मंत्रांचा — समास 7: बद्धलक्षण

सृष्टी जे कां चराचर । जीव दाटले अपार । परी ते अवघे चत्वार । बोलिजेती ॥ १ ॥

या चराचर सृष्टीमध्यें (जीवांची) माणसांची बरीच गर्दी झाली आहे. पण त्यांचे एकदंर चार विभाग सांगितले आहेत.

In truth, how can this `all' be the gross world and how can the jiva oppress that limitless Supreme Self/paramatma? Still on account of the mind, there are four different types of beings and these should be understood.

ऐक तयांचे लक्षण । चत्वार तो कोण कोण । बद्ध मुमुक्ष साधक जाण । चौथा सिद्ध ॥ २ ॥

ते चार विभाग कोण कोणते तर बद्ध, मुमुक्षु, साधक आणि चवथा सिद्ध.

However, if you listen and be this `I am' then, how will there be these four different types? Therefore understand the baddha/ one who is bound, the mumuksha/ aspirant; the sadhak/ seeker and the fourth, the siddha/ the accomplished.

यां चौघांविरहित कांही । सचराचरीं पांचवा नाहीं । आतां असो हें सर्वही । विशद करुं ॥ ३ ॥

या चौघांव्यतिरिक्त या चराचरी पांचवा वर्ग नाही. आतां हे सर्व विशद करतो.

This knowledge does not have these four nor is there a fifth type within this knowledge. And now this `all' should realize that thoughtless Self.

बद्ध म्हणिजे तो कोण । कैसें मुमुक्षाचें लक्षण । साधकसिद्धवोळखण । कैसी जाणावी ॥ ४ ॥

बद्ध म्हणजे कोण? मुमुक्षुचे लक्षण काय? साधक व सिद्ध कसा ओळखावा ते समजून घ्या.

Then who would be called a baddha/ bonded? Then how could there be the attention of the mumukshu/ aspirant? And how would that One know the signs of a sadhak/ seeker and siddha/ accomplished?

श्रोतीं व्हावें सावध । प्रस्तुत ऐका बद्ध । मुमुक्ष साधक आणि सिद्ध । पुढें निरोपिले ॥ ५ ॥

श्रोत्यांनीं सावध होऊन बद्ध, मुमुक्ष, साधक व सिद्ध यांची पुढें दिलेली लक्षणें ऐकावीत.

Within the good listener there is a baddha; therefore listen and be very attentive (ie. remain alert, night and day, and don't slipback into body consciousness). The mumukshu, sadhak and siddha will be discoursed ahead.

आतां बद्ध तो जाणिजे ऐसा । अंधारींचा अंध जैसा । चक्षुवीण दाही दिशा । सुन्याकार ॥ ६ ॥

अंध माणूस अंधारामध्यें जसा चाचपडतो, तसा बद्ध माणूस अज्ञाबाच्या अंधारांत जीवनामध्यें वावरतो. अंधाला दृष्टी नसल्याने दाही दिशा शून्य असतात. तसाच बद्ध ज्ञान दृष्टी नसल्यानें परमात्मा आंत बाहेर असूनही दिसत नाही.

Now, the baddha should just *know, for his eyes are no better that the eyes of a blind man and he believes there is nothing other than that which he can see with these eyes. *(The baddha should forget everything and just know)

भक्त ज्ञाते तापसी । योगी वीतरागी संन्यासी । पुढें देखतां दृष्टीसी । येणार नाहीं ॥ ७ ॥

भक्त, ज्ञानी, तापसी, योगी, विरक्त, संन्यासी हे दृष्टीसमोर असूनही त्याला दिसत नाहीत.

He is not able to see the devotee, the Knower, the man of penance, the yogi, the one who has controlled the desires or the sannyasi, even though he is in their presence (all these are within him only).

न दिसे नेणे कर्माकर्म । न दिसे नेणे धर्माधर्म । न दिसे नेणे सुगम । परमार्थपंथ ॥ ८ ॥

चांगलें कर्म, वाईट कर्म, धर्म, अधर्म, व सोपा परमार्थ मार्ग तो पाहात नाही व जाणत नाही.

He cannot see and does not understand karma and akarma (karma is the action performed. Immediately it becomes akarma, the action is finished; but we hold on to it in our minds and it becomes vikarma and is the cause of more karma); he cannot see and does not understand what he should do/dharma and what he should not do/adharma; he cannot see and does not know, the easy to understand path of paramarth.

तयास न दिसे सच्छास्त्र । सत्संगति सत्पात्र । सन्मार्ग जो कां पवित्र । तो ही न दिसे ॥ ९ ॥

त्याला खरें शास्त्र, सत्संगति कोणती, चांगला माणूस, चांगला पवित्र मार्ग तोही त्याला दिसत नाही.

The real shasthra (neti, neti), the sat-sang/ company of the Truth and the pure recipient of knowledge is not understood; when he does not see this sacred path then, how can that purush be purified?

न कळे सारासार विचार । न कळे स्वधर्म आचार । न कळे कैसा परोपकार । दान पुण्य ॥ १० ॥

सारासार विचार, स्वधर्माचा आचार, परोपकार, दान व पुण्य हें कांहीं त्याला कळत नाही.

He does not understand the thoughtless essence; he does not understand the conduct of swa-dharma; he does not understand how to lift himself out of the mind and he does not understand charity and merit (to give away the body and mind is the real donation).

नाहीं पोटीं भूतदया । नाही सुचिष्मंत काया । नाहीं जनासि निववावया । वचन मृद ॥ ११ ॥

त्याच्या पोटी भूतदया नसते, त्याच्याजवळ देहाची स्वच्छता नसते, लोकांचे मन शांत करणारी गोड भाषा नसते.

There is no compassion in his heart (he does not understand that the neighbour is truly myself). He does not possess this purified `all' body and he does not give peace to his mind by this soft `word'.

न कळे भक्ति न कळे ज्ञान । न कळे वैराग्य न कळे ध्यान । न कळे मोक्ष न कळे साधन । या नाव बद्ध ॥ १२ ॥

त्याला भक्ति, खरे ज्ञान कळत नाही. वैराग्य किंवा ध्यान म्हणजे काय त्याला कळत नाही. मोक्ष म्हणजे काय? साधन म्हणजे काय हे कळत नाही त्याला बद्ध म्हणतात.

If he does not understand devotion or knowledge; if he does not understand vai- ragya/ renunciation or meditation; if he does not understand freedom or sadhana then, to this `I am' has come the bonded/baddha.

न कळे देव निश्र्चयात्मक । न कळे संतांचा विवेक । न कळे मायेचें कौतुक । या नाव बद्ध ॥ १३

निश्र्चित देव, संतांचा विवेक, मायेचे कौतुक कळत नाही तो बद्ध होय.

If he does not understand that steady God; if he does not understand the vivek of the Saint; if he does not understand this wonder of maya (ie. `all') then, to this `I am' has come the baddha.

न कळे परमार्थाची खूण । न कळे अध्यात्मनिरुपण । न कळे आपणासि आपण । या नाव बद्ध ॥ १४ ॥

परमार्थाची खूण, अध्यात्म निरुपण, आपण स्वतः कोण? हे कळत नाही तो बद्ध होय.

When there is no understanding of that firm conviction of paramarth; when there is no understanding of that discourse on Oneness; when there is no understanding of oneself by oneself then, to this `I am' has come the baddha.

न कळे जीवाचें जन्ममूळ । न कळे साधनाचे फळ । न कळे तत्वता केवळ । या नाव बद्ध ॥ १५ ॥

जीवाचे जन्ममूळ, साधनाचें फळ, केवळ शुद्ध ब्रह्म काय? हे कळत नाही तो बद्ध होय.

When there is no understanding of the cause of the jiva's birth; when there is no understanding of the fruit of sadhana; and when there is no understanding of that pure knowledge then, to this `I am' has come the baddha.

न कळे कैसें तें बंधन । न कळे मुक्तीचे लक्षण । न कळे वस्तु विलक्षण । या नाव बद्ध ॥ १६ ॥

बंधनाचे लक्षण, मुक्तीचे लक्षण, विलक्षण परमात्म वस्तु हे कळत नाही तो बद्ध होय.

When there is no understanding of how that Reality has been bound; when there is no understanding of the attention that brings freedom and when there is no under- standing of that extraordinary Self then, to this `I am' has come a baddha.

न कळे शास्त्रार्थ बोलिला । न कळे निजस्वार्थ आपुला । न कळे संकल्पें बांधला । या नाव बद्ध ॥ १७ ॥

ज्याला सांगितलेला शास्त्रार्थ कळत नाही. आपला खरा स्वार्थ म्हणजे निजहित कळत नाही. आणि आपण संकल्पानें बांधलो आहोत हे ज्याला कळत नाही त्याला बद्ध म्हणतात.

When there is no understanding of this `speech' and the meaning of the shasthras; when there is no understanding of one's own true wealth; when there is no understanding of the binding caused by this original concept `I am' then, to this `I am' has come a baddha.

जयासि नाहीं आत्मज्ञान । हें मुख्य बद्धाचें लक्षण । तीर्थ व्रत दान पुण्य । कांहींच नाहीं ॥ १८ ॥

बद्धाचे मुख्य लक्षण म्हनजे त्याला आत्मज्ञान नसणें. तीर्थयात्रा, व्रतें, दानें यापैकी कांहींही नसते. तो बद्ध होय.

Self-knowledge/atma-gnyan does not come to mula maya when that thoughtless Supreme has the attention of the baddha. Then, there is no pilgrimage, no observance of vows, no charity, no merit and no `all' also.

दया नाहीं करुणा नाहीं । आर्जव नाहीं मित्रि नाहीं । शांति नाहीं क्ष्मा नाहीं । या नाव बद्ध ॥ १९ ॥

बद्धाला दया, करुणा, नम्रता, सरलता, शांति आणि क्षमा हे गुण त्याच्यापाशी नसतात. त्याला बद्ध म्हणतात.

When there is no kindness and no compassion; no simplicity and no friendship; no peace and no forgiveness then, to this `I am' has come a baddha.

जें ज्ञानविशिं उणें । तेथें कैचीं ज्ञानाचीं लक्षणें । बहुसाल कुलक्षणें । या नाव बद्ध ॥ २० ॥

जेथें मूळ आत्मज्ञान नसते, त्याचा अभाव असतो, तेथें ज्ञानाची लक्षणें आढळणें शक्य नसतें. त्याच्या अंगी पुष्कळ वाईट लक्षणें असतात तो बद्ध असतो.

When one lacks this knowledge of `I am' then, how can one become brahman? When one's attention sees the `many' false coverings then, to this `I am' has come a baddha.

नाना प्रकारीचे दोष । करितां वाटे परम संतोष । बाष्कळपणाचा हव्यास । या नाव बद्ध ॥ २१ ॥

नाना प्रकारची दोषपूर्ण वर्तणुक करण्यांत त्याला मोठा आनंद वाटतो. बाष्कळपणा करण्याची हौस असते. त्यास बद्ध म्हणतात.

When this `all' becomes the faults of the `many' and that Supreme happiness is made into longing and licentiousness then, to this `I am' has come a baddha.

बहु काम बहु क्रोध । बहु गर्व बहु मद । बहु द्वंद्व बहु खेद । या नाव बद्ध ॥ २२ ॥

काम, क्रोध, गर्व, मद, भांडण, खेद याने भरलेला असा तो बद्ध असतो.

When there are the desires of the `many', the anger of the `many', the ego of the `many' and the intoxication of the `many'; when there are the quarrellings of the `many' and the sorrows of the `many'; then to this `I am' has come the baddha.

बहु दर्प बहु दंभ । बहु विषये बहु लोभ । बहु कर्कश बहु अशुभ । या नाव बद्ध ॥ २३ ॥

दर्प, दंभ, इंद्रियभोग, लोभ, कर्कशपणा, वाईट वृत्ती याने भरलेला असतो तो बद्ध असतो.

When there are the `many' prides and the `many' arrogances; the `many' sense objects and the `many' greeds; when there are the `many' bad habits and the `many' omens then, to this `I am' has come the baddha.

बहु ग्रामणी बहु मत्सर । बहु असूया तिरस्कार । बहु पापी बहु विकार । या नाव बद्ध ॥ २४ ॥

गांवगुंडगिरी, अतिमत्सर, अति असुया, तिरस्कार, पापी, विकारी असा जो तो बद्ध असतो.

When there is the trouble-making of the `many' and the malice of the `many'; the envy of the `many' and the scorn of the `many'; the sins of the `many' and the vices of the `many'; then to this `I am' has come a baddha.

बहु अभिमान बहु ताठा । बहु अहंकार बहु फांटा । बहु कुकर्माचा सांठा । या नाव बद्ध ॥ २५ ॥

फार अभिमानी, ताठा, अहंकार, विकल्प, फार कुकर्मी असा तो बद्ध असतो.

Then there is the pride/abhiman of the `many' and the distains of the `many'; the ego/ahamkar of the `many' and chatter of the `many'; then there is a storehouse of `many' evil deeds and to this `I am' has come a baddha.

बहु कापट्य वादवेवाद । बहु कुतर्क भेदाभेद । बहु कृर कृपामंद । या नाव बद्ध ॥ २६ ॥

कपटी, वादविवद करणारा, कुतर्की, भेदाभेद करणारा, क्रूर, कृपामंद, असा जो तो बद्ध म्हणून ओळखावा.

When there are the cunning arguments of the `many'; the illogical divisive mentality of the `many'; the cruelty and miserliness of the `many'; then to this `I am' has come a baddha.

बहु निंदा बहु द्वेष । बहु अधर्म बहु अभिळाष । बहु प्रकारीचे दोष । या नाव बद्ध ॥ २७ ॥

निंदा, द्वेष, अधर्मी, अभिलाषी, अशा पुष्कळ दोषानेंयुक्त असा जो त्याला बद्ध म्हणतात.

When there is the gossip of the `many' and the hatred of the `many'; the adharma of the `many' and the selfishness of the `many'; when this `all' is the faults of the `many' then, to this `I am' has come a baddha.

बहु भ्रष्ट अनाचार । बहु नष्ट येकंकार । बहु आनित्य अविचार । या नाव बद्ध ॥ २८ ॥

भ्रष्टपणा, अनाचारी, नष्टपणा, सबगोलंकार, अनीति, अविचारी, असा तो बद्ध असतो.

When there are the `many' confusions of impure conduct then that One has taken `many' forms. When there is the impermanent `many' and the wrong thinking `many' then, to this `I am' has come a baddha.

बहु निष्ठुर बहु घातकी । बहु हत्यारा बहु पातकी । तपीळ कुविद्या अनेकी । या नाव बद्ध ॥ २९ ॥

निष्ठुर, घातकी, हिंस्र, पातकी, तापट, कुविद्या असा जो तो बद्ध होय.

Then there is the hardened heart of the `many' and the treachery of the `many' then, there are the `many' killers and the `many' criminals. When there is the temper and false knowledge in the numerous different forms then, to this `I am' has come a baddha.

बहु दुराशा बहु स्वार्थी । बहु कळह बहु अनर्थी । बहु डाईक दुर्मती । या नाव बद्ध ॥ ३० ॥

दुराशा, अति स्वार्थी, भांडणतंटे, अनर्थ, दावा धरणें, दुष्ट बुद्धि ज्याची तो बद्ध समजावा.

The hope and selfishness that is far from the atma is in the `many'; quarrelling and calamities are in the `many'; suspicious jealousy and the wrong understanding are in the `many' and to this `I am' has come the baddha.

बहु कल्पना बहु कामना । बहु तृष्णा बहु वासना । बहु ममता बहु भावना । या नाव बद्ध ॥ ३१ ॥

कल्पना, कामना, तृष्णा, वासना, ममता, भावना, या ज्याच्यापाशी व्याप्त आहेत तो बद्ध समजावा.

When there are the `many' thoughts and imaginings and the `many' contentments; the `many' thirsts for sense-enjoyment and the `many' desires; when there are the `many' attachments and the `many' emotions then, to this `I am' has come the baddha.

बहु विकल्पी बहु विषादी । बहु मूर्ख बहु समंधी । बहु प्रपंची बहु उपाधी । या नाव बद्ध ॥ ३२ ॥

अति विकल्पी, अति विषादी, अति मूर्ख, अति संबंधीपणा, फार प्रपंची, उपाधी असतो तो बद्ध समजावा.

When there is the doubtfulness of the `many' and the dejection of the `many'; the foolishness of the `many' and the relationships of the `many'; when one is in this worldly existence of the `many' and the limiting concepts of the `many' then, to this `I am' has come the baddha.

बहु वाचाळ बहु पाषांडी । बहु दुर्जन बहु थोतांडी । बहु पैशून्य बहु खोडी । या नाव बद्ध ॥ ३३ ॥

वाचाळपणा, पाखंडीपणा, दुर्जनता, थोतांडीपणा, लबाडी, खोड्याळपणा ज्याच्याकडे तो बद्ध समजावा.

When there is the talkative `many' and the heresy of the `many' then, there is a mind far from the atma in the `many'. When there are the deceptions of the `many' and the slanderings of the `many' and the habits of the `many' then, to this `I am' has come the baddha.

बहु अभाव बहु भ्रम । बहु भ्रांति बहु तम । बहु विक्षेप बहु विराम । या नाव बद्ध ॥ ३४ ॥

नास्तिकपणा, भ्रम, भ्रांति, अज्ञानाचा अंधार, संशय, आळशी असा जो तो बद्ध समजावा.

When there is the faithlessness of the `many' and the confusions of the `many'; the delusion of the `many' and the ignorance of the `many'; the projections of the `many' and the laziness of the `many' then, to this `I am' has come the baddha.

बहु कृपण बहु खंदस्ती । बहु आदखणा बहु मस्ती । बहु असत्क्रिया व्यस्ती । या नाव बद्ध ॥ ३५ ॥

अति कंजुष, झोटिंगपणा, लोकविरुद्धपणा, मस्तपणा, वाईट क्रिया, शास्त्रविरुद्धपणा, या सर्व गोष्टी ज्याच्या ठिकाणी असतात तो बद्ध असतो.

When there is the miserliness of the `many' and the pitiable conditions of the `many'; the intolerance of the `many' and the madness of the `many'; the impure actions of the `many' and the disorder of the `many' then, to this `I am' has come baddha.

परमार्थविषईं अज्ञान । प्रपंचाचे उदंड ज्ञान । नेणें स्वयें समाधान । या नाव बद्ध ॥ ३६ ॥

जो परमार्थाविषयीं अज्ञानी व प्रपंचाविषयीं अति ज्ञान असते व ज्यास समाधान माहीत नसते तो बद्ध असतो.

When there is the ignorance of paramarth in the `many' then, that vast Supreme Self/paramatma has become the knowledge of this worldly life; when one is ignorant of that perfect contentment, then to this `I am' has come a baddha.

परमार्थाचा अनादर । प्रपंचाचा अत्यादर । संसारभार जोजार । या नाव बद्ध ॥ ३७ ॥

जो परमार्थाचा अनादर करतो व प्रपंचाचा ज्याला अति आदर असतो, ज्याच्या डोक्यावर संसाराचे ओझे असते तो बद्ध असतो.

When there is no respect for paramarth and great affection for worldly life; when there are the burdens and worries of samsar then, to this `I am' has come a baddha.

सत्संगाची नाही गोडी । संतनिंदेची आवडी । देहेबुद्धीची घातली बेडी । या नाव बद्ध ॥ ३८ ॥

ज्याला सत्संगाची गोडी नसते पण संतनिंदेची आवड असते. जो देहबुद्धिने घट्ट बांधलेला असतो त्याला बद्ध असे समजतात.

When there is no liking for the company of the Saint and a liking to criticize the Saint; when there are the fetters of body-consciousness then, to this `I am' has come the baddha.

हातीं द्रव्याची जपमाळ । कांताध्यान सर्वकाळ । सत्संगाचा दुष्काळ । या नाव बद्ध ॥ ३९ ॥

जो नेहमी द्रव्यचे चिंतन करतो. स्त्रीचें ध्यान करतो. ज्याच्या जीवनांत सत्संग नसतो. त्याला बद्ध असे समजतात.

When in his hand are the japa beads for the wealth of the `many' and that time of the `all' meditates upon a wife; when one has no time for sat-sang then, to this `I am' has come a baddha.

नेत्रीं द्रव्य दारा पाहावी । श्रवणीं द्रव्य दारा ऐकावी । चिंतनीं द्रव्य दारा चिंतावी । या नाव बद्ध ॥ ४० ॥

डोळ्यांनी द्रव्यदारा पहावी, कानांनी द्रव्यदारा ऐकावी, चिन्तन द्रव्य आणि दारेचे करावे अशी ज्याची अवस्था त्याला बद्ध म्हणून ओळखावे.

In his eyes he sees only money and women; in his ears he listens to money and women; and in his thinking he thinks of money and women then, to this `I am' has come a baddha.

काया वाचा आणि मन । चित्त वित्त जीव प्राण । द्रव्यदारेचें करी भजन । या नाव बद्ध ॥ ४१ ॥

काया, वाचा मनें, चित्त, वित्त, जीव, प्राण, या सर्वांनी जो द्रव्यदारेंचे चिंतनांत गुंततो तो बद्ध असतो.

When his body, his speech, his mind, his thinking, his known, his life and his prana are doing the bhajans of money and women then, to this `I am' has come a baddha.

इन्द्रियें करुन निश्र्चळ । चंचळ होऊं नेदी पळ । द्रव्यदारेसि लावी सकळ । या नाव बद्ध ॥ ४२ ॥

द्रव्य आणि दारा यांच्या पायीं जो आपली इंद्रियें निश्चल करतो, त्यांना चंचल होऊ देत नाही तो बद्ध असतो.

His sense organs have been firmly fixed upon money and women and they are not allowed to move away for a moment. His `all' is attached to money and women and so to this `I am' has come the baddha.

द्रव्य दारा तेंचि तीर्थ । द्रव्य दारा तो चि परमार्थ । द्रव्य दारा सकळ स्वार्थ । म्हणे तो बद्ध ॥ ४३ ॥

द्रव्यदारा हेच ज्याचे तीर्थ, हाच ज्याचा परमार्थ, हाच ज्याचा संपूर्ण स्वार्थ असतो तो बद्ध असतो.

When his place of pilgrimage is money and women; when his paramarth is only money and women and when this `all' is selfish for money and woman then, that purush is said to be a baddha.

वेर्थ जाऊं नेदी काळ । संसारचिंता सर्वकाळ । कथा वार्ता ते चि सकळ । या नाव बद्ध ॥ ४४ ॥

काळ व्यर्थ न जाऊं देता जो सर्व काळ संसाराची चिंता करतो, ज्याच्या गप्पा गोष्टी सार्‍या संसाराबद्दल असतात तो बद्ध असतो.

He goes to the worthless and this time of the `all' is not allowed. His time of the `all' (when every single moment, `I am He') has become the worries of samsar. This `story' of God has become just a rumour and that Reality and `all' have become a baddha.

नाना चिंता नाना उद्वेग । नाना दुःखाचे संसर्ग । करी परमार्थाचा त्याग । या नाव बद्ध ॥ ४५ ॥

अनेक काळज्या, अनेक चित्ताची अस्वस्थता, नाना दुःखें, परमार्थाचा त्याग करणारा तो बद्ध असतो.

When there are the worries of the `many' and the anxieties of the `many'; when there are the pains of the `many' and the abandoning of paramarth then, to this `I am' has come a baddha.

घटिका पळ निमिष्यभरी । दुश्र्चीत नव्हतां अंतरीं । सर्वकाळ ध्यान करी । द्रव्यदाराप्रपंचाचें ॥ ४६ ॥

तास, मिनिटें सोडून द्या, पण एकसेकंद सुद्धां ज्याचें मन ासतो.न हलता सदासर्वकाळ द्रव्य, दारा, प्रपंचाचे चिंतन करतें तो बद्द.

Not for a minute, a moment or a fraction of a second is his attention in this inner space. For his time of the `all' has been filled with the worldly life of money and women.

तीर्थ यात्रा दान पुण्य । भक्ति कथा निरुपण । मंत्र पूजा जप ध्यान । सर्वही द्रव्य दारा ॥ ४७ ॥

ज्याचे तीर्थ, यात्रा, दान, पुण्य, भक्ति, कथा, निरुपण, मंत्र, पूजा, जप ध्यान हे सर्व कांहीं द्रव्य आणि दारा असते, तो बद्ध असतो.

For him, money and women are his pilgrimage, his charity, his devotional stories, his discourse, his mantra, his worship, his meditation and his japa; his `all' only.

जागृति स्वप्न रात्रि दिवस । ऐसा लागला विषयेध्यास । नाहीं क्षणाचा अवकाश । या नाव बद्ध ॥ ४८ ॥

जागेपणीं, स्वप्नामध्यें, रात्री आणि दिवसा ज्याला अशा प्रकारें दृश्यसुखाचा ध्यास लागतो, त्याच्या चिंतनांत गुंतल्यानें ज्याला क्षणभरसुद्धा मोकळा वेळ मिळत नाहीं तो बद्ध असतो.

In wakefulness, in dream, day and night; his constant contemplation and meditation is on the sense objects. There is not even an interval for this *`moment' and to this `I am' there has come a baddha. *(A moment of understanding, `I am He')

ऐसें बद्धाचें लक्षण । मुमुक्षपणीम पालटे जाण । ऐक तेही वोळखण । पुढिलीये समासी ॥ ४९ ॥

बद्धाचे लक्षण हे असें आहे. मुमुक्षुपणा आला कीं तें बदलते. त्याची ओळख पुढील समासां आहे. ती आतां ऐकावी.

Such is the attention of the baddha. Know a change takes place in the mumukshu (maharaj- you should feel; "Ah! A change has come to my mind"). Therefore in the collection of words ahead, listen to this `all' and that Reality also. .