मंत्रांचा — समास 8: मुमुक्षलक्षण

संसारमदाचेनि गुणें । नाना हीनें कुलक्षणें । जयाचेनि मुखावलोचनें । दोषचि लागे ॥ १ ॥

बद्ध माणूस संसाराच्या मदानें धुंद असतो. त्याच्या अंगीं अनेक हीन व वाईट लक्षणें उत्पन्न होतात. त्याच्या मुखावलोकनानें दोषच लागतो.

Due to objectification by these *gunas, there is the intoxication of samsar and this brings the `many' lowly and undesirable qualities. Due to the appearance of this mula maya there has come this curse of body consciousness.17 *(See 8.4; from tamo guna has come the great elements)

ऐसा प्राणी जो कां बद्ध । संसारी वर्तता अबद्ध । तयास प्राप्त झाला खेद । काळांतरीं ॥ २ ॥

असा बद्ध समसारंत मनसोक्त वागत असतो. काळांतरानें त्याच्यावर दुःखाचे खेदाचे प्रसंग ओढवतात.

When there is a baddha living without restraint in samsar then, how can there be that knowing purush? For then that Reality has become the `many' sufferings and remorses.

संसारदुःखें दुखावला । त्रिविध तापें पोळला । निरुपणें प्रस्तावला । अंतर्यामीं ॥ ३ ॥

संसारांतील दुःखाने तो पीडतो. अनेक प्रकारच्या संकटांनीं तो पोळतो. सत्पुरुषाचा उपदेश ऐकून मग अंतर्यामी तो पस्तवतो.

And when that Reality is made to suffer the pains of samsar then, it gets scorched by the three types of torments. On account of these he goes to the feet of a Master and after hearing His teachings, there arises repentance within.

जाला प्रपंची उदास । मनें घेतला विषयत्रास । म्हणे आतां पुरे सोस । संसारींचा ॥ ४ ॥

त्याला प्रपंचाचा कंटाळा येतो. मनापासून विषयभोगाचा ताप वाटतो. संसाराचा सोस पुरें झाला असें त्याला वाटू लागते.

Then one becomes indifferent towards this worldly life and the mind gets sorrow from the sense-objects. He says "Now, enough with all this greed for samsar."

प्रपंच जाईल सकळ । येथील श्रम तो निर्फळ । आतां कांहीं आपुला काळ । सार्थककरुं ॥ ५ ॥

हा तात्पुरता असलेला सर्व प्रपंच नाहींसा होईल. त्यासाठीं घेतलेले श्रम फुकट जातील. म्हणून आतां कांहीं आपला काळ सार्थकी लावू.

17nisargadatta maharaj- Try to find out where this concept of happiness and unhappiness arose. It was not there until I had this consciousness.....the magic, the art, of this consciousness is that it has not only hidden the fact that it is the source of all misery, but it has made itself the source of apparent happiness. 5. "My worldly living destroys this `I am' and these toils I take will make that atma a worthless thing! Now, let my time be fulfilled by understanding this `I am'."

ऐसी बुद्धि प्रस्तावली । पोटीं आवस्ता लागली । म्हणे माझी वयेसा गेली । वेर्थचि आवघी ॥ ६ ॥

अशा रीतीनें त्याच्या बुद्धीला पश्र्चाताप होतो. व मनाला तळमळ लागते. त्याच्या मनांत येऊ लागते कीं, अतांपर्यतचे आपलें सर्व आयुष्य फुकट गेले.

In this way his buddhi repents and there is anguish in his heart. That One says, "I have wasted my whole life living in my mind."

पूर्वीं नाना दोष केले । ते अवघेचि आठवले । पुढें येऊनि उभे ठेले । अंतर्यामीं ॥ ७ ॥

पूर्वीं जी नाना दुष्कृत्यें केली ती त्याला आठवू लागतात. ते सर्व त्याला अंतर्यामी दिसूं लागते.

"Previously I had made many mistakes and due to this mind, that Reality can recall only these. And then these misdeeds stay constantly in my heart." (Action becomes non-action at that moment, but we keep them in our mind and say, "I did this and that and I will have to suffer the consequences now"; maharaj- the Master makes mistakes too, but He forgets them at that moment)

आठवे येमाची यातना । तेणे भयेचि वाटे मना । नाहीं पापासि गणना । म्हणौनियां ॥ ८ ॥

आतां त्याला यम यातना आठवू लागतात. त्यामुळे मन भीतिग्रस्त होते. कारण अगणित अशी पापे त्यानें केलेली असतात.

Then he remembered the punishments that are to be suffered at the hands of yama, the King of Death (ie. taking yourself as the body and doer, one must endure the fruits of one's actions and suffer death and rebirth) and that fearless *Reality felt fear in his mind and he says, "My sins are so many they cannot be counted." *(In this world that Reality feels fear; but it reminds us that this whole false existence has that Reality as its base)

नाहीं पुण्याचा विचार । जाले पापाचे डोंगर । आतां दुस्तर हा संसार । कैसा तरों ॥ ९ ॥

आयुष्यांत कधी पुण्याचा विचार केला नाही. पापाचे डोंगर मात्र रचले. आतां हा अवघड संसार कसा तरावा?

"There had never been right thinking and vivek and so my sins are as big as moun- tains. That thoughtless Reality has become this impassable ocean of worldly life; now how can I cross over it?"

आपले दोष आछ्यादिले । भल्यांस गुणदोष लाविले । देवा म्यां वेर्थच निंदिले । संत साधु सज्जन ॥ १० ॥

त्याला समजू लागते कीं, स्वतःचे दुर्गुण लपवून ठेऊन त्यानें उगाचच भल्या माणसांना वाईट ठरविले. हे देवा मी उगाचच साधु संतांची निंदा केली.

"I disregarded my own mistakes and accused the wise and virtuous of wrong doings. My God! Because of vanity I have criticised the Saints, sadhus and sajjanas."

निंदे ऐसे नाहीं दोष । ते मज घडले कीं विशेष । माझें अवगुणीं आकाश । बुडों पाहे ॥ ११ ॥

निंदेसारखें पातक नाहीं आणि तेंच माझ्याकडून पुष्कळ घडलें आहे. माझें अवगुण इतकें आहेत कीं, त्यांत आकाश बुडुन जाईल.

"There is no greater sin than blaming that Reality (ie. We say, "Why has God done this to me?" But we only have created all this and if we do not accept that responsibility then, how can we ever set ourselves free?). And if I continue to do this then how can there ever be this `art of knowing'? Due to objectification I have drowned this space (the Saints tell us that nothing is there; upon this `I am' ie. space, you have created this world of thoughts and concepts and "I am so and so")."

नाहीं वोळखिले संत । नाहीं अर्चिला भगवंत । नाहीं अतित अभ्यागत । संतुष्ट केले ॥ १२ ॥

मी संतांना ओळखले नाहीं, भगवंतालची पूजा केली नाहीं, अतिथी, अभ्यागत यांना संतुष्ट केलें नाही.

"There has been no recognition of the Saints or worship of God. There has never been the welcoming of and caring for the *uninvited guest." *(Knowledge is always there, what invitation does it require?)

पूर्व पाप वोढवलें । मज कांहींच नाहीं घडलें । मन आव्हाटीं पडिलें । सर्वकाळ ॥ १३ ॥

मझ्या पूर्व पापाचें फळ म्हणून माझ्या कडून कांहींच चांगलें घडलें नाही. माझ्या मनाने मला नेहमी आडमार्गानें नेले.

"My old sins are bearing fruit and this knowledge has not been accomplished. My mind has gone far astray from this time of the `all'."

नाहीं कष्टविलें शेरीर । नाहीं केला परोपकार । नाहीं रक्षिला आचार । काममदें ॥ १४ ॥

कामाच्या मदामुळें शरीराला कष्टविले नाही. काम परोपकार केला नाही. आचार, चांगलें वागणें केले नाही.

"I have not endeavoured to know this `all' and I have not lifted myself out of these thoughts. Due to the blindness of desires, this pure conduct was not protected." (Pure conduct ie. drop the unnecessary thoughts and observe this `I am')

भक्ति माता हे बुडविली । शांति विश्रांति मोडिली । मूर्खपणें म्यां विघडिली । सद्बुद्धि सद्वासना ॥ १५ ॥

भक्तिरुपी माउलीला बुडवून टाकीली. शांतिरुपी विश्रांति मोडून टाकली. सद्बुद्धि, सद्वासना मूर्खपणाने बिघडवून टाकल्या.

"Devotion is my mother and I have drowned her. That peace and rest was disturbed and foolishness has spoiled this pure thinking and pure desire/vasana (to only know and simply be)."

आतां कैसें घडे सार्थक । दोष केले निरार्थक । पाहों जातां विवेक । उरला नाहीं ॥ १६ ॥

मी विनाकारण पापाचरण केले. त्यामुळें आतां सार्थक कसें होणार? आतां माझ्याजवळ विवेक असा उरलाच नाही.

"Now, how can the meaning of life be understood when, the sin of body consciousness makes it meaningless? However, I know if I try to understand vivek then, this sin need not remain."

कोण उपाये करावा । कैसा परलोक पावावा । कोण्या गुणें देवाधिदेवा । पाविजेल ॥ १७ ॥

आतां कोणता उपाय करावा? परमार्थ कसा साधावा? कोणत्या मार्गानें मला भगवंताची प्राप्ती होईल?

"How to achieve this remedy of this `all' and how can this world beyond be attained? And how can these gunas realise that God of gods?"

नाहीं सद्भाव उपजला । अवघा लोकिक संपादिला । दंभ वरपंगें केला । खटाटोप कर्माचा ॥ १८ ॥

कधीहि चांगला भाव माझ्यांत उद्भवलाच नाही. सगळें लौकिकाला चांगलें दिसावें म्हणून केले. कर्माचा खटातोप वरपांगी होता. तो दंभाचार होता.

"That pure understanding has not arisen and only the things of the world have been acquired. All my actions have been performed through hypocrisy and deceitfulness ("I am a body")."

कीर्तन केलें पोटासाठीं । देव मांडिले हाटवटीं । आहा देवा बुद्धि खोटी । माझी मीच जाणे ॥ १९ ॥

पोट भरण्यासाठीं किर्तन केलें. देव बाजारांत मांडिले. देवा माझी बुद्धि किती खोटी आहे ते मीच जाणतो.

"kirtana was made only to fill my mind and belly. God had been placed in the market place. O God! False is all my thinking for it only knows of `mine and me'."

पोटीं धरुनि अभिमान । शब्दीं बोले निराभिमान । अंतरीं वांछूनियां धन । ध्यानस्त जालों ॥ २० ॥

आंत अभिमान ठेवून बाहेर मात्र निराभिमानपणाच्या थापा मारत राहीलो. मनांत पैशाची वासना ठेवून ध्यानाचे सोंग केलें.

"In my mind, I harbour pride, when pride-lessness resides within this `I am'. But in this inner space there was appeared the desire for riches and my meditations were lost in the thought of these."

वित्पत्तीनें लोक भोंदिले । पोटासाठीं संत निंदिले । माझे पोटीं दोष भरले । नाना प्रकारीचे ॥ २१ ॥

शास्त्रांचे पांडित्य दाखवून लोकांनाफसविलें, पोट भरण्यासाठीं संतांची निंदा केली. असें अनेक दोष माझ्या अंतर्यामी भरलेलें आहेत.

"Due to intellectual knowledge I deceived this world beyond (`I am') and for to fill my mind, I censured that Eternal and my mind overflowed with `many' kinds of faults."

सत्य तेंचि उछ्छेदिलें । मिथ्या तेंचि प्रतिपादिलें । ऐसें नाना कर्म केलें । उदरंभराकारणें ॥ २२ ॥

सत्य तें खोटें ठरविले, खोटे असलेले खरे म्हणून सांगितलें. अशी अनेक पापें पोट भरण्यासाठी केली.

"That Truth was uprooted and the false was propagated and established. The `many' actions I made were for selfish, self-centred reasons only."

ऐसा पोटीं प्रस्तावला । निरुपणें पालटला । तोचि मुमुक्षु बोलिला । ग्रंथांतरीं ॥ २३ ॥

अशा रीतीनें ज्याला खरा पश्र्चाताप होतो तो उपदेशानें अंतर-बाह्य बदलतो त्याला परमार्थ ग्रंथांमध्यें मुमुक्षु म्हटले आहे.

He repented in his mind due to the Master's discourse and his mind changed and turned within. He became a mumukshu/aspirant and discovered this `speech' within the collection of many words.

पुण्यमार्ग पोटीं धरी । सत्संगाची वांछा करी । विरक्त जाला संसारीं । या नाव मुमुक्ष ॥ २४ ॥

पुण्याचा मार्ग अनुसरतो, सतसंगाची इच्छा व तो धरतो आणि संसारापासून जो विरक्त होतो त्याला मुमुक्ष म्हणतात.

When this virtuous way is brought to the mind and the desire is for sat-sang; when desirelessness appears in samsar then, to this `I am' has come the mumukshu.

गेले राजे चक्रवती । माझें वैभव तें किती । म्हणे धरुं सत्संगती । या नाव मुमुक्ष ॥ २५ ॥

मोठेमोठे चक्रवर्ती राजे गेले. त्यांच्यापुढें माझे वैभव कांहींच नाही. असा विवेक उत्पन्न होऊन जो सन्मार्ग धरतो त्याला मुमुक्ष म्हणतात.

"Great kings and emperors have gone! But their grandeur was like my grandeur; it was all within their *minds only." When he says, "Now I will hold firmly to the company of the Truth/satsang", then to this `I am' has come the mumukshu. *(maharaj- He may have a million, billion dollars in the bank, but can he show it? In his mind he feels, I am rich...but can he eat gold bread?)

आपुले अवगुण देखे । विरक्तिबळें वोळखे । आपणासि निंदी दुःखें । या नाव मुमुक्ष ॥ २६ ॥

जो स्वतःचे दोष जाणु लागतो आणि विरक्तीच्या शक्तीने त्यांना बरोबर ओळखतो मग स्वतःच आपली निंदा करुन दुःख व्यक्त करतो त्याला मुमुक्ष म्हणुन जाणावा.

He realised that everything was conceptual and this recognition created powerful dispassion. He realised he has brought all the sufferings upon himself and to this `I am' has come the mumukshu.

म्हणे मी काये अनोपकारी । म्हणे मी काय दंभधारी । म्हणे मी काये अनाचारी । या नाव मुमुक्ष ॥ २७ ॥

तो म्हणतो की, मी उपकार न करणारा, दंभानें वागणारा, अनाचार करणारा असें जो पश्र्चातापानें म्हणतो तो मुमुक्ष होय.

When he says, "There is nothing as selfish as "I am so and so". There is no-one more hypocritical that this "I"? This "I" is the greatest of wrongdoers," then to this `I am' has come a mumukshu.

म्हणे मी पतित चांडाळ । म्हणे मी दुराचारी खळ । म्हणे मी पापी केवळ । या नाव मुमुक्ष ॥ २८ ॥

तो म्हणतो भ्रष्ट, चांडाळ, दुराचारी, दुष्ट आणि पापी आहेहोय. असें जो पश्र्चातापानें म्हणतो तो मुमुक्ष

When he says, "This "I" is `fallen' and wicked! This "I" is vile and its conduct is so far away from the Self. Still, within this sinful "I am so and so" there is that pure knowledge," then to this `I am' has come the mumukshu.

म्हणे मी अभक्त दुर्जन । म्हणे मी हीनाहूनि हीन । म्हणे मी जन्मलों पाषाण । या नाव मुमुक्ष ॥ २९ ॥

तो म्हणतो मी अभक्त, दुर्जन, हीनाहून हीन, जणूं कांहीं मी दगडच असें जो पश्र्चातापानें म्हणतो तो मुमुक्ष होय.

When he says, "This "I" has no devotion, for it is a mind that has wandered far from the atma; this "I" is the worst and the lowest of the low; this "I" is a stone that has taken birth," then to this `I am' has come the mumukshu.

म्हणे मी दुराभिमानी । म्हणे मी तपीळ जनीं । म्हणे मी नाना वेसनी । या नाव मुमुक्ष ॥ ३० ॥

मी दुराभिमानी आहे, लोक मला रागीट म्हणून ओळखतात. मी व्यसनी आहे असे जो पश्र्चातापाने म्हणतो तो मुमुक्ष होय.

When he says, "This "I am so and so" has a pride that is far from the Self/atma. This "I" cannot control its temper and this "I" has `many' other bad habits," then to this `I am' has come the mumukshu.

म्हणे मी आळसी आंगचोर । म्हणे मी कपटी कातर । म्हणे मी मूर्ख अविचार । या नाव मुमुक्ष ॥ ३१ ॥

मी आळशी, अंगचोर, कपटी, भित्रा, मूर्ख आणि अविचारी आहे. असे जो पश्र्चातापाने म्हणतो तो मुमुक्ष होय.

When he says, "This "I" is so lazy and does not know just how much it is truly capable of; this "I" is cunning and cowardly; this "I" is a non-thinking fool," then to this `I am' has come the mumukshu.

म्हणे मी निकामी वाचाळ । म्हणे मी पाषांडी तोंडाळ । म्हणे मी कुबुद्धि कुटिळ । या नाव मुमुक्ष ॥ ३२ ॥

मी नालायक, बडबड्या, पाखंडी, तोंड टाकून बोलणारा, वाकड्या बुद्धीचा, आणि वाकड्या वृत्तीचा आहे. असे जो पश्र्चातापाने म्हणतो तो मुमुक्ष होय.

When he says, "This "I" is useless and talkative; this "I" is heretical and so argu- mentative; this "I" has evil intent and so malicious," then to this `I am' has come the mumukshu.

म्हणे मी कांहींच नेणे । म्हणे मी सकळाहूनि उणें । आपलीं वर्णी कुलक्षणें । या नाव मुमुक्ष ॥ ३३ ॥

मला कांहींच ज्ञान नाही. मी सगळ्यांहून मागे आहे. अशा रीतीनें जो स्वतःची वाईट लक्षणें सांगतो. तो मुमुक्ष होय.

When he says, "This "I" does not know the `all'. This "I" is body consciousness and ever void of this `all'; this "I" sees the false and with his false attention he praises himself," then to this `I am' has come the mumukshu.

म्हणे मी अनाधिकारी । म्हणे मी कुश्र्चिळ अघोरी । म्हणे मी नीच नानापरी । या नाव मुमुक्ष ॥ ३४ ॥

तो अजुन म्हणतो कीं, मी सर्व बाबतींत अनाधिकारी, हीन कुलाचा, भयंकर वाईट कर्में करणारा, आणि अनेक प्रकारें नीच आहे. असे जो पश्र्चातापाने म्हणतो तो मुमुक्ष होय.

When he says, "This "I" is unworthy, licentious and hateful. And this "I" is depraved in `many' ways," then to this `I am' has come the mumukshu.

म्हणे मी काये आपस्वार्थी । म्हणे मी काये अनर्थी । म्हणे मी नव्हे परमार्थी । या नाव मुमुक्ष ॥ ३५ ॥

मी अति स्वार्थी आहे. मी अनर्थ करणारा आहे. मी परमार्थी नाही. असे जो पश्र्चातापाने म्हणतो तो मुमुक्ष होय.

When he says, "This "I" has only interest in its self?" or "What a great calamity is this "I"?" When he says, "This "I" has no interest in paramarth," then to this `I am' has come the mumukshu.

म्हणे मी अवगुणाची रासी । म्हणे मी वेर्थ आलों जन्मासी । म्हणे मी भार जालों भूमीसी । या नाव मुमुक्ष ॥ ३६ ॥

मी अवगुणांची रास आहे. मी फुकट जन्मास आलो. मी या भूमीला भार झालो. असे जो पश्र्चातापाने म्हणतो तो मुमुक्ष होय.

When he says, "This "I" is a heap of vices and this "I" is the taking of a worthless birth." When he says, "This "I" is just a burden on this Earth," then to this `I am' has come the mumukshu.

आपणास निंदी सावकास । पोटीं संसाराचा त्रास । धरी सत्संगाचा हव्यास । या नाव मुमुक्ष ॥ ३७ ॥

अशा प्रकारे जो भरभरुन स्वतःची निंदा करतो. संसाराचा ज्यास त्रास वाटतो, संसार नकोसा होतो, ज्याला सत्संगतीची इच्छा उत्पन्न होते, तो मुमुक्ष असतो.

When that effortless Self denounces itself; when it feels the pain of samsar in the mind and ardently desires to be with the Saint/Truth then, to this `I am' has come the mumukshu.

नाना तीर्थें धुंडाळिलीं । शमदमादि साधनें केलीं । नाना ग्रंथालये पाहिली । शोधूनियां ॥ ३८ ॥

पुष्कळ तीर्थे फिरला, शमदमादि साधनांचा अभ्यास केला, नाना ग्रंथांचा अभ्यास केला,

The `many' sacred places had been searched. There has been the sadhana to subdue and still the mind. The `many' scriptures/composition of words had been searched, but still...

तेणें नव्हे समाधान । वाटे अवघाच अनुमान । म्हणे रिघों संतांस शरण । या नाव मुमुक्ष ॥ ३९ ॥

त्याने समाधान झालें नाही. हें सगळें बुद्धीचें अनुमान आहे. कल्पनेचा खेळ आहे असे समजले. हें ध्यानांत घेऊन संतांना जो शरण आला तो मुमुक्ष होय.

There was no samadhan. When he says, "The way of the mind is guesswork and conjecture and so I will go and surrender myself to the Saint/Eternal Truth, " then to this `I am' has come the mumukshu.

देहाभिमान कुळाभिमान । द्रव्याभिमान नानाभिमान । सांडूनि संतचरणीं अनन्य । या नाव मुमुक्ष ॥ ४० ॥

ज्यानें देहाभिमान, कुळाभिमान, द्रव्याभिमान असें सर्व अभिमान सोडून संतचरणीं जो अनन्य झाला, शरण आला तो मुमुक्ष होय.

When that one drops the pride of this body, the pride of family, the pride of wealth, the pride of the `many' and goes to the feet of the Saint and has love for Him only then, to this `I am' has come the mumukshu.

अहंता सांडूनि दूरी । आपणास निंदी नानापरी । मोक्षाची अपेक्षा करी । या नाव मुमुक्ष ॥ ४१ ॥

आपला अहंभाव बाजुला ठेवला, आपल्याला नाना प्रकारे नांवे ठेविली, स्वतःची निंदा केली, आणि आतां मोक्षाची अपेक्षा करतो तो मुमुक्ष होय.

When one leaves aside the ego; when one denounces oneself and the ways of the `many'; when one has an earnest desire for freedom/moksha then, to this `I am' has come the mumukshu.

ज्याचें थोरपण लाजे । जो परमार्थकारणें झिजे । संतापाईं विश्र्वास उपजे । या नाव मुमुक्ष ॥ ४२ ॥

ज्याला लौकिक मोठेपणाची लाज वाटते, जोपरमार्थासाठीं झीजतो, संताविषयीं ज्याला विश्र्वास वाटतो, त्याला मुमक्ष म्हणतात.

When the greatness of this "I am so and so" is put to shame; when it gets worn away by paramarth; when one has trust in the teaching of the Saint then, to this `I am' has come the mumukshu.

स्वार्थसांडून प्रपंचाचा । हव्यास धरिला परमार्थाचा । अंकित होईन सज्जनाचा । म्हणे तो मुमुक्ष ॥ ४३ ॥

ज्याचा संसाराचा स्वार्थ सुटतो, ज्याला परमार्थाची उत्कट इच्छा निर्माण होते, आणि मी संतांचा होऊन राहीन असे जो म्हणतो तो मुमुक्ष होय.

When one drops the selfishness of prapanch/worldly living and ardently seeks pa- ramarth; when one says, "I will be the servant of the sajjana" then, to this `I am' has come the mumukshu.

ऐसा मुमुक्ष जाणिजे । संकेतचिन्हें वोळखिजे । पुढें श्रोतीं अवधान दीजे । साधकलक्षणीं ॥ ४४ ॥

या लक्षणांवरुन मुमुक्षूला जाणावें त्याला ओळखण्याची ही संकेतचिन्हें आहेत. आतां पुढील समासीं साधकाची लक्षणें सांगतो. श्रोत्यांनी ती लक्ष देऊन ऐकावीत.

Such a one should be known as a mumukshu/aspirant. A mumukshu seeks to reco- gnize this `all'. When afterwards, the good listener remains keenly alert then, there is the attention of the seeker/sadhak. .