प्रकृतिपुरुष — समास 3: श्रवणनिरुपण

थांबा थांबा ऐका ऐका । आधींच ग्रंथ सोडू नका । सांगितलें तें ऐका । सावधपणें ॥ १ ॥

श्रीसमर्थ श्रोत्यांना म्हणतात कीं, " अहो थोडे थांबा, माझे म्हणणे जरा ऐकून घ्या. ग्रंथ वाचणें आधींच सोडू देऊं नका. ग्रंथामध्यें जें सांगितलें आहे तें लक्षपूर्वक ऐकून घ्या.

Wait and wait! Listen and listen! Even at this source, this scripture should not be put aside (ie. still that Reality has not been understood). Therefore listen with complete alertness and then that Reality can be understood.

श्रवणामध्यें सार श्रवण । तें हें अध्यात्मनिरुपण । सुचित करुन अंतःकर्ण । ग्रन्थामधें विवरावें ॥ २ ॥

ज्ञान संपादन करण्यासाठीं आपण जें श्रवण करतो, त्यामध्यें आत्मस्वरुपाबद्दल श्रवण करणें हें सर्वोत्तम होय. आपलें अंतःकरण एकाग्र करावें आणि ग्रंथामध्यें जें प्रतिपादन केलें आहे त्याचे विवरण करावें.

When in shravan/listening there is the essence of shravan (ie. nirgun), then there is the thoughtless discourse of non-duality. Therefore your antah-karana should search further within this scripture and your mind/chitta should become pure.

श्रवणमननाचा विचार । निजध्यासें साक्षात्कार । रोकडा मोक्षाचा उधार । बोलोंचि नये॥ ३ ॥

जें श्रवण केलें त्याचें मनन करुन विचार वाढवावा. त्यानंतर निदिध्यास धरुन साक्षात्कार करुन घ्यावा. मोक्षाचा व्यवहार हा असा रोकडा आहे. त्यामध्यें उधारीची भाषा बोलूंच नये.

When there is shravan and manana then, through *nijadhyasa (maharaj- natural meditation) there is that sakshatkar (like the salt dropped in the ocean). Anything that delays this ever-present liberation should not be `spoken' (this `word' is instant liberation from gross body consciousness and thoughts should not be allowed to interfere with this; maharaj- At this moment, you are He). *(See 19.5.28; to enter and stay `there')

नाना रत्नें परीक्षितां । अथवा वजनें करितां । उत्तम सोनें पुटीं घालितां । सावधान असावें ॥ ४ ॥

अनेक रत्नांची परीक्षा करतांना, अनेक मौल्यवान वस्तूंचे वजन करतांना किंवा उत्तम सोनें मुशींत घालतांना अतिशय सावध रहावें लागते.

Just as one takes exceedingly great care when examining the `many' jewels or when the materials to be purchased are being weighed. Or just as utmost alertness is required when pure liquid gold is being poured into a mould.

नाना नाणीं मोजून घेणें । नाना परीक्षा करणें । विवेकी मनुष्यासी बोलणें । सावधपणें ॥ ५ ॥

अनेक नाणीं मोजून घेतांना, अनेक वस्तूंची परीक्षा करतांना, विवेकी माणसाशी बोलतांना फार सावधपणा बाळगावा लागतो.

Just as alertness is required when the `many' accounts are being counted or when the `many' examinations are being made; so too, if a man is ever alert to this `speech' then, he is a viveki.

जैसें लाखोलीचें धान्य । निवडून वेंचितां होतें मान्य । सगट मानितां अमान्य । देव क्षोभे ॥ ६ ॥

देवाला धान्याची लाखोली वाहतांना तें निवडून वाहिलें तरच देवाला मान्य होतें. चांगल्यावाईटाची निवड न करतां जर तें सरसकट देवाला वाहिलें तर तें त्याला मान्य होत नाहीं. देवाचा क्षोभ होतो.

When making an offering to a god, if the one hundred thousand grains are carefully gathered and checked one by one then, this is not the same as just lumping all the grains together without regard; for then God will become angry (ie. moment to moment there should be this listening ie. nothing is there. If there is no proper listening then, body consciousness will not leave and one will suffer and surely die one day ie. God's anger will arise for you love the world and not Him ie. you are still within His law of karma).

येकांतीं नाजुक कारबार । तेथें असावें अति तत्पर । त्याच्या कोटिगुणें विचार । अध्यात्मग्रन्थीं ॥ ७ ॥

एकांतात बसून एखाद्या अत्यंत नाजूक व गुप्त गोष्टीची चर्चा करणें असेल तर तेथें मन अगदी दक्ष व सावध लागतें. अध्यात्म ग्रंथामध्यें त्याच्यापेक्षां कितीतरी पटीनें अधिक सूक्ष्म विचार असतो.

In `aloneness' there is this delicate and secret matter and therefore there should be the utmost alertness `there'. Therefore within this spiritual composition understand that pure sattwa guna and then thoughtlessness.

काहिण्या कथा गोष्टी पवाड । नाना अवतारचरित्रें वाड । त्या समस्तांमध्यें जाड । अध्यात्मविद्या ॥ ८ ॥

कहाण्या, कथा, गोष्टी, पोवाडे अनेक देवांच्या अवतारांची चरित्रें यापेक्षां अध्यात्मविद्या अधिक गहन आहे.

When this `story' of God expands then, there are the `many' exploits of this *avatar. But when this `story' of God that is within the `many' things, is carefully told then, there is true spiritual knowledge. *(avatar- To come down from that `aloneness' and enter into duality and become knowledge. And when this `I am' is also forgotten then there are the `many' exploits of "I am Mr. so and so")

गत गोष्टीस ऐकिलें । तेणें काये हातास आलें । म्हणती पुण्य प्राप्त जालें । परी तें दिसेना कीं ॥ ९ ॥

पूर्वी होऊन गेलेल्या गोष्टी ऐकल्या तर काय हातीं लागतें असें विचारलें असतां पुण्य पदरांत पडलें असें लोक म्हणतात. पण तें पुण्य कांहीं दिसत नाहीं.

"When there is the continuous listening to this `story' then, what will be gained?" The scriptures say that, great merit will be gained but, this merit cannot be seen like you see the objects of the world (maharaj- you think you are losing everything but the the wealth you are storing up is so much).

तैसें नव्हे अध्यात्मसार । हा प्रचितीचा विचार । कळतां अनुमानाचा संव्हार । होत जातो ॥ १० ॥

अध्यात्मविद्येचे रहस्य असें नाहीं. अध्यात्मामध्यें प्रत्यक्ष अनुभव घ्यायचा असतो. म्हणून येथें जसजसा अनुभव येत जातो. तसतशी कल्पना नाश पावतें.

However this `experience' is not that essence of our spiritual discourse. The essence is thoughtlessness and this comes only through this `experience'. And when That has been understood then, there is the destruction of all conjecture.

मोठे मोठे येऊन गेले । आत्म्याकरितांच वर्तले । त्या आत्म्याचा महिमा बोले । ऐसा कवणु ॥ ११ ॥

जगामध्यें जें मोठेमोठे पुरुष होऊन गेले ते आत्म्याचा शोध करितच जगले. त्या आत्म्याचा महिमा कोणासहि सांगता येत नाहीं.

That greatest of the great comes and goes when it this knowledge; yet this knowledge/`speech' functions on account of that great atma. Therefore how can the greatness of that atma be this `speech'? (It is not necessary to `speak' this `word' even. This is the beginning of maya)

युगानयुगें येकटा येक । चालवितो तिनी लोक । त्या आत्म्याचा विवेक । पाहिलाच पाहावा ॥ १२ ॥

हा एकटा अंतरात्मा युगानुयुगें झालीं तरी तिन्ही लोक चालवतो. त्या आत्म्याचा पुनः पुनः शोध घ्वावा.

From age to age* there is only that One and that purush controls and governs all the three worlds. Therefore the vivek of that atma should be understood over and over again. *(The four ages that are said to be within this endless `time'/knowledge; see 6.4.1. These are all imagined when knowledge is forgotten and knowledge itself is that atma purush imagining)

प्राणी आले येऊन गेले । ते जैसे जैसे वर्तले । ते वर्तणुकेचे कथन केलें । इछेसारिखें ॥ १३ ॥

या जगांत पुष्कळ प्राणी जन्मास आले आणि जग सोडून गेले. ते जसें जसें वागलें त्या त्यांच्या वागणुकीचे आपल्या मनाप्रमाणें वर्णन करतां येते. पण त्यांच्या वागणुकीच्यामागें अंतरात्म्याची प्रेरणा होती हें आपण विसरतो.

When that One came again and again in the prana and went away again and again then, that Reality exists in only the prana. And even when that Reality abides in this `I am' feeling still, It has a `wish' (ie. desire to know; therefore it is not desireless).

जेथें आत्मा नाहीं दाट । तेथें अवघें सरसपाट । आत्म्याविण बापुडें काष्ठ । काये जाणे ॥ १४ ॥

जेथें सूक्ष्म व घनदाट भरलेला अंतरात्मा नाहीं तेथें सारे चैतन्यहीन असतें. अंतरात्मा जेथें नसतो तेथें चैतन्यहीन शुष्क लाकूड उरतें. त्याला अंतरात्मा कळत नाहीं. जेथें अंतरात्मा प्रगट होतो तेथेंच त्याचें ज्ञान करुन घेण्याची शक्यता असते.

When `here' that atma is not powerfully present, then `there' is destroyed by the `many' things. But without that atma, what can this poor piece of wood actually know (what can the gross body know)?

ऐसें वरिष्ठ आत्मज्ञान । दुसरें नाहीं यासमान । सृष्टीमधें विवेकी सज्जन । तेचि हें जाणती ॥ १५ ॥

या जगामध्यें आत्मज्ञान सर्वांत श्रेष्ठ आहे. त्याच्यासारखें दुसरें कांहीं नाहीं. जगांत जे विवेकी सज्जन असतात तेच ही गोष्ट जाणतात.

Such is the superiority of Self Knowledge/atma gnyan. Even this `speech' is not its equal. In the gross world the one who knows this `I am' is called a viveki and the sajjana is the one who knows that thoughtless Self.

पृथ्वी आणी आप तेज । याचा पृथ्वीमध्यें समज । अंतरात्मा तत्वबीज । तें वेगळेंचि राहिलें ॥ १६ ॥

पृथ्वी, आप आणि तेज या तिन्हींची गणना पृथ्वीतत्वांतच करणें योग्य आहे. या सगळ्या तत्वांचें मूळ असलेला अंतरात्मा सर्व भूतांहून भिन्न आहे.

There is the earth element, the water element and the fire element; but understand that this `speech' of the wind with the space is within the earth element (ie. this `speech' pervades all things created by the fire, water and earth elements). This is called the antaratma and it is the seed of the gross elements but that Reality remains quite separate.

वायोपासून पैलिकडे । जो कोणी विवेकें पवाडे । जवळीच आत्मा सांपडे । तया पुरुषासी ॥ १७ ॥

जो कोणी आत्मानात्मविवेकानें वायूच्या पलीकडे जातो त्याला स्वतःपाशींच अंतरात्मा सापडतो.

From this wind of the `all' there comes that Reality (when further vivek is used). That purush is the only one who can enter there through vivek. Then you will discover that this stormy atma purush is that still Reality (the antaratma is this association of the purush/atma with His prakruti and it the most active of all ie. chaitanya).

वायो आकाश गुणमाया । प्रकृतिपुरुष मूळमाया । सूक्ष्मरुपें प्रचित येया । कठिण आहे ॥ १८ ॥

वायु, आकाश, गुणमाया, प्रकृतिपुरुष, आणि मूळमाया ही सारीं अति सूक्ष्म आहेत. पृथ्वी, आप, तेज या तत्वांना कांहीतरी व्यक्त स्वरुप असल्यानें त्यांचा अनुभव घेतां येतो. परंतु त्यांच्या पलीकडील तत्वें सूक्ष्म असल्यानें त्यांचा अनुभव घेणें कठीण असतें. त्यांच्या पलीकडे अंतरात्मा आहे.

There is this wind and that space and then, there is guna maya (ie. the manifestation of the gunas and the fire, water and earth elements). Yet even when these elements become manifest still, there is this prakruti/purush or mula maya. Due this *form of brahman, there is this `experience' but, this `experience' is maya. *(brahman appears to take form but we cannot say this about parabrahman)

मायादेवीच्या धांदली । सूक्ष्मीं कोण मन घाली । समजला त्याची तुटली । संदेहवृत्ती ॥ १९ ॥

मूळमायेंतून निर्माण झालेल्या या पंचभूतांच्या धुमाकुळांत सूक्ष्म अंतरात्म्याचा विचार करण्यास कोणाला अवसर मिळत नाहीं. पण जो कोणी सूक्ष्माचा विचार करतो, त्याचे अज्ञान किंवा संदेह नाहीसा होतो. हे मात्र अगदी खरें आहे.

And when there is this confusion of the goddess maya then, how can the mind be established in brahman? For when there is this knowing vritti then, the `all' body remains and the understanding of that thoughtless purush is snapped.

मूळमाया चौथा देह । जाला पाहिजे विदेह । देहातीत होऊन राहे । धन्य तो साधु ॥ २० ॥

मूळमाया म्हणजे मूळ संकल्प; " मी ब्रह्म आहे " ही जाणीव तेथें असते. ब्रह्मांडाचा तो चौथा देह होय. त्याचें भान गेलें पाहिजे. म्हणजे तेथें विदेह होतां येते. अशारीतीनें जो सर्व देह ओलांडून जातो तो साधु धन्य होय.

mula maya is this fourth body and this should become videhi/beyond the body. The one who is established `beyond the body' is that blessed sadhu.

विचारें ऊर्ध चढती । तयासी च ऊर्धगती । येरां सकळां अधोगती । पदार्थज्ञानें ॥ २१ ॥

जो कोणी विचारानें अधिकाधिक सूक्ष्मांत जातो, तो अत्यंत सूक्ष्म असणार्‍या ब्रह्मापर्यंत वर जातो. बाकीचे सारे दृश्य पदार्थंच्या ज्ञानामध्यें गुंततात. ते अर्थांतच खालीच अडकतात.

When one rises higher and higher due to thoughtlessness then, there comes that highest state of liberation (Final Liberation). The other liberations are a form of this `all' and this lower state (ie. body consciousness) is on account of this knowledge of the `object'.

पदार्थ चांगले दिसती । परी ते सवेंचि नासती । अतो भ्रष्ट ततो भ्रष्ट होती । लोक तेणें ॥ २२ ॥

दृश्य पदार्थ दिसायला चांगलें असतात खरें, पण ते लगेच नाश पावतात. असें असल्यानें दृश्यांत गुंतून राहणार्‍यांना हा लोक आणि परलोक दोन्ही अंतरतात.

When one sees this good `object' then, immediately that Reality is destroyed. For whatever the delusion may be, that Reality will appear as that; either this world of the `many' or that world of knowledge.

याकारणें पदार्थज्ञान । नाना जिनसीचा अनुमान । सर्व सांडून निरंजन । धुंडीत जावें ॥ २३ ॥

या कारणांसाठी अनेक दृश्य पदार्थाचें ज्ञान सोडावें. अनेक प्रकारच्या दृश्यासंबंधी कल्पना बाजूस साराव्यात. आणि सारें सोडून स्वच्छ ब्रह्म शोधावें.

On account of this knowledge of the `object' there comes the conjecture of the `many' objects. Therefore this `all' should be continually let slip and in this way, that niranjan (ie. pure knowledge) should be intensely searched out (ie. let whatever has to come, come with neither attraction nor aversion).

अष्टांग योग पिंडज्ञान । त्याहून थोर तत्वज्ञान । त्याहून थोर आत्मज्ञान । तें पाहिलें पाहिजे ॥ २४ ॥

अष्टांगयोग आणि पिंडज्ञान हें ज्ञान आहें खरें, पण त्याहून तत्वज्ञान श्रेष्ठ आहे. तत्वज्ञानाहून आत्मज्ञान थोर आहे. म्हणून माणसानें आत्मज्ञान करुन घ्यावें.

*asthanga yoga is the knowledge of the pinda and greater than that is the knowledge of the elements; and greater than that is the knowledge of this antar-atma. Then that Reality should be understood. *(asana, pranayama etc.)

मूळमायेचे सेवटीं । हरिसंकल्प मुळीं उठी । उपासनायोगें मिठी । तेथें घातली पाहिजे ॥ २५ ॥

तत्वांचा शोध घेतां घेतां मूळमायेच्या मुळापर्यंत जावें. तेथें प्रथम स्फूरण आढळेल. त्या प्रथम संकल्पाला उपासनेच्या सहाय्यानें मिठी मारावी. उपासनेंत मी उपासक व अंतरात्मा उपास्य असतो. मी अंतरात्म्याशी तदाकार झाला कीं उपासना फळास आली असें समजावें.

This is the end of mula maya; for mula maya is the arising of this `knowing' of vishnu at the root. Still by means of this worship (ie. `He knows everything') one merges in brahman and is established `there'.

मग त्यापैलिकडे जाण । निखळ ब्रह्म निर्गुण । निर्मळ निश्र्चळ त्याची खूण । गगनासारिखी ॥ २६ ॥

अंतरात्म्याच्या पलीकडे अगदी एकरस, निर्गुण, निर्मळ व निश्र्चळ परब्रह्म आहे. तें आकाशासारखें आहे. हीच त्याची खूण समजावी.

Therefore know That which is on the side beyond. It is the complete brahman, beyond doubt and without the gunas. The understanding of that pure and still brahman is like the sky (ie. everything is there but He is untouched).

येथून तेथवरी दाटलें । प्राणीमात्रास भेटलें । पदार्थमात्रीं लिगटलें । व्यापून आहे ॥ २७ ॥

येथून तेथपर्यंत तें ब्रह्म सगळीकडें दाट भरलेलें आहे. सर्व प्राण्यांना तें सर्वकाळ भेटतें. सर्व पदार्थांना तें आंतबाहेर लागून आहे. कारण तें सर्व ठिकाणीं व्याप्त आहे.

Then that which is full from `here' to `there' will be met in the prana (ie. in this body, at this moment only, understanding can be gained. Any other promise is deceit). That is brahman and He is completely pervading within this whole `object'.

त्याऐसें नाहीं थोर । सूक्ष्माहून सूक्ष्म विचार । पिंडब्रह्मांडाचा संव्हार । होतां कळे ॥ २८ ॥

त्या ब्रह्माहून दुसरें कांहींहि श्रेष्ठ नाहीं. तें सूक्ष्माहून सूक्ष्म आहे. अत्यंत सूक्ष्म विचारानें पिंडब्रह्मांडाचा निरास झाला म्हणजे तें ब्रह्म कळतें.

Nothing is greater than that brahman. It is subtler than the subtlest. Only by the subtlest possible reasoning, once the individual body and the universe (pinda-brahmanda) are dissolved, is that brahman understood.

अथवा पिंड ब्रह्मांड असतां । विवेकप्रळये पाहों जातां । शाश्वत कोण हें तत्वता । उमजों लागे ॥ २९ ॥

अथवा पिंडब्रह्मांड जसेंच्या तसें राहून विवेकप्रलयानें पाहूं गेलें तर खरें शाश्वत काय हें उमजायला लागते.

Or it can be said that, the pinda becomes this brahmanda and then due to the brahmanda's dissolution by vivek, that brahman is understood. But who is there who can truly understand that eternal and thoughtless brahman?

करुन अवघा तत्वझाडा । सारासाराचा निवाडा । सावधपणें ग्रन्थ सोडा । सुखिनावें ॥ ३० ॥

सर्व तत्वांचा शोध घेऊन त्यांचा निरास करावा. , सारासार विचार करुन सार निवडावें, आणि मग सावधपणें ग्रंथ बाजूस ठेवून सुखी व्हावें.

But if there is the elimination of the elements that have created the `many' things and if by acute alertness, that essence is determined from the non-essence, then with pleasure, set this scripture aside (and remain as That only, where words come back). .