विरोधाभास विलक्षण वाटतो.

If you say, `I am a devotee' and make bhajans by remaining separate then, you should know that, that thoughtless Self has become something else created by your mind.

लक्षण असो विलक्षण । ज्ञान असोन अज्ञान । भक्त असोन विभक्तपण । तें हें ऐसें ॥ ५ ॥

म्हणजे एकीकडे एखादे लक्षण आहे असे म्हणायचे व दुसरीकडे तें लक्षण नाही असे वागायचे. किंवा एखाद्याला ज्ञान आहे असे म्हणायचे व दुसरीकडे तें ज्ञान नाही असे वागायचे. त्यामुळे लक्षण आहे व लक्षण नाही, किंवा ज्ञान व अज्ञान या गोष्टी एकावेळी असू शकत नाहीत. त्याचप्रमाणे एखादा माणुस एकाचवेळी भक्त व विभक्त असू शकत नाही.

Then there is an attention and something has appeared; then you are knowledge and this is ignorance; then though being a devotee, you are remaining separate and that thoughtless Reality becomes like that only.

भक्त म्हणिजे विभक्त नव्हे । आणी विभक्त म्हणिजे भक्त नव्हे । विचारेंविण कांहींच नव्हे । समाधान ॥ ६ ॥

भक्त हा भगवंतापासून वेगळा नाही. व जो भगवंतापासून वेगळा आहे तो भक्त नव्हे. परंतु आत्मानात्म विचार केल्याखेरीज या गोष्टी समाधानकारक रीतीने समजणार नाहीत.

A devotee truly means, not separate; and separateness means there is no devo- tion. Without the understanding of no-otherness, this `all' cannot have that complete contentment/samadhan of Reality. (That thoughtless understanding of no-otherness is devotion/bhakti )

तस्मात विचार करावा । देव कोण तो वोळखावा । आपला आपण शोध घ्यावा । अंतर्यामीं ॥ ७ ॥

म्हणून विचार करुन देव कोण ते ओळखावे. आपला आपणच आपल्या अंतरी शोध घ्यावा. आणी जाणून घ्यावे.

You should be thoughtless and then can God, that atma, be recognized. Therefore you should search within yourself.

मी कोण ऐसा निवाडा । पाहों जातां तत्वझाडा । विचार करितां उघडा । आपण नाहीं ॥ ८ ॥

मी कोण आहे हा साधा प्रश्ण वाटतो. पण याच्या मागच्या तत्वाचा विचार करायला लागल्यावर जो " मी " आपण समजतो तो खरा " मी " नाही असे समजते.

`Who am I?' This should be determined. This understanding can only come about when the gross elements are negated (so first determine that you are this `I am' beyond the gross elements) and when that thoughtless understanding is clearly grasped then, you are not (that thoughtless understanding is offering yourself to the atma).

तत्वें तत्व जेच्हां सरे । तेव्हां आपण कैंचा उरे । आत्मनिवेदन येणें प्रकारें । सहजचि जालें ॥ ९ ॥

एका तत्वाने दुसर्‍या तत्वाचे निरसन होत नाही. तेव्हां आपण निराळे उरत नाही. अशारीतीने तत्वनिरसनाने आत्मनिवेदन सहजच होते.

When one gross element is negated by another element then, how can you remain? In this way, there is naturally the offering of yourself to that atma.

तत्वरुप सकळ भासे । विवेक पाहातां निरसे । प्रकृतिनिरासें आत्मा असे । आपण कैंचा ॥ १० ॥

सगळे दृश्य विश्र्व पंचमहाभूतांचे बनलेले आहे. त्यांचे विवेकानें विवरण केले तर सर्वांचा निरास होतो. म्हणजे ती शेवटपर्यंत खरेपणाने टिकत नाहीत. अशारीतीने दृश्य विश्र्वाचे अथवा प्रकृतीचे निरसन झालें की आत्मस्वरुपच शिल्लक उरते. मग आपला मी वेगळा राहातच नाही.

The elemental forms and this `all' have appeared but when you understand through vivek then, they are cast off. When that atma casts off its prakruti, how can there be this `I'?

येक मुख्य परमेश्र्वरु । दुसरी प्रकृति जगदाकारु । तिसरा आपण कैंचा चोरु । आणिला मधें ॥ ११ ॥

मुख्य मुलतत्वे दोनच आहेत. एक परमेश्र्वर व दुसरी विश्र्वाचा आकार त्या दोघांमध्ये तिसरा " मी " हा चोर येतच नाही.

There is that One Supreme parameshwara and the other is prakruti, this world form.11 Then from where has this third, the thief `I', come in between?

ऐसें हें सिद्धचि असतां । नाथिली लागे देहअहंता । परंतु विचारें पाहों जातां । कांहींच नसे ॥ १२ ॥

परमात्मा आणी प्रकृती हीं दोन मूलतत्वें स्वतः सिद्ध आहेत. परंतु मुळांत नसलेला आणी या कारणासाठी खोटा असलेला देहाहंकार आपल्याला चिकटतो. तरीपण विचारानें शोध घेतल्यास त्याला कांही आधार नाही असा निश्र्चय होतो.

Only that thoughtless Self is real and that has acquired a body ego/ahamta which is not. But if due to that thoughtless understanding, you come to understand that Reality then even this `all' is not.

पाहातां तत्वविवंचना । पिंडब्रह्मांडतत्वरचना । विश्र्वाकारें वेक्ती नाना । तत्वें विस्तारलीं ॥ १३ ॥

व्यक्ति आणि विश्र्व यांमधील तत्वांची रचना शोधून पाहिली, त्याचप्रमाणें तत्वांची मीमांसा करुन पाहिली तर असे आढळते की, या विश्र्वामधील अनेक प्रकारचे अगणित आकार किंवा दृश्य वस्तु हा सगळा तत्वांचाच विस्तार आहे.

When the elements are investigated then it is understood that, the body/pinda and the created universe/brahmanda are both elemental constructions. These `many' forms/pinda are the expansion of the gross elements in this visible creation/brahmanda (the `many' names and forms are created when the intellect regards itself as a separate entity in this whole created world).

तत्वें साक्षत्वें वोसरती । साक्षत्व नुरे आत्मप्रचिती । आत्मा असे आदिअंतीं । आपण कैंचा ॥ १४ ॥

आपल्या देहासकट या विश्र्वाकडे आपण साक्षित्वाने पाहूं लागलो, म्हणजे केवळ बघणार्‍याची भूमिका ठेवून तिर्‍हाईतपणाने पाहूं लागलो तर ती तत्वें सहज नाहीशी होतात. नंतर प्रत्यक्ष आत्म्याचा अनुभव आला कीं साक्षीपणाही उरत नाही. विश्र्वाच्या आरंभी केवळ आत्माच होता तसाच विश्र्वाच्या शेवटीसुद्धा आत्माच शिल्लक राहतो. हें जर खरे तर आपल्या मीपणाला वेगळें अस्तित्व राहातच नाही.

But due to witnessing these gross elements are dissolved. And when there is the direct experience of the atma then, even witnessing does not remain (when no-otherness is understood, how can there be a Witness?). When from beginning to the end, there is only that atma, then how can there be an `I'?

आत्म एक स्वानंदघन । आणी अहमात्मा हें वचन । तरी मग आपण कैंचा भिन्न । उरला तेथें ॥ १५ ॥

आत्मा सगळीकडे व्यापून आहे. आपल्या आनंदानें तो संपूर्ण भरलेला आहे. आणि मीच तो आत्मा आहे असे श्रुति सांगते. तर " मी " आणखी कोणी निराळा असू शकत नाही. म्हणून देहाचा अहंकार खोटा आहे.

There is that One atma full of its own bliss and when there is this `I am atma' thought then, that thoughtless swarup has become this divine `word' (`I am'). But how can this separate `I' remain `there' in brahman?

सोहं हंसा हें उत्तर । याचें पाहावें अर्थांतर । पाहातां आत्मयाचा विचार । आपण कैंचा तेथें ॥ १६ ॥

" कोऽहम् " या प्रश्र्णाचे उत्तर " सोऽहम् " " मी कोण " याप्रश्र्णाचे उत्तर " तो मी " आहे. या उत्तरामध्ये असणारा सर्व अर्थ उकलून पहावा. आत्म्याच्या विचारांत शिरले कीं " मी " आणखी कोणी निराळा आहे हे सिद्ध होत नाही.

When there is soham hamsa (`I am That') then, that thoughtless Self has become this `I am'. Therefore the inner meaning of this `I am' should be understood. When that thoughtlessness of the atma is understood then, how can `I' be `there'?

आत्मा निर्गुण निरंजन । तयासी असावें अनन्य । अनन्य म्हणिजे नाहीं अन्य । आपण कैंचा तेथें ॥ १७ ॥

सोऽहम् म्हणजे तो आत्मा मी आहे. आत्मा निर्गुण व निरंजन म्हणजे दृश्याच्या पलीकडे व मलरहित आहे. मी तोच असल्याने त्याच्याशी अनन्य आहे. अनन्य म्हणजे मी व तो वेगळे नाही. हें जर खरे तर " मी " कोणी निराळा आहे असे कसे म्हणता येईल.

That atma is nirgun and niranjan (beyond knowledge). There should be this no- otherness of that Reality and when there is no-otherness then, how can `I' be `there'?

आत्मा म्हणिजे तो अद्वैत । जेथे नाहीं द्वैताद्वैत । तेथें मीपणाचा हेत । उरेल कैंचा ॥ १८ ॥

आत्मा अद्वैत आहे, अद्वैत म्हणजे द्वैत नाहीं तें, ज्यांत दुसरेपणा नाहीं तें. असें जर आहे तर आणखी वेगळ्या " मी "पणाचे कारण असूंच शकत नाही.

That atma means non-duality/adwait. Then `here' (maya) the discrimination be- tween duality and non-duality, no longer remains then, how can this original intent of `I am' remain `there' (in brahman)? (non-duality can only be spoken of in the context of duality, like sagun and nirgun. But when there is only One then such discrimination can no longer remain).

आत्मा पूर्णत्वें परिपूर्ण । जेथें नाहीं गुणागुण । निखळ निर्गुण आपण । कोण कैंचा ॥ १९ ॥

आत्मा सर्व बाजूंनी परिपूर्ण आहे. तो मूर्तिमंत पूर्णता आहे. तेथें गुण व अवगुण दोन्हीही नाहीत. मानवी बुद्धिला गुणांवाचून वस्तूची कल्पनाच करता येत नाही. म्हणुन सर्व अनात्मवस्तु आपण सगुण म्हणतो. पण आत्मवस्तु मानवी कल्पनांच्या पलीकडे असल्याने आपण तिला निर्गुण म्हणतो.

That atma, due to its completeness, is full and complete. Then any discrimination between gunas and without-gunas `here' can no longer remain. Then how can there be this `I' in that pure nirgun?

त्वंपद तत्पद असिपद । निरसुनि सकळ भेदाभेद । वस्तु ठाईंची अभेद । आपण कैंचा ॥ २० ॥

" तत् त्वम् असि " म्हणजे " तूं ते ब्रह्म आहेस " असें उपनिषदांतील स्वानुभवाचे वाक्य आहे. या तिनही पदांच्या पलिकडे असलेल्या आत्मस्वरुपापर्यंत जो पोहोचला, त्याला भेद व अभेद दोन्ही लटके होतात. त्याला मी देह आहे अशी मीपणाची निराळी अवस्था कशी असणार ? म्हणून मीपणाअसत्य आहे.

When the state `you'/twa, the state `That'/tat and the state `to be'/asi (tattwamasi `That you are') are dissolved then, the discrimination between different and non- different is also dissolved. When there is that original Self, void of difference, then how can there be this `I' of the `all'?

निरसितां जीवशिवउपाधी । जीवशिवचि कैंचे आधीं । स्वरुपीं होतां दृढबुद्धि । आपण कैंचा ॥ २१ ॥

मी जीव आहे व तो शिव आहे. हा विद्याअविद्यांनी निर्माण केलेला भेद आहे. त्या भेदाची उपाधि नाहींशी केली तर आत्मस्वरुपांत जीवशिव असा भेद नाही हे लक्षांत येईल. असा निश्र्चय झाला की मी राहणार नाही.

When the limiting concepts of jiva and shiva are both gone, then how can any discri- mination between the jiva and shiva begin? When the conviction of the intellect/buddhi is fixed within that swarup, then where is this `I'?

आपण मिथ्यासाच देव । देव भक्त अनन्यभाव । या वचनाचा अभिप्राव । अनुभवीन जाणती ॥ २२ ॥

" मी देह आहे " या भावनेमुळे आपण कोणी निराळे आहोत, स्वतंत्र आहोत, असा जो आपला दृढ विश्र्वास असतो, तो भ्रम असतो. तो असत्य आहे. एक भगवंत काय तो खरा आहे. तसेच भक्त व भगवंत दोघे निराळे दिसले तरी ते वेगळे नसतात. दोघे एकमेकाशी अनन्य असतात. एकरुप असतात. हे जे मी (समर्थ) सांगतो त्याचा अर्थ फक्त स्वानुभवी पुरुषांनाच कळेल.

This `I' is false and God is true. When God is the *devotee then there is the understanding of no-otherness.12 This divine `word' has meaning only to the Knower of this `word' (but in no-otherness this `word' and its Knower no longer remain).

या नाव आत्मनिवेदन । ज्ञानियांचे समाधान । नवमे भक्तीचें लक्षण । निरोपिलें ॥ २३ ॥

भक्तानें आपला संपूर्ण मीपणा भगवंताला वाहणें आणि त्याच्याशी संपूर्णपणे एकरुप होऊन जाणें यास आत्मनवेदन असे म्हणतात. आत्मनिवेदनानेच ज्ञानी पुरुषांना समाधान लाभते. याप्रमाणे नवव्या भक्तीचे लक्षण निरोपिले.

When this `name' (`I am') is offered to that atma (I do not exist) then, there is the complete contentment of the gnyani. Thus the ninth devotion has been discoursed.

पंचभूतांमध्यें आकाश । सकळ देवांमध्यें जगदीश । नवविधा भक्तिमधें विशेष । भक्ति नवमी ॥ २४ ॥

ज्याप्रमाणे पंचमहाभूतांमध्यें आकाश, सगळ्या देवांमध्ये जगदिश श्रेष्ठ, त्याचप्रमाणें भक्तीचे जे नऊ प्रकार सांगितले त्यामध्यें नववी म्हणजे आत्मनिवेदन भक्ति सर्वांत श्रेष्ठ भक्ति आहे.

Within the five elements there is space/akash; within the three gunas there is this `all' and that `Lord of the all', the atma. Within the nine devotions, this ninth devotion is the greatest for it reveals that Lord.

नवमी भक्ति आत्मनिवेदन । न होतां न चुके जन्ममरण । हें वचन सत्य प्रमाण । अन्यथा नव्हे ॥ २५ ॥

नववी भक्ति जी आर्मनिवेदन ती जर साधली नाही तर माणसाचें, भक्ताचे जन्ममरण चुकणार नाही, हे माझे बोलणे अगदी खरे आहे, अनुभवाला धरुन आहे, तें खोटे होणार नाही.

The ninth devotion is the offering of this `I' to the atma; if this is not achieved then, birth and death cannot be avoided. If there is this divine `word' then, that thoughtless Truth can be established, otherwise not.

ऐसी हे नवविधा भक्ती । केल्यां पाविजे सायोज्यमुक्ती । सायोज्यमुक्तीस कल्पांतीं । चळण नाहीं ॥ २६ ॥

नवविधा भक्ति ही अशी आहे. ती आचरली तर सायुज्यमुक्ति मिळते. या सबंध विश्र्वाचा लय झाला तरी सायुज्यमुक्ति अचल राहते. तिच्यामध्यें बदल होत नाही.

Like this is that thoughtless ninth devotion. Through this one will attain Final Liberation/sayujya-mukti. That Final Liberation is within the `end of thought' and it never moves.

तिहीं मुक्तीस आहे चळण । सायोज्यमुक्ती अचळ जाण । त्रैलोक्यास होतां निर्वाण । सायोज्यमुक्ती चळेना ॥ २७ ॥

एकंदर मुक्ति चार आहेत. त्यापैकी पहिल्या तीन मुक्तींमध्ये फरक घडून येतो. सायुज्यमुक्ति मात्र अचल राहते, तिच्यांत फरक पडत नाही. तिन्ही लोकांचा शेवट झाला तरी सायुज्यमुक्तिमध्यें कोणताही फेरबदल होत नाही ती जशीच्या तशीच कायम राहते.

Within the three other liberations there is movement. Know that Final Liberation is steady. When the *three worlds have been destroyed there is that Final Liberation and it does not move. *(Waking, dream and deep sleep states)

आवघीया चत्वार मुक्ती । वेदशास्त्रें बोलती । तयामधें तीन नासती । चौथी ते अविनाश ॥ २८ ॥

वेद व शास्त्रे यांनी एकंदर चार प्रकारच्या मुक्ति वर्णन केल्या आहेता. त्यापैंकी तीन नश्वर आहेत. अशाश्वत आहेत. पण चौथी मात्र शाश्वत आहे. अविनाशी आहे.

There are four liberations according to the veda and shasthras. In that Reality, three get destroyed but the fourth is indestructible.

पहिली मुक्ती ते स्वलोकता । दुसरी ते समीपता । तिसरी ते स्वरुपता । चौथी सायोज्यमुक्ती ॥ २९ ॥

पहिली मुक्ति स्वलोकता, दुसरी समीपता, तिसरी स्वरुपता आणि चौथी सायोज्यमुक्ती होय.

The first liberation, this is salokata, to be a `devotee of God'; the second, this is samipata, to be `in heaven with God'; the third, this is sarupata, `I and God are the same'; and fourth, this is sayujyata mukti, I do not exist (as explained by maharaj).

ऐसिया चत्वार मुक्ती । भगवद्भजनें प्राणी पावती । हेंचि निरुपण प्रांजळ श्रोतीं । सावध पुढें परिसावें ॥ ३० ॥

अशा या चार मुक्ति भगवंताच्या भक्तीनें माणसाला त्या प्राप्त होतात. पुढील समासी हाच विषय सांगावयाचा आहे. श्रोत्यांनी ते सावधपणें ऐकावे.

Such are four liberations. They are attained by the one within the prana, when these nine bhajans of God are made. That thoughtless non-dual discourse within the listener becomes clear, when you listen very carefully ahead. .