मंत्रांचा — समास 3: शिष्यलक्षण

मागां सद्गुरुचें लक्षण । विशद केलें निरुपण । आतां सच्छिष्याची वोळखण । सावध ऐका ॥ १ ॥

मागील समासांत सद्गुरुचे लक्षण सांगितले. आतां सत्शिष्याची ओळख सांगतो.

Previously the pure attention of the sadguru was discoursed. Now if you listen at- tentively then, there will be the recognition of a true disciple/shishya.

सद्गुरुविण सच्छिष्य । तो वायां जाय निशेष । कां सच्छिष्येंविण विशेष । सद्गुरु सिणे ॥ २ ॥

सद्गुरु जर मिळाला नाही तर सत्शिष्य वाया जातो. सत्शिष्य मिळाला नाही तर सद्गुरुला शिष्याला सत्शिष्य बनविण्यास बरेच श्रम घ्यावे लागतात.

Without the sadguru and *sat-disciple/shishya, the atma becomes worthless and gets completely lost (taking itself as a body). But how could that pure knowledge of sadguru ever get fatigued without a true disciple? (sadguru is ever free. He sees Himself everywhere)10 *(sat-true/pure)

उत्तम भूमि शोधिली शुद्ध । तेथें बीज पेरिलें किडखाद । कां ते उत्तम बीज परी समंध । खडकेंसी पडिला ॥ ३ ॥

समजा, उत्तम जमीन आहे. तिच्यांतील खडे गोटे तण काढून ती चांगली साफ केली. पण तिच्यांत किडके बीज पेरले. किंवा उत्तम बीज खडकाळ जमीनींत पेरले.

If one was to prepare the best ground and then sow a rotten seed or if one was to acquire the best seed and then let it fall upon the hard and dry ground....

तैसा सच्छिष्य तें सत्पात्र । परंतु गुरु सांगे मंत्र तंत्र । तेथें अरत्र ना परत्र । कांहींच नाहीं ॥ ४ ॥

या दोन्ही ठिकाणी चांगले पीक येत नाही. तसेच सत्शिष्य आहे पण त्याला मंत्र-तंत्र सांगणारा गुरु भेटला तर ना प्रपंच ना परमार्थ अशी अवस्था होऊन हाती कांहींच लागत नाही.

It would be like the true disciple who is worthy of that pure knowledge having a guru accomplished in mantra and tantra (mystic formulae, sacrifice etc.). Then neither brahman nor even this `I am' could be acquired.

अथवा गुरु पूर्ण कृपा करी । परी शिष्य अनाधिकारी । भाग्यपुरुषाचा भिकारी । पुत्र जैसा ॥ ५ ॥

किंवा सद्गुरु ब्रह्मज्ञानी, पूर्ण कृपा करणारा व कृपाळू असला परंतु त्याचा शिष्य जर अनधिकारी, अपात्र, परमार्थाला अयोग्य भेटला तर एखाद्या भाग्यवान बापाचा मुलगा दरिद्री निघावा अशी अवस्था होते.

Or, if the guru is complete and gives His grace but the disciple is not worthy of it then, it is just like that blessed purush having a beggar for a son.

तैसें येकाविण येक । होत असे निरार्थक । परलोकींचे सार्थक । तें दुर्‍हावे ॥ ६ ॥

या कारणाने सद्गुरु आणि सत्शिष्य यापैकी एक असून दुसरा नसेल तर सगळे फुकट जाते. परमार्थ साधल्याने होणारे सामर्थ्य दूरच राहते.

In this way, when there is one without the other then, everything is wasted. Then this world beyond (`I am knowledge') and that Reality stay very far away indeed.

म्हणौनि सद्गुरु आणी सच्छिष्य । तेथें न लगती सायास । त्यां उभयतांचा हव्यास । पुरे येकसरा ॥ ७ ॥

म्हणून सद्गुरु व सत्शिष्य अशी जोडी जेथे असते तेथे सद्गुरुला कष्ट न होता सत्शिष्य तयार होतो. दोघांची हौस एकदम पुरविली जाते. आपलें ज्ञान दान योग्य ठिकाणी होते म्हणून सद्गुरु समाधानी तर आपल्याला उत्तम ज्ञानी सद्गुरु भेटला म्हणून सत्शिष्य पण समाधानी होतो.

And where there is the true guru and the true disciple then, no great toil is necessary. The longings of mula maya (ie. to be) and mula purush (ie. not to be) are both fulfilled, in due course.

सुभूमि आणी उत्तम कण । उगवेना प्रजन्येंविण । तैसें अध्यात्मनिरुपण । नस्तां होये ॥ ८ ॥

जमीन उत्तम आहे. उत्तम बीज पेरले आहे पण पाऊस नसेल तर पीक येणार नाही. तसेंच सद्गुरु आहे त्याला सत्शिष्य भेटला आहे. पण दोघांमध्ये आत्मज्ञानाबद्दल सुसंवाद नसेल तर शिष्याला स्वानुभव येणार नाही.

Even if there is the best ground and the best seed still, that seed will not sprout wi- thout constant rain. Similarly, this discourse on oneness is surely lost if proper attention is not maintained.

सेत पेरिलें आणी उगवलें । परंतु निगेविण गेलें । साधनेंविण तैसे जालें । साधकांसी ॥ ९ ॥

शेतांत उत्तम बी पेरले आणी ते उगवले परंतु त्याची निगा न राखल्याने ते वाया गेले. तसेच सद्गुरुने आत्मज्ञान दिले परंतु सत्शिष्याने साधना केली नाही तर सर्व फुकटच जाते.

The field has been planted and the seeds begin to grow but without proper care and attention they will get spoiled. The same thing happens to the seeker/sadhak without sadhana.

जंवरी पीक आपणास भोगे । तंवरी अवघेंचि करणें लागे । पीक आलियां हि उगें । राहोंचि नये ॥ १० ॥

जोपर्यंत शेतांतील पीक घरी येऊन पडत नाही, तोपर्यंत सर्व गोष्टी करुन निगा राखावी लागते. पीक घरी आल्यावरही त्याची काळजी घ्यावी. थंडपणे बसून राहू नये.

Until the harvest is enjoyed by you, every care has to be taken. For when the crop has become ripe one should not remain idle.

तैसें आत्मज्ञान जालें । परी साधन पाहिजे केलें । येक वेळ उदंड जेविलें । तर्‍हीं सामग्री पाहिजे ॥ ११ ॥

आत्मज्ञान झाल्यानंतरसुद्धासाधकाने सद्गुरुने सांगितलेले साधन चालू ठेवले पाहीजे. अविद्येच्या अमंमलाने ते ज्ञान मंद होता कामा नये. जसे एकदा पोटभर जेवले तरी परत जेवण बनविण्यासाठी सामुग्रीजवळ ठेवावीच लागते.

In this way, sadhana must be maintained until Self-knowledge/atma-gnyan has come. Until that One vast paramatma is enjoyed, the means by which it is acquired is required (even if knowledge is required, one should not be proud or delight in `having understood' and therefore drown that longing for Reality).

म्हणौन साधन अभ्यास आणी सद्गुरु । सच्छिष्य आणी सच्छास्त्रविचारु । सत्कर्म सद्वासना पारु । पाववी भवाचा ॥ १२ ॥

म्हणून साधना, अभ्यास, सद्गुरु, सत्शिष्य, सत्शास्त्र विचार, सत्कर्माचार, सद्वासना

Therefore when there is this sadhana, the skill acquired to maintain this sadhana and sadguru; when there is the true disciple and true thought of the shasthras; when the action is true and the vasana is true then, one will reach the other shore beyond this worldly existence.11

सदुपासना सत्कर्म । सत्क्रिया आणी स्वधर्म । सत्संग आणी नित्य नेम । निरंतर ॥ १३ ॥

सद्उपासना, सत्क्रिया, स्वधर्माचरण, सत्संग आणि नित्य नेम

When the worship is true then, the action is true and when the action is true then, there is swadharma. When you stay in the company of the Truth/satsang then, there is that One who is `beyond this inner space' (parabrahman).

ऐसें हें अवघें चि मिळे । तरी च विमळ ज्ञान निवळे । नाहीं तरी पाषांड संचरें बळें । समुदांई ॥ १४ ॥

या सगळ्या गोष्टी सातत्याने एकत्र राहील्या तरच निर्मळ आत्मज्ञान उदय पावते. आणि सत्शिष्य संसारांतून पार पडतो. नाहींतर लोकंमधे पाखंडाचा प्रचार होतो.

When the mind meets that thoughtless Reality then, there is only that stainless pure knowledge. Otherwise, false doctrines will be accepted at the meeting place (otherwise this understanding of `I am' will not be maintained and one will return to body cons- ciousness).

येथें शब्द नाहीं शिष्यासी । हें अवघे सद्गुरुपासीं । सद्गुरु पालटी अवगुणासी । नाना येत्नेंकरुनी ॥ १५ ॥

या बाबतींत शिष्याला दोष देता येत नाही. कारण सत्शिष्याचे अवगुण निरनिराळ्या प्रयत्नांनी घालविणे ही सद्गुरुची जबाबदारी असते.

But when even this `word' is no longer present in the disciple's mind then, there is that thoughtless Reality that belongs to sadguru. It is the sadguru who transforms the disciple who by his efforts turns the `many' wrong gunas into that pure guna.

सद्गुरुचेनि असच्छिष्य पालटे । परंतु सच्छिष्यें असद्गुरु न पालटे । कां जें थोरपण तुटे । म्हणौनिया ॥ १६ ॥

एखादा शिष्य चांगला नसेल तर सद्गुरु त्याचे अवगुण घालवून सत्शिष्यांत रुपांतर करु शकतो. परंतु सत्शिष्य वाईट गुरुस बदलू शकत नाही. कारण गुरुला मोठेपणाचा वृथा अभिमान असतो.

Due to sadguru, an impure disciple is transformed. But the pure disciple cannot transform an impure guru. Therefore having got your sadguru why should the greatness of this `I am' be broken? (Therefore having got your sadguru maintain this sadhana and you will surely be transformed)

याकारणे सद्गुरु पाहिजे । तरीच सन्मार्ग लाहिजे । नाहीं तरी होईजे । पापांडा वरपडे ॥ १७ ॥

यासाठी सद्गुरु असला पाहिजे तरच शिष्याला उत्तम मार्गदर्शन मिळते. सद्गुरु नसेल तर शिष्य पाखंड मताचा होतो.

When this `I am' has been understood then, sadguru is required. Only then can the true path be followed, otherwise heretic opinions will surely be accepted (and this knowledge will be taken as that Reality or it will fall once more into the `many' sadha- nas).

येथें सद्गुरुचि कारण । येर सर्व निःकारण । तथापि सांगो वोळखण । सच्छिष्याची ॥ १८ ॥

येथें गुरुशिष्यसंबंधामध्ये सद्गुरुच मुख्य कारण आहे. तोच शिष्याला परमार्थांत पुढे नेतो किंवा मागे खेचतो. बाकीचे महत्वाचे नाही. तरीही सत्शिष्याची लक्षणें सांगतो.

This `I am' has need of sadguru. The rest, the mind and its concepts are not needed by this `I am'. Still, let me tell you the signs of a true disciple/shishya.

मुख्य सच्छिष्याचें लक्षण । सद्गुरुवचनीं विश्र्वास पूर्ण । अनन्यभावें शरण । त्या नांव सच्छिष्य ॥ १९ ॥

सत्शिष्याचे मुख्य लक्षण म्हणजे सद्गुरुच्या वचनावर उपदेशावर त्याचा पूर्ण विश्र्वास हवा. सद्गुरुला तो अनन्यभावाने शरण असला पाहीजे. तोच खरा उत्तम शिष्य होय.

There is this pure attention of the true shishya when there is complete faith in the divine `word' of sadguru. When this `I am' is surrendered with the understanding of no-otherness then, that is the true shishya (how can the feeling of `I am' remain when there is One only?).

शिष्य पाहिजे निर्मळ । शिष्य पाहिजे आचारसीळ । शिष्य पाहिजे केवळ । विरक्त अनुतापी ॥ २० ॥

शिष्य निर्मळ, आचारशीळ, अगदी विरक्त व चुकीबद्दल वाईट वाटणारा असावा.

The shishya should be pure; the shishya should possess proper conduct; then the shishya should be that pure knowledge that comes from repentance and desirelessness.

शिष्य पाहिजे निष्ठावंत । शिष्य पाहिजे सुचिष्मंत । शिष्य पाहिजे नेमस्त । सर्वप्रकारीं ॥ २१ ॥

शिष्य निष्ठावंत, शुचिमंत आणि सर्व बाबतींत नियमाने वागणारा असावा.

The shishya should possess loyalty; the shishya should possess a pure mind; the shishya should be established in this way of the `all'.

शिष्य पाहिजे साक्षपी विशेष । शिष्य पाहिजे परम दक्ष । शिष्य पाहिजे अलक्ष । लक्षी ऐसा ॥ २२ ॥

शिष्य मोठा उद्योगी तत्पर व अतींद्रिय लक्ष्यावर लक्ष केंद्रित करणारा असाना. अशा सामर्थ्यानेच आत्म्याचे अनुसंधान साधते.

The shishya's intent should be that pure sattwa guna; the shishya should be supre- mely alert, for the shishya is required to perceive that non-perceptible.

शिष्य पाहिजे अति धीर । शिष्य पाहिजे अतिउदार । शिष्य पाहिजे अति तत्पर । परमार्थविषईं ॥ २३ ॥

शिष्य मोठा धीराचा व उदार व परमार्थाविषयीं अति तत्पर असावा.

The shishya should be endowed with great patience and commitment; the shishya should be extremely benevolent (ie. nothing belongs to me); the shishya should be fully absorbed in the search for the Ultimate Meaning/paramarth.

शिष्य पाहिजे परोपकारी । शिष्य पाहिजे निर्मत्सरी । शिष्य पाहिजे अर्थांतरीं । प्रवेशकर्ता ॥ २४ ॥

शिष्य परोपकारी असावा. तो निर्मत्सरी हवा. ग्रंथाचा अभ्यास करताना शब्दार्थाच्या अंतरगांत शिरणारा असावा. ग्रंथकर्त्याचा आशय आकलन होणारा असावा.

The shishya should be that one who uplifts this `all'; the shishya should be free of any envy (`I want nothing from this world'); the shishya should enter into the meaning that is within this `word'.

शिष्य पाहिजे परम शुद्ध । शिष्य पाहिजे परम सावध । शिष्य पाहिजे अगाध । उत्तम गुणाचा ॥ २५ ॥

शिष्य अति शुद्ध, अति सावध आणि उत्तम गुणांचा असावा.

The shishya should be supremely pure; the shishya should be supremely vigilant, for the shishya is required to be that unfathomable superior guna (ie. pure sattwa; forget everything and He is there or this forgetting that is remembering Him).

शिष्य पाहिजे प्रज्ञावंत । शिष्य पाहिजे प्रेमळ भक्त । शिष्य पाहिजे नीतिवंत । मर्यादेचा ॥ २६ ॥

शिष्य स्वतंत्र विचारशक्ति असलेला, तो प्रमेळ भक्त असावा. तो नीतीवंत व नीति मर्यादा सांभळणारा असावा.

The shishya should possess wise discernment; the shishya should be a loving devotee; the shishya should possess respect for justice and Truth.

शिष्य पाहिजे युक्तिवंत । शिष्य पाहिजे बुद्धिवंत । शिष्य पाहिजे संतासंत । विचारघेता ॥ २७ ॥

शिष्य मोठ्या युक्तीचा असावा. शिष्य मोठा बुद्धिवंत हवा. चांगल्या वाईटाचा विचार करणारा असावा.

The shishya should know the *`trick' (maharaj- when nothing is there, everything is there). The shishya should possess an intellect that is capable of understanding that Eternal and thoughtless. *(maharaj- its a trick only...understanding has changed)

शिष्य पाहिजे धारिष्टाचा । शिष्य पाहिजे दृढ व्रताचा । शिष्य पाहिजे उत्तम कुळीचा । पुण्यसीळ ॥ २८ ॥

शिष्य धाडसी, निश्र्चयानें व्रत सांभाळणारा असावाा. तो उत्तम कुळांतील व पुण्यशील असावा.

The shishya should be courageous; the shishya should be steady in his vow; the shishya is required to be from the best family (I belong to the guru).12

शिष्य असावा सात्विक । शिष्य असावा भजक । शिष्य असावा साधक । साधनकर्ता ॥ २९ ॥

शिष्य सात्विक, भगवंताला भजणारा आणि मनापासून साधन करणारा साधक असावा.

The shishya should be sattvic (of the nature of sattwa); the shishya should do bhajan and the shishya should be a seeker/sadhak doing sadhana.

शिष्य असावा विश्र्वासी । शिष्य असावा कायाक्लेशी । शिष्य असावा परमार्थासी । वाढऊं जाणे ॥ ३० ॥

शिष्य विश्र्वास ठेवणारा असावा. शरीराचे कष्ट सोसणारा असावा. परमार्थ कसा वाढेल याचे ज्ञान असणारा असावा.

The shishya should be faithful; the shishya should wear away this body by under- standing; the shishya should increase paramarth through this `knowing'.

शिष्य असावा स्वतंत्र । शिष्य असावा जगमित्र । शिष्य असावा सत्पात्र । सर्व गुणें ॥ ३१ ॥

शिष्य स्वतंत्र, जगाचा मित्र असावा. तो सर्व गुणांनी संपन्न असलेला सत्पात्र असावा.

The shishya should be independent; the shishya should be a friend of the world; the shishya should be the worthy recipient of this `all' guna.

शिष्य असावा सद्विद्येचा । शिष्य असावा सद्भावाचा । शिष्य असावा अंतरींचा । परम शुद्ध ॥ ३२ ॥

शिष्य ब्रह्मविद्येचा अभ्यास करणारा असावा. भगवंतावर खरा भाव असलेला असावा. तो शुद्ध अंतःकरणाचा असावा.

The shishya should have true knowledge; the shishya should have true understan- ding; the shishya should be extremely pure within this inner space of `I am' (become the Knower of this `I am' ie. Witness). 12siddharameswar maharaj- There should be complete surrender to sadguru. Your father and mother involve you in this material life, but the son of the guru who surrenders to the guru is freed from worldly life. A true disciple serves with the understanding "I belong to sadguru" and maintains the conviction that "The guru is my mother, father, family, friends, wealth, etc. everything I possess." Giving up the pride of the body, only that son of the guru who comes in total surrender, rises to the state of brahman.

शिष्य नसावा अविवेकी । शिष्य नसावा गर्भसुखी । शिष्य असावा संसारदुःखी । संतप्त देही ॥ ३३ ॥

शिष्य अविवेकी नसावा. तो गर्भश्रीमंत नसावा. तो संसारांतील दुःखाने दुःखी झालेला, पोळलेला असावा.

The shishya should not be a-viveki (one without vivek); the shishya should not be content with this world and the shishya should be one who has been severely scorched by the torments of samsar.

जो संसारदुःखें दुःखवला । जो त्रिविधतापें पोळला । तोचि अधिकारी जाला । परमार्थविषीं ॥ ३४ ॥

संसारांतील दुःखाने जो पोळलेला आहे, जो शारिरीक व मानसिक आधिव्याधींनी पोळलेला आहे, तोच परमार्थ साधण्याच्या दृष्टीने योग्य ठरतो.

That one who has suffered the pains of worldly life; that one who has been burnt by the three torments; that one is the worthy recipient of paramarth.

बहु दुःख भोगिलें जेणें । तयासीच परमार्थ बाणे । संसारदुःखाचेनि गुणें । वैराग्य उपजे ॥ ३५ ॥

ज्यानें संसारांत पुष्कळ दुःख भोगलेले असते, त्याच्या अंगी परमार्थ बाणतो. अति दुःख भोगल्याने त्याच्या मनांत वैराग्य येते.

When this `I am' endures the `many' suffering (ie. because `I am' there, everything appears) then, you can imbibe that paramarth. For it is due to these sufferings in samsar that there arises vairagya/ renunciation of the three gunas (the gunas bring objectification ie. something is there/sattwa but I do not know what it is/tamo, therefore I will give it a name/raja).

जया संसाराचा त्रास । तयासीच उपजे विस्वास । विस्वासबळें दृढ कास । धरिली सद्गुरुची ॥ ३६ ॥

ज्याला संसाराचा त्रास वाटूं लागतो, त्याच्या अंतरी परमार्थाबद्दल विश्र्वास निर्माण होतो. तो सद्गुरुची कास घट्ट धरतो.

When you understand that you are making this `I am' suffer samsar then, faith in that Reality will be born. Then with complete faith you will hold fast to the shelter of sadguru. (maharaj- when troubles come, there that connection with the body is cut)

अविस्वासें कास सोडिली । ऐसीं बहुतेक भवीं बुडालीं । नाना जळचरीं तोडिलीं । मध्येंचि सुखदुःखें ॥ ३७ ॥

कांहीं कारणाने विश्र्वास उडून मधेंच सद्गुरुची साथ सोडणारे लोक, परत संसारांत बुडतात. संसारांतील सुखदुःखानी ते तसेच मरुन जातात.

If due to faithlessness that shelter is given up then, this `I am' is again drowned in the ocean of worldly existence. Then the `many' creatures of the waters *bite and these bring pleasures and pains. *(Bring the poison of desires)

या कारणें दृढ विस्वास । तोचि जाणावा सच्छिष्य । मोक्षाधिकारी विशेष । आग्रगण्यु ॥ ३८ ॥

म्हणून दृढ विश्र्वास ज्याला परमार्थ व सद्गुरुविषयीं तोच सच्छिष्य जाणावा.

Only the one who keeps firm faith in this `I am' should be known as a true shishya. And the best among those is the recipient of Final Liberation.

जो सद्गुरुवचनें निवाला । तो सायोज्यतेचा आंखिला । संसारपांगें पांगिला । न वचे कदा ॥ ३९ ॥

अशा दृढ श्रद्धेच्या सत्शिष्याचे मन सद्गुरुच्या बोधाने शांत होते. तो सायुज्यमुक्तिला पात्र होतो. मग संसाराच्या आसक्तीने तो कधी चळत नाही.

The one who gets peace from this divine `word' of sadguru is marked for sayujyata liberation and is never entrapped in the net of this samsar.

सद्गुरुहून देव मोठा । जयास वाटे तो करंटा । सुटला वैभवाचा फांटा । सामर्थ्यपिसें ॥ ४० ॥

सद्गुरुहून देव मोठा आहे असे ज्याला वाटते. तो करंटा असतो. हा समज एक भ्रमच आहे. वैभवाच्या अभिमानांतून बाहेर पदणारा तो एक विकल्प असतो.

If one believes that the gods are greater than sadguru then he has accepted body consciousness as the truth and has made that atma miserable. For he has opened up a `sprout'14 in knowledge and leads it to the madness of samsar. (maharaj- in the `sprout house' of knowledge the whole world appears)

सद्गुरुस्वरुप ते संत । आणी देवांस मांडेल कल्पांत । तेथें कैंचे उरेल सामर्थ्य । हरिहरांचें ॥ ४१ ॥

सद्गुरुंचे खरे स्वरुप कायम टिकणारे, अविनाशी आहे. देवांचे स्वरुप अशाश्वत आहे व कल्पांताच्यावेळी देव नाश पावतात. त्यांचे सामर्थ्यही उरत नाही.

The swarup of sadguru is Eternal and even the gods (ie. gunas and elements etc.) are destined to cease when thought comes to an end. And how can this power of knowledge remain `there'?

म्हणोन सद्गुरुसामर्थ्य आधीक । जेथें आटती ब्रह्मादिक । अल्पबुद्धी मानवी रंक । तयांसी हें कळेना ॥ ४२ ॥

म्हणुन सद्गुरंचे सामर्थ्य देवांपेक्षा जास्त आहे. अल्पबुद्धि मानवाला मात्र हे कळत नाही.

Therefore the power of sadguru is beyond the gods like brahma and others who waste away `here' (in mula maya). And the small intellect/buddhi of a man is a beggar and it cannot understand that thoughtless Reality.

गुरुदेवास बराबरी । करी तो शिष्य दुराचारी । भ्रांति बैसली अभ्यांतरीं । सिद्धांत नेणवे ॥ ४३ ॥

सद्गुरु व देव यांची जो बरोबरी करतो, तो शिष्य दुराचारी समजावा. त्याच्या मनांत भ्रामक खोट्या कल्पना बसलेल्या असतात त्यामुळे खरे तत्व काय आहे ते त्याला कळत नाही.

42. Therefore the power of sadguru is beyond the gods like brahma and others who waste away `here' (in mula maya). And the small intellect/buddhi of a man is a beggar and it cannot understand that thoughtless Reality.

देव मनुषीं भाविला । मंत्रीं देवपणासी आला । सद्गुरु न वचे कल्पिला । ईश्र्वराचेनी ॥ ४४ ॥

देवाला माणुसच निर्माण करतो. मंत्रांनी त्याला प्रतिष्ठानेने देवपण देतो. पण ईश्र्वरालासुद्धा सद्गुरुची कल्पना करता येत नाही.

The gods have been conceived of by man and they attain their godliness through mantras (they are created by our thoughts). Even ishwara (the Witness) cannot con- ceive of the greatness of sadguru (the Witness knows the concept of `all'; sadguru is beyond every concept).

म्हणौनि सद्गुरु पूर्णपणें । देवाहून आधीक कोटिगुणें । जयासी वर्णिता भांडणें । वेदशास्त्रीं लागलीं ॥ ४५ ॥

म्हणुन सद्गुरु देवापेक्षा कोटीगुणे श्रेष्ठ आहे. सद्गुरुचे स्वरुप कल्पनातीत असल्यानेत्याचे त्याचे वर्णन करण्यामधें वेदशात्रांतही भांडणे, मतभिन्नता आहे.

Account of this pure sattwa guna, there is the complete and perfect sadguru and therefore He is much greater than these gods. Though you may praise this *mula maya still, it was from her that there has come all this quarrelling in the vedas and shasthras (maharaj- if the boss is a cheat, the workers will also be cheats). *(pure sattwa guna)

असो सद्गुरुपदापुढें । दुजें कांहींच न चढे । देवसामर्थ्य तें केवढें । मायाजनित ॥ ४६ ॥

सद्गुरुचे स्थान परमश्रेष्ठ असल्याने त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ असे दुसरे नाही. सर्व देव मायेंतून निर्माण होतात म्हणून त्यांचे सामर्थ्य सद्गुरुपेक्षा कमीच असते.

So be it! When one attains the `seat' of sadguru then even this `all' does not arise. But when that Reality becomes the Witness and its power then, this much is born of maya. (Note: siddharameshwar maharaj gives many lectures on this verse)

अहो सद्गुरुकृपा जयासी । सामर्थ्य न चले तयापासीं । ज्ञानबळें वैभवासी । तृणतुछ केलें ॥ ४७ ॥

ज्याच्यावर सद्गुरुकृपा असते त्याच्यावर इतर कोणाचीही सत्ता चालत नाही. आपल्या ब्रह्मज्ञानाच्या सामर्थ्यानें तो सार्‍या वैभवाला तुच्छ मानतो.

So be it! When the grace of sadguru comes then, this power of mula maya can- not come near that Reality (maharaj- parabrahman has nothing to do with all these things). By constantly maintaining knowledge, its grandeur turns to straw (one comes to understand that this knowledge is also not required; that Reality does not need to know itself; it was no reflection).

सद्गुरुकृपेचेनि बळें । अपरोक्षज्ञानाचेनि उसाळें । मायेसहित ब्रह्मांड सगळें । दृष्टीस न ये ॥ ४८ ॥

सद्गुरुच्या कृपेने व सामर्थ्याने सत्शिष्याला आत्मसाक्षात्कार होतो. त्यामुळे मायेसह सारें विश्र्व त्याला दिसत नाही. खोट्या दृश्याचा आत्मज्ञानामुळे लोप होतो.

Due to sadguru's grace there is that direct understanding of non-duality. Then the whole brahmanda (ie. everything perceived through the senses) along with maya is not seen.

ऐसें सच्छिष्याचें वैभव । सद्गुरुवचनीं दृढ भाव । तेणें गुणें देवराव । स्वयेंचि होती ॥ ४९ ॥

उत्तम शिष्याचे वैभव व ज्ञान अशा प्रकारचे असते. सद्गुरुच्या वचनावर त्याचा दृढ विश्र्वास असतो. त्यामुळें तो सत्शिष्य ईश्र्वरस्वरुप बनुन जातो.

This grandeur of the true shishya is the unstinting faith in the sadguru's divine `speech'. And due to this pure sattwa guna, there is then only God `there'.

अंतरीं अनुतापें तापले । तेणें अंतर शुद्ध जालें । पुढें सद्गुरुवचनें निवाले । सच्छिष्य ऐसे ॥ ५० ॥

सत्शिष्याचे अंतःकरण पश्र्चातापाच्या आगीने पोळतें ते निर्मळ व शुद्ध होते. ते पोळलेले अंतःकरण सद्गुरुच्या बोधाने शांत होते. सत्शिष्य हा असा असतो.

When these sufferings of grief and distress within this inner space bring repentance then, this inner space becomes pure and afterwards, due to sadguru's divine `speech', the true shishya becomes clear just like sadguru.

लागतां सद्गुरुवचनपंथें । जालें ब्रह्मांड पालथें । तरी जयाच्या शुद्ध भावार्थें । पालट न धरिजे ॥ ५१ ॥

सद्गुरुनें सांगितलेल्या मार्गाने साधना करीत असतां सारें ब्रह्मांड पालथे झाले तरी सद्गुरुच्या वचनावर असलेला सत्शिष्याचा अढळ व शुद्ध विश्र्वास कमी होत नाही.

If one moves on the path of sadguru's divine `speech' then, even if the whole cre- ation/brahmanda gets turned upside down still, this pure conviction of `I am' is firmly held and does not change.

शरण सद्गुरुस गेले । सच्छिष्य ऐसे निवडले । क्रियापालटें जाले । पावन ईश्र्वरीं ॥ ५२ ॥

अशा रीतीनें जे खरे सद्गुरुला शरण जातात तेंच सत्शिष्य म्हणुन निवडले जातात. त्याच्यांत अंतरबाह्य बदल होऊन ते ईश्र्वर स्वरुप बनतात.

The true disciple/shishya who has chosen to go to sadguru and has surrendered himself at His feet, turns his actions *around and becomes this pure action of the `all'. (maharaj- the world is going to the east and the Master takes you to the west side where knowledge sets)

ऐसा सद्भाव अंतरीं । तेचि मुक्तीचे वाटेकरी । येर माईक वेषधारी । असच्छिष्य ॥ ५३ ॥

सत्शिष्याच्या चित्तामधे सद्गुरुबद्दल अशी अढळ श्रद्धा असते. तोच मोक्षाचा अधिकारी होतो. बाकीचे शिष्य नुसते पोशाखीच असतात.

When there is this pure understanding within this inner space then, that Reality Itself becomes ones guide along the road to Liberation. The others who continue to wear this illusory garb of the body and are really untrue disciples.

वाटे विषयांचे सुख । परमार्थ संपादणें लौकिक । देखोवेखीं पढत मूर्ख । शरण गेले ॥ ५४ ॥

जे पढतमूर्ख असतात त्यांना मनांतून इंद्रियभोगामध्यें सुख वाटत असते. केवळ लौकिकासाठी ते परमार्थ करतात. आपणही परमार्थी आहोत असे प्रदर्शन करन्यासाठी ते सद्गुरुला शरण जातात.

They believe in the pleasure of the sense objects and their paramarth is performed to gain worldly wealth and understanding. They are knowledgeable fools who make an outward show of taking refuge at the guru's feet.

जाली विषईं वृत्ति अनावर । दृढ धरिला संसार । परमार्थचर्चेचा विचार । मळिण जाला ॥ ५५ ॥

वासना तृप्तीतच ते रममाण होतात. त्यामुळे परमार्थांतील सूक्ष्म विचारांचे त्यांना आकलन होत नाही.

That thoughtless paramarth is spoiled when this *vritti runs uncontrolled after outer objects and then one clings to this worldly life. *(This vritti is knowledge; it simply wants to know)

मोड घेतला परमार्थाचा । हव्यास धरिला प्रपंचाचा । भार वाहिला कुटुंबाचा । काबाडी जाला ॥ ५६ ॥

पधतमूर्ख परमार्थाकडे वळतो पण त्याचे मन प्रपंचात गुंतलेले असते. त्यामुळे कुटुंबाची ओझी हमालासारखा बनुन वाहू लागतो.

paramarth gets routed and broken when one longs for and keeps hold of this worldly existence. Then one bears the burden of the family and becomes a coolie/servant.

मानिला प्रपंची आनंद । केला परमार्थी विनोद । भ्रांत मूढ मतिमंद । लोधला कामीं ॥ ५७ ॥

प्रपंचातच त्याचे खरे सुख असते. केवळ कमणुकीसाठी तो परमार्थाकडे वळलेला असतो. भ्रमांत राहून तो मंदबुद्धि, मूर्ख माणुस वासनेमधेच अदकलेला असतो.

Then one believes there is *bliss/ananda in worldly existence and makes fun of paramarth. Then one is disillusioned for the mind is ignorant, dull and greedy after desires. *(The quality belonging to this `I am')

सूकर पूजिलें विलेपनें । म्हैसा मर्दिला चंदनें । तैसा विषई ब्रह्मज्ञानें । विवेके बोधिला ॥ ५८ ॥

एखाद्या डुकराला सुगंधी लेप लावाला किंवा एखाद्या रेड्याला चंदनाचा लेप लावला तरी त्यांना त्याची किंमत नसते. तसेच वासनेंत अडकलेल्या ब्रह्मज्ञानाच्या, आत्मोपदेश केला तरी त्याची त्याला किंमत नसते.

It is like rubbing perfume over a pig and performing its worship; it is like smearing a buffalo with sandalwood paste. Such is the case when that knowledge of brahman that is gained by vivek gets engrossed in the sense objects

रासभ उकरडां लोळे । तयासि परिमळसोहळे । उलूक अंधारीं पळे । तया केवी हंसपंगती ॥ ५९ ॥

उकिरड्यामधे लोणणार्‍या गाढवाला सुगंधाचा आनंद कळत नाही. किंवा अंधारांत उडणार्‍या घुबडाला सूर्यप्रकाशांत विहार करणार्‍या हंसाच्या मुक्त जीवनाची कल्पना येऊ शकत नाही.

What occasion does a donkey rolling in a refuse dump have to wear scent? And how can an owl in the darkness, fly together with the swans?

तैसा विषयदारींचा बराडी । घाली अधःपतनीं उडी । तयास भगवंत आवडी । सत्संग कैंचा ॥ ६० ॥

त्याचप्रमाणे इंद्रिय वासनेच्या दाराशी बसलेल्या भिकार्‍यास भगवंताची आवड असत नाही. तो इंद्रिय भोगाच्या लालसेने घाणींत उडी घेतो आणि अधोगतीस जातो.

Similar to them is the one who stands forever waiting at the door of sense objects. He is cast downwards and he jumps headlong into hell. How can he, though being that Reality, have love for God and be in the company of the Truth.

वर्ती करुन दांताळी । स्वानपुत्र हाडें चगळी । तैसा विषई तळमळी । विषयसुखाकारणें ॥ ६१ ॥

तोंड वरती करुन कुत्रे ज्याप्रमाणे हडे चघळते व त्यांतच त्याचा आनंद असतो. तसाच इंद्रियाधीन माणसाला इंद्रियभोगामधेंच आनंद, सुख वाटते.

This greed for the pleasures of the sense objects is like the pup of the dog clinging tightly to whatever it is gnawing on. (maharaj the dog thinks the bone is tasty, but the blood it tastes is its own)

तया स्वानमुखीं परमान्न । कीं मर्कटास सिंहासन । तैसें विषयशक्तां ज्ञान । जिरेल कैचें ॥ ६२ ॥

त्या कुत्र्याच्या तोंडांत उत्तम अन्न घातलें तरी ते त्याला रुचत नाही. किंवा एखाद्या माकडाला सिंहासनावर बसविले तरी त्याची त्याला काय किंमत ? त्याचप्रमाणे इंद्रियासक्त माणसाला आत्मज्ञान पचत नाही.

Then this supreme food of `I am' is a bone in the mouth of a dog; then there is a monkey sitting on the King's throne (maharaj- the mind is like a monkey, jumping here and then there). How can one attached to sense-objects, absorb this knowledge?

रासभें राखतां जन्म गेला । तो पंडितांमध्यें प्रतिष्ठिला । न वचे तैसा आशक्ताला । परमार्थ नाहीं ॥ ६३ ॥

गाढवें राखतां ज्या कुंभाराचा जन्म गेला, त्याला विद्वानांच्या सभेंत बसविला तर ते त्याला मानवत नाही. त्याचप्रमाणे इंद्रियभोगांत गुंतलेल्या माणसाला परमार्थ साधत नाही.

One who has been tending donkeys all his life will not be honoured at an assembly of scholars. In the same way, one who is deeply attached to the sense objects cannot enter paramarth (Ultimate Accomplishment).

मिळाला राजहंसाचा मेळा । तेथें आला डोंबकावळा । लक्षून विष्ठेचा गोळा । हंस म्हणवी ॥ ६४ ॥

राजहंसांच्या समुहामध्यें डोमकावळा शिरला. त्याचे लक्ष विष्ठेच्या गोळ्यावर आणि तो स्वतःला हंस म्हणू लागला.

It is just like a crow that comes within a group of swans but looks only for a lump of excreta and yet still wishes to be considered as a swan.

तैसे सज्जनाचे संगती । विषई सज्जन म्हणविती । विषय आभेद्य चित्तीं । गोळा लक्षिला ॥ ६५ ॥

त्याचप्रमाणें संताच्या संगतींत राहून इंद्रियसक्त स्वतःला संत म्हणवुन घेतात. परंतु त्यांचे लक्ष इंद्रियभोगरुपी घाणीकडेच लागलेले असते.

In the same way, one who is attached to the objects of the senses may call himself a sajjana/Saint because he is in the company of a Saint, but in his mind he is meditating on this lump of flesh!

काखे घेऊनियां दारा । म्हणे मज संन्यासी करा । तैसा विषई सैरावैरा । ज्ञान बडबडी ॥ ६६ ॥

बायकोला बगलेंत घेऊन " मला संन्यास द्या " असे कोणी म्हणाला तर ते जसे अर्थहीन असते. तसें इंद्रियासक्त माणूस अवाच्या सव्वा बडबडतो.

Carrying a woman under his arm, he asks, "Make me a sannyasi." Like this is the one who is attached to the objects of the senses. Yet he roams from place to place raving on about knowledge.

असो ऐसे पढतमूर्ख । ते काय जाणती अद्वैतसुख । नारकी प्राणी नर्क । भोगिती स्वइछा ॥ ६७ ॥

असो अशा पढतमूर्खांना भगवंताशी एकरुप होण्याचे सुख कळणें शक्य नसते. घाणींतील किड्यांना घाणी मध्येंच आनंद वाटतो ते स्चेच्छेने घाणींत रमतात.

So be it! Like this is the knowledgeable fool. How can he be a Knower and this joy of non-duality? He lives in this hell in the prana and his own wish (`I am'/to simply be) enjoys the shit only (maharaj- this body is a shit-mill only).

वैषेची करील सेवा । तो कैसा मंत्री म्हणावा । तैसा विषयदास मानावा । भक्तराज केवी ॥ ६८ ॥

वेश्येची सेवा करण्यांत गुंतलेला माणूस राजाचा मंत्री होऊ शकत नाही. तसा विषयासक्त उत्तम भगवंतभक्त कसा होऊ शकेल ?

How will a servant to a harlot ever be invited to be an advisor to the King? Why should a slave to the sense objects be honoured like a devotee of God?

तैसें विषई बापुडे । त्यांस ज्ञान कोणीकडे । वाचाळ शाब्दिक बडबडे । वरपडे जाले ॥ ६९ ॥

त्याचप्रमाणें जे लोक इंद्रियसुखापुढें लाचार होतात त्यांना आत्मज्ञान होणे शक्य नाही. ते नुसता वाचाळपणा करतात. नुसतें शाब्दिक ज्ञान बडबडून मिरवतात.

In this way, when there is body consciousness then one remains attached to sense- objects and then this knowledge that is in the trust of the `all', may rave on about knowledge but still it gets only the blessing of a corpse.

ऐसे शिष्य परम नष्ट । कनिष्टांमधें कनिष्ट । हीन अविवेकी आणी दृष्ट । खळ खोटे दुर्जन ॥ ७० ॥

असे जे शिष्य असतात वाया गेलेले, हलक्यांतील हलके, हीन, अविवेकी, दुष्ट, दुर्जन खळ आणि खोटे असतात.

When the shishya is like this then, that Supreme is completely lost within the lowest of the low (ie. gross body and mind). He is then only a greedy, narrow minded a-viveki and a vile liar far from that atma ("I am so and so").

ऐसे जे पापरुप । दीर्घदोषी वज्रलेप । तयांस प्राश्र्चीत अनुताप । उद्भवतां आहे ॥ ७१ ॥

असे जे पापाने भरलेले शिष्य असतात, त्यांनी फार काळ दोषरुप जीवन जगल्याने त्यांचे मनांत दोष घट्ट बसलेले असतात. त्यांना पश्र्चाताप झाला तर तेच प्रायश्र्चित्त, अनुतापाच्या आगीने त्यांचे दोष जळून जाऊन ते निर्मळ होतात.

Then this `I am' is of the nature of sin (maharaj- to be a body is the only sin) and its fault is so deeply imbedded and tenacious. Still, if that solemnly repents, it will be lifted out of this worldly existence.

तेंहिं पुन्हा शरण जावें । सद्गुरुस संतोषवावें । कृपादृष्टी जालियां व्हावें । पुन्हा शुद्ध ॥ ७२ ॥

त्यांनी सद्गुरुला पुन्हा शरण जावें, त्यांना प्रसन्न करावे व त्यांची कृपा मिळवून शुद्ध व्हावे.

If that Reality (ie. at this moment you are He) should again seek the shelter of sadguru and please Him, then he will gain this `vision of grace' and again become pure (you have forgotten your Self and become the lowest of the low. If you remember again your Self then, again `You are He')

स्वामीद्रोह जया घडे । तो यावश्र्चंद्र नरकीं पडे । तयास उपावचि न घडे । स्वामी तुष्टल्यावांचुनी ॥ ७३ ॥

ज्यांच्याकडून गुरुद्रोह घडतो तो कायमचा नरकांत पडतो. सद्गुरुनां प्रसन्न करण्याशिवाय नरक टाळण्याचा दुसरा उपाय नाही.

When this `I am' wrongs swami, then that atma falls in hell for as long as the moon exists (ie. the mind is the moon). For that there is no means of release except by the pleasing of swami.

स्मशानवैराग्य आलें । म्हणौन लोटांगण घातलें । तेणें गुणें उपतिष्ठलें । नाहीं ज्ञान ॥ ७४ ॥

एखद्या शिष्याला स्मशानवैराग्य येते म्हणुन तो गुरुला शरण येऊन त्याच्यापुढें लोटांगण घालतो. पन ते वैराग्य फार वेळ टिकत नाही. त्यामुळे त्याला आत्मज्ञान होत नाही.

vairagya/ renunciation may arise at the burning grounds and therefore one prostrates before guru. But then that Reality that stands before the guru is full of these gunas (and `many' concepts) and does not let this knowledge enter in.

भाव आणिला जायाचा । मंत्र घेतला गुरुचा । शिष्य जाला दो दिसांचा । मंत्राकारणें ॥ ७५ ॥

थोडावेळ टिकेल एवढा भाव आणुन सद्गुरुकडून मंत्र घेतला त्या मंत्रपुरते तात्पुरते शिष्यत्व घेतले.

The faith he brings is spoiled and of no use and he takes the mantra of the guru and becomes a disciple of two days only. His only purpose was the getting of the mantra.

ऐसे केले गुरु उदंड । शब्द सिकला पाषांड । जाला तोंडाळा तर्मुंड । महापाषांडी ॥ ७६ ॥

अशा पद्धतीने पुष्कळ गुरु केले तरी परमार्थाचे ज्ञान होणार नाही. अशा शिष्याला लोकांत मिरवायला शब्दज्ञान पुष्कळ येते. तो अति बडबड्या, शिरजोर आणि दुष्ट तर्कवादी बनतो.

In this way, the `word' that the guru teaches becomes the `many' heretical doctrines of this disciple. And after he only blabs and constantly talks about the great doctrines of the false (he says, `I have understood' but he has only intellectually knowledge, at best).

घडी येक रडे आणी पडे । घडी येक वैराग्य चढे । घडी येक अहंभाव जडे । ज्ञातेपणाचा ॥ ७७ ॥

परमार्थाचे सोंग करु तो घटकेंत रडतो. घटकेंत अंगांत वैराग्य शिरलेले असे दाखवतो. आपण मोठे ज्ञानी आहोत असा अहंकार व्यक्त करतो.

That One cries and repents for a very short time. That One ascends by vairagya for a very short time. His aham feeling ("I am so and so") meets with this aham of the Knower (`I am He') for a very short time.

घडी येक विश्र्वास धरी । सवें च घडी येक गुर्गुरी । ऐसे नाना छंद करी । पिसाट जैसा ॥ ७८ ॥

घटकेंत अत्यंत श्रद्धावान दिसतो. तर लगेच दुसर्‍या घटकेला अविश्र्वासाने उलटून तंटा करतो. अशी अनेक सोंगें वेड्या माणसासारखी तो करतो.

That One holds faith in his mind for a very short time and of its own accord, that One then roars and grumbles for a very short time also (life is so short). Like this are the hankering of the `many' and then one acts as if possessed by a demon (ego is the demon).

काम क्रोध मद मत्सर । लोभ मोह नाना विकार । अभिमान कापट्य तिरस्कार । हृदईं नांदती ॥ ७९ ॥

काम, क्रोध, मद, मत्सर, लोभ, मोह, अभिमान, कपटवृत्ति, तिरस्कार असे अनेक दुष्ट विकार त्याच्या हृदयांत भरलेले असतात.

Then there is lust, anger, pride, jealousy, greed and enticement in the mind. Then egoism, cunning and scorn reign in the heart.

अहंकार आणी देहपांग । अनाचार आणी विषयसंग । संसार प्रपंच उद्वेग । अंतरीं वसे ॥ ८० ॥

अहंकार, देहसुखाची आवड, अनाचार, इंद्रियभोगांची लालसा, संसाराचे प्रेम व प्रपंचाचा कंटाळा या सर्व गोष्टी त्याच्या अंतरंगांत वास करतात.

Then in this inner space there dwells this ego of the gross body and the longings and dependence upon this body. Then the actions are impure and attachment is for the sense objects. Then there is the anxiety of samsar and there is this worldly existence within this `I am'.

दीर्घसूत्री कृतघ्न पापी । कुकर्मी कुतर्की विकल्पी । अभक्त अभाव सीघ्रकोपी । निष्ठुर परघातक ॥ ८१ ॥

तो काम करण्यांत दिरंगाई करणारा, कृतघ्न, पापी, कुकर्मी, भलतेच तर्क करणारा, संशयी, भक्तिहीन, भावहीन, शीघ्रकोपी, निष्ठुर, दुसर्‍याचा घातकी असतो.

Then there is a sinner far away from this `I am' connection; then there is one who is ungrateful for this great favour called life; then there is the doer of false actions and a wrong thinker full of doubts (no assurance of `I am'); then there is no devotion nor trust in God; then one is given to sudden fits of anger and cruelty and is a killer of this knowledge.

हृदयेंसुन्य आणी आळसी । अविवेकी आणि अविस्वासी । अधीर अविचार संदेहासी । दृढ धर्ता ॥ ८२ ॥

दुसर्‍याच्या सुखदुःखाची पर्वा न करणारा, आळशी, अविवेकी, अविश्र्वासु, अधीर, अविचारी आणि संशय घट्ट बाळगणारा असतो.

His heart is desolate and he is lazy; he is void of vivek and faith; he is impatient and has no thoughtless understanding for he holds body consciousness very firmly in his mind.

आशा ममता तृष्णा कल्पना । कुबुद्धी दुर्वृत्ति दुर्वासना । अल्पबुद्धि विषयकामना । हृदईं वसे ॥ ८३ ॥

आशा, ममता, तृष्णा, कल्पना, वाईट बुद्धि, वाईट वृत्ती, वाईट वासना, हलकी बुद्धि, इंद्रियसुखाची वासना या सर्व परमार्थाला घातक गोष्टी त्याच्या मनांत असतात.

In his heart there dwells hope, attachment, longing and imagination; his in- tellect/buddhi is dull and this knowing vritti is far from that atma; when his vasana to simply exist is far from the atma then, the small intellect/buddhi desires only sensual pleasures.

ईषणा असून तिरस्कारें । निंदेसि प्रवर्ते आदरें । देहाभिमानें हुंबरे। जाणपणें ॥ ८४ ॥

त्याला फार हाव असते. तो मत्सरी असतो. तिरस्कारी असल्याने दुसर्‍याची निंदा करतो. ज्ञान व देह यांच्या अभिमानाने तो उर्मटपणें वागतो.

He is ambitious, envious, scornful and likes very much to engage in criticism. Due to this knowingness, he roars with the pride of the body (though his nature is to simply know, he wants to know so `many' things and therefore this knowledge has been given up to body consciousness).

क्षुधा तृष्णा आवरेना । निद्रा सहसा धरेना । कुटुंबचिंता वोसरेना । भ्रांति पडिली ॥ ८५ ॥

ज्याला आपली तहान व भूक आवरत नाही. झोंप आलेली आवरत नाही. मुलाबाळांची व बायकोची चिंता कमी होत नाही. तसाच जो भ्रमाने व्यापलेला आहे अशा माणसाला परमार्थ साधत नाही.

He cannot control his hunger and thirst; he cannot do without his sleep, his anxiety about his family does not subside; for he has fallen into great confusion.

शाब्दिक बोले उदंड वाचा । लेश नाहीं वैराग्याचा । अनुताप धारिष्ट साधनाचा । मार्ग न धरी ॥ ८६ ॥

जो भरमसाट शब्दज्ञान बोलतो, पण अंगी वैराग्य नसते, ज्याच्या अंगी अनुताप व धारिष्ट्य नाही व जो साधनेचा मार्ग धरत नाही, त्याला परमार्थ साधत नाही.

This *para speech of that vast paramatma has become the many words of this man (vaikhari) and there is not even a little vairagya/renunciation. And so he does not stay on this path where the sadhana is repentance and fortitude (`I need nothing, for I am always there'). *(The four speeches; para, pashyanti, madhyama and vaikhari)

भक्ति विरक्ति ना शांती । सद्वृत्ति लीनता ना दांती । कृपा दया ना तृप्ती । सुबुद्धि असेच ना ॥ ८७ ॥

ज्याच्याजवळ भक्ति, विरक्ति, शांती, चांगली वृत्ति, लिनता, इंद्रियदमन, कृपा, दया, आणि तृप्ति यांपैकी कांहींच नाहीं, त्याला भगवंत भेटणे शक्य नाही.

There is no devotion, no desirelessness and no peace; there is no pure vritti nor humility nor any control over desires; there is no kindness, or forgiveness and no perfect contentment of a pure buddhi. (Real humility, kindness and forgiveness are qualities acquired when one understands `I am everywhere')

कायाक्लेसीं शेरीरहीन । धर्मविषंई परम कृपण । क्रिया पालटेना कठिण । हृदये जयाचें ॥ ८८ ॥

शरीराचे कष्ट करण्यास ज्याची प्रकृती योग्य नाही. धर्माच्याबाबतींत अति कंजुष , ज्याच्या वर्तनामध्ये सुधारणा होत नाही, आणि ज्याचे अंतःकरण अति कठोर आहे. अशा माणसाला परमार्थ साधत नाही.

There are the torments of the gross body when this `all' body is not understood and that Supreme is miserly when it does not regard its dharma. The heart of this `I am' turns gross when it does not turn to this action of the `all'.

आर्जव नाहीं जनासी । जो अप्रिय सज्जनासी । जयाचे जिवीअहिर्णेसीं । परन्यून वसे ॥ ८९ ॥

जो लोकांशी सरळ वागत नाही. जोासज्जनांना आवडत नाही. जो रात्रंदिवस दुसर्‍यांचे उणे काढतो,

When there is no respect given to the people and one does not have any love for the sajjana/Saint then, this `I am' within the jiva, is day and night living unaware of its own true nature.

सदा सर्वदा लटिका । बोले माईक लापणिका । क्रिया विचार पाहतां येका । वचनीं सत्य नाहीं ॥ ९० ॥

जो सदा सर्वकाळ खोटे बोलतो , बोलणें मायिक असते, आचार व विचार यांचा ज्याच्याजवळ मेळ नसतो. त्याला परमार्थ साधत नाही.

Then that Eternal and this `time of the all' are caught in falsities and this `speech' becomes a long-winding tale of delusion. Then that One does not understand the pure action or that thoughtless Self within this `word'.

परपीडेविषंई तत्पर । जैसे विंचु आणि विखार । तैसा कुशब्दें जिव्हार । भेदी सकळांचें ॥ ९१ ॥

विंचू व इतर विषारी प्राणी कोणालही दंश करण्यासाठी नेहमी तयार असतात. त्याचप्रमाणें वाईट बोलून जो सगळ्यांना दुखावत असतो.

He is absorbed in tormenting this `I am'. He is just like the poisonous scorpions and snakes (their bites are the poison of the objects). And in this way, due to his false words, this essence of life is broken up and divided into many (when "I am a body" and "This is a woman" etc. then one misses this moment full of life and joy)

आपले झाकी अवगुण । पुढिलांस बोले कठिण । मिथ्या गुणदोषेंविण । गुणदोष लावी ॥ ९२ ॥

स्वतःचे अवगुण लपवितो, पण दुसर्‍यांना त्याच्या दोषाबद्दल कठिण शब्द बोलतो. त्याच्यां अंगी दोष नसले तरी तो ते लादतो.

When he becomes puffed up by the false gunas then, this original `speech' becomes harsh and false. Then that which is free of virtue and fault, has virtues and faults attached to it.

स्वयें परमात्मा अंतरीं । पुढिलांची कणव न करी । जैसा हिंसक दुराचारी । परदुःखें शिणेना ॥ ९३ ॥

ज्याप्रमाणें एखदा दुराचारी, क्रूर माणूस दुसर्‍याच्या दुःखानें द्रवत नाही, त्याचप्रमाणे जो स्वतः अंतःकरणांत पापमय असतो, परंतु दुसर्‍याच्या हातून पाप घडले तर तो त्यांची कणव करत नाही. अशा माणसाला भगवंत भेटत नाही.

Then this natural `speech' in this inner space is sinful and he shows no compassion for that which is always there. He is like a cruel savage for his actions are far from the atma and the sufferings they bring to this `I am' does not trouble him at all.

दुःख पराव्याचें नेणती । दुर्जन गांजिले चि गांजिती । श्रम पावतां आनंदती । आपुले मनीं ॥ ९४ ॥

दुष्ट माणसाला दुसर्‍याचे दुःख कळत नाही. त्या माणसाला तो अधिकच दुःख देतो. उलट त्याचे कष्ट पाहून आपल्या मनांत अजून आनंदी होतो. अशा माणसाला भगवंत भेटत नाही.

He does not even know that this `I am' is suffering for he considers himself different to that. The one who is far from his Self torments the tormented and even manages to get some bliss in his mind for his efforts (body consciousness manages somehow to derive pleasure from its predicament).

स्वदुःखें झुरे अंतरीं । आणी परदुःखें हास्य करी । तयास प्राप्त येमपुरी । राजदूत ताडिती ॥ ९५ ॥

ही दुर्जन माणसे स्वतःच्या दुःखाने झुरत असतात. पण दुसर्‍याचे दुःख बघून ते हसतात. त्याला यमपुरींत जावे लागते. तेथील यमदूत त्याला मार देतात.

He pines and wastes away within this `I am' and due to his desires and longings, he hurts himself so much. The only pleasure he can feel causes suffering to his inner space and in the end, he gets beaten by the servants of yama when he goes to his kingdom.

असो ऐसे मदांध बापुडे । तयांसि भगवंत कैंचा जोडे । जयांस सुबुद्धि नावडे । पूर्वपातकेंकरुनी ॥ ९६ ॥

असो. असे जे लोक बिचारे मदोन्मत्त असतात त्यांना भगवंताची भेट होत नाही. पूर्वीं केलेल्या पापकर्मांमुळे त्यांची बुद्धि भगवंताकडे वळत नाही.

So be it! Like this is the miserable fool, blinded by pride. How can he meet God? He has no liking for the pure intellect/buddhi of `I am' because of his previous offences (thinking "I am a body").

तयांस देहाचा अंतीं । गात्रें क्षीणता पावती । जिवलगें वोसंडिती । जाणवेल तेव्हां ॥ ९७ ॥

देहाचा अंतकाळ आला म्हणजे त्यांची गात्रे क्षीण होतात. अगदी जवळचे नातेवाईक लांब जातात. त्यावेळी त्यांना आपल्या वाईट कर्माची जाणीव होते.

Then to that Reality, there comes the body's demise and the limbs become weak and wasted. Then when his most beloved (his own Self) is slipping away, he will come to know.

असो ऐसे गुणावेगळे । ते सच्छिष्य आगळे । दृढ भावार्थें सोहळे । भोगिती स्वानंदाचे ॥ ९८ ॥

असो. आधी सांगितल्याप्रमाणे असे अवगुण ज्यांच्यांत नाहीत असे सत्शिष्य वेगळेच असतात. त्यांची श्रद्धा बळकट असते. भाव शुद्ध असतो. त्यामुळें त्यांना आत्मज्ञान होते व ते आत्मानंदाची मजा चाखतात.

So be it! Therefore the shishya should remain above and separate from these gunas and through firm faith enjoy the celebration of Self-bliss.

जये स्थळीं विकल्प जागे । कुळाभिमान पाठीं लागे । ते प्राणी प्रपंचसंगें । हिंपुटी होती ॥ ९९ ॥

ज्याच्या मनांत संशय जागाअसतो, कुळाचा अभिमान मागेजडलेला असतो, अशी माणसें प्रपंच्याच्या नादाने दुःखी व निराश होतात.

When this `I am' remains in this place full of doubts and thoughts and when it takes the support and pride of a family, then that Reality becomes a very pitiable jiva in the prana.

जेणेंकरितां दुःख जालें । तें चि मनीं दृढ धरिलें । तेणें गुणें प्राप्त जालें । पुन्हा दुःख ॥ १०० ॥

ज्या प्रपंचाच्या संगतीने दुःख झालें त्या प्रपंचालाच मनानें पुन्हा घट्ट धरुन ठेवले तर तो परत दुःखच देणार.

On account of `I am' of mula maya suffering appears, for then that ever free Reality is being confined within the mind. And then on account of the appearance of the gunas there is further suffering ("I am a body" brings more pain).

संसारसंगें सुख जालें । ऐसें देखिलें ना ऐकिलें । ऐसे जाणोन अनहित केलें । ते दुःखी होती स्वयें ॥ १०१ ॥

संसारांत गुंतून राहील्याने सुख मिळाले असे कधी पाहिले नाही व ऐकलेही नाही. हे माहीतअसूनही प्रपंचांत गुंततात ते स्वतःचेच नुकसान करुन घेऊन दुःखी होतात.

The happiness that is derived from samsar appears when this `I am'/knowledge is not known or listened to. And even though our nature is just to know, still one goes against one's nature and then that Reality appears as unhappiness (everything lies in our own hands; where we choose to place our conviction/understanding is up to us).

संसारीं सुख मानिती । ते प्राणी मूढमती । जाणोन डोळे झांकिती । पढतमूर्ख ॥ १०२ ॥

संसारामध्यें सुख मानणारी माणसे मूढ व मंदबुद्धिचे असतात. पढतमूर्ख जाणून बुजुन संसारांतील दुःखांकडे डोळे झाक करतात.

If one thinks that this happiness in samsar is real happiness then, that Reality has become dull-witted in the prana. Though *knowing, one closes ones eyes to this obvious fact and becomes a knowledgeable fool (siddharameshwar maharaj- you think knowledge is not with you). *(This knowing need only be given full attention and expanded; therefore forget everything)

प्रपंच सुखें करावा । परी कांहीं परमार्थ वाढवावा । परमार्थ अवघाचि बुडवावा । हें विहित नव्हे ॥ १०३ ॥

प्रपंच करावा परंतु त्याबरोबर थोडा परमार्थही वाढवावा. परमार्थ बुडवावा हे कांहीं योग्य नव्हे.

This worldly life can be made happy when this `all' is made to expand. paramarth should put an end to everything and then, that thoughtless swarup should never be placed with the thoughts again.

मागां जालें निरुपण । गुरुशिष्यांची वोळखण । आतां उपदेशाचें लक्षण । सांगिजेल ॥ १०४ ॥

मागील समासांमधे गुरुशिष्याचे निरुपण झाले आता पुढील समासांत उपदेशाचे लक्षण सांगतो.

Previously there have been the discourses on the recognition of the guru and shishya. Now, the teaching should be told. .