प्रकृतिपुरुष — समास 4: अनुमाननिर्शन

बहुत जनासी उपाये । वक्तयास पुसतां त्रासों नये । बोलतां बोलतां अन्वयें । सांडूं नये ॥ १ ॥

लोकांमधें अध्यात्माचा प्रसार केल्यानें पुष्कळ लोकांना फायदा होतो. लोक पुष्कळ प्रश्र्न विचारतात. त्यामुळें वक्त्यानें चिडून जाऊं नये. लोकांना उत्तरे देत असतां मागचा पुढचा संदर्भ तुटणार नाहीं, अशा रीतीनें बोलावें.

Knowledge is the remedy for the restless mind and when this knowledge is wiped away (by pure knowledge) then the speaker should not be troubled (maharaj- don't let anyone break your samadhi). Still as long as the connection with this `speech' remains, this connection should not be let slip.

श्रोत्यानें आशंका घेतली । ते तत्काळ पहिजे फेडिली । स्वगोष्टीनें स्वगोष्टी पेंचली । ऐसें न व्हावें ॥ २ ॥

एखाद्या श्रोत्यानें शंका घेतली तर तिचे ताबडतोप निरसन करावेम. अपल्या बोलण्यानें आपल्या बोलण्यास विरोध होईल असें होऊं देऊं नये.

This doubt (ie. knowledge is the original doubt, see 15.5.8, 9) that has been accepted by the listener should be removed by thoughtlessness. Therefore one's own `story' should never get confused with the `many' stories within one's own `story'. (One's own `story' is this effortless knowing ie. let whatever has to come, come and let whatever has to go, go. It is not something to be again recalled and adjusted to suit one's image of oneself ie. the `many' stories)

पुढें धरितां मागें पेंचला । मागें धरितां पुढें उडाला । सांपडतचि गेला । ठाइं ठाइं ॥ ३ ॥

समजा एखाड्या वक्यानें भाषण केले व त्यांत परस्पर विरोधी विधानें केली. त्यानें नंतर केलेल्या विधानांवर आक्षेप घेतला, तर त्यानेंच आधीं केलेल्या विधानांनी पेचांत पडतो. आणि त्यानें आधी केलेल्या विधानावर आक्षेप घेतला, तर त्यानें नंतर केलेले विधान व्यर्थ होते. परस्परविरोधी विधानें करणारा वक्ता अशा रीतीनें ठिकठिकाणीं अडचणींत सापडतो.

When there are the `many' stories then, whatever is held in mind contradicts what which was previously there and those things that were previously conceived of later fly away in the wind. In this way, the mind is everywhere falling into confusion.

पोहणारचि गुचक्या खातो । जनास कैसा काढूं पाहातो । आशय लोकांचा राहातो । ठाइं ठाइं ॥ ४ ॥

जो पोहणारा स्वतःच गटांगळ्या खातो, तो इतर बुडणार्‍या लोकांना बाहेर काढूं शकत नाहीं. त्याचप्रमाणें विषय नीट आकलन न झाल्यानें ज्याच्या भाषणांत घोटाळा असतो, त्याच्या भाषणानें ठिकठिकाणच्या लोकांच्या शंका तशाच राहून जातात.

Only a good swimmer succeeds in crossing this river that is full of deep unseen trenches. He understands how to pull out his ignorant mind, full of so `many' concepts. For when there is this intent to just know and just be, then that purush stays in every place.

आपणचि बोलिला संव्हार । आपणचि बोलिजे सर्वसार । दुस्तर मायेचा पार । टाकिला पाहिजे ॥ ५ ॥

एकीकडे सर्व नाशवंत आहे असें आपण म्हणतो आणि दुसरीकडे सर्व कांहीं सार आहे, घेण्यालायक आहे असे आपणच सांगतो. वक्त्याच्या अशा बोलण्यानें घोटाळा उत्पन्न होतो. उलट वक्त्याचे भाषण असें असावें कीं, त्याच्या योगानें तरुन जाण्यास कठीण असलेली माया नदी माणसाला पार करतां येईल.

If our `speech' is to be destroyed then, it should be destroyed by that essence only (I do not exist). Due to this, one should reach the other side of this difficult to cross maya.

जें जें सूक्ष्म नाम घ्यावें । त्याचें रुप बिंबऊन द्यावें । तरीच वक्ता म्हणवावें । विचारवंत ॥ ६ ॥

ज्या ज्या सूक्ष्म तत्वाचें नांव घ्यावें त्याचे स्वरुप स्वच्छपणें समजून द्यावें. असें केलें तरच विचारवंत वक्ता म्हणवून घेतां येतें.

The brahman should accept this `I am' of mula maya and then this form of brahman that has appeared should be given away. Only then should the speaker be called the possessor of thoughtlessness (thoughtlessness does not accept any other; not even this `I am' of knowledge)

ब्रह्म कसें मूळमाया कैसी । अष्टधाप्रकृती शिवशकति कैसी । शड्गुणेश्र्वराची स्थिति कैसी । गुणसाम्याची ॥ ७ ॥

उदा. ब्रह्म कसें आहे? मूळमाया कशी आहे? अष्टधा प्रकृति व शिवशक्ति कशा आहेत? षड्गुणिक्ष्वराची व गुणसाम्याची स्थिति कशी आहे?

Then where is brahman and what is mula maya? Then where is this eightfold prakruti and shiva/shakti? Then what is the state of the Lord with the six glories and what is the gunas in balance? (When thoughtlessness appears then all these have no value)

अर्धनारीनटेश्र्वर । प्रकृतिपुरुषाचा विचार । गुणक्षोभिणी तदनंतर । त्रिगुण कैसे ॥ ८ ॥

अर्धनारी नटेश्र्वर व प्रकृतिपुरुष यांचा विचार कस? गुणक्षोभिणी व नंतर त्रिगुण कसें असतात?

When this half male-half female Lord (ie. sagun) or prakriti emphpurusha is that thoughtless Self then, how can there be gunakshobhini/the agi- tation of three gunas and afterwards the three gunas?

पूर्वपक्ष कोठून कोठवरी । वाच्यांशलक्ष्यांशाची परी । सूक्ष्म नाना विचार करी । धन्य तो साधु ॥ ९ ॥

पूर्वपक्षाचे क्षेत्र कोठून कोठवर असावें? वाच्यांश व लक्ष्यांश यांचे प्रकार कोणतें? अशा रीतीनें अनेक सूक्ष्म विचार जो करतो तो साधु धन्य होय.

Then from where and on what will this hypothesis (`I am He') come? When this `word' meaning is like the implied meaning then, that brahman has made the `many' thoughts into the thoughtless and this is that blessed sadhu.

नाना पाल्हाळीं पडेना । बोलिलेंचि बोलावेना । मौन्यगर्भ अनुमाना । आणून सोडी ॥ १० ॥

चतुर अध्यात्म वक्ता उगीच पाल्हाळ लावित नाही. तो एकदा जे बोलतो ते पुनः पुनः बोलत नाहीम. परंतु वाणीला जेथें मौन पडते, असें ब्रह्मस्वरुप आपल्या वक्तृत्वानें तो श्रोत्यांच्या कल्पनेंत आणून सोडतो.

Then that One does not fall into the expansion of the `many' and this `speech' is not be made to `speak'. Then the guesswork and conjecture has been brought to the `essence of silence' and left aside.

घडी येक विमळ ब्रह्म । घडी येक म्हणे सर्व ब्रह्म । द्रष्टा साक्षी सत्ता ब्रह्म । क्षण येक ॥ ११ ॥

एकदां म्हणतो ब्रह्म निर्मळ आहे. नंतर म्हणतो जें कांहीं आहे ते ब्रह्म आहे. पुनः म्हणतो ब्रह्म द्रष्टा आहे, साक्षी आहे व सत्तारुप आहे.

But sometimes that One is pure brahman and then sometimes that One says, "This `all' is brahman" and then sometimes that endless moment of the One, is the seen, the seer and this existence brahman (see 7.3, the fourteen brahmans). (A wavering mind that is not established in that `essence of silence', sometimes understands and sometimes It gets carried away in maya's flood)

निश्र्चळ तेंचि जालें चंचळ । चंचळ तेंचि ब्रह्म केवळ । नाना प्रसंगीं खळखळ । निवाडा नाहीं ॥ १२ ॥

एकदां म्हणतो ब्रह्म निश्र्चळ होतें, तें चंचळ झालें. आणि त्यावर म्हणतो कीं जें चंचल आहे तेंच ब्रह्म आहे. अशा प्रकारची परस्पर विरोधी विधानें निरनिराळ्या प्रसंगीजो वक्ता करतो, त्याला विषय नीट कळलेला नसतो. त्याच्या कल्पना स्पष्ट नसतात.

When that still Reality becomes the moving and this moving becomes that pure knowledge of brahman and That becomes the `many' within this moving and makes alot of loud noise then, there is no resolve (ie. the mind is always wavering).

चळतें आणी निश्र्चळ । अवघें चैतन्यचि केवळ । रुपें वेगळालीं प्रांजळ । कदापी बोलवेना ॥ १३ ॥

प्रत्यक्ष चंचळ असून तें निश्र्चळ कसें? असें विचारलें तर तो म्हणतो कीं, केवळ एकचित्स्वरुप सगळीकडे असल्यानें चंचळसुद्धा मूळ स्वरुपच समजावें. एकाच चैतन्याची ही भिन्न रुपें आहेत. पण हें आपलें म्हणणें त्याला कधीही स्पष्ट करुन सांगता येत नाहीं.

Then there is the agitated and then the still and then there are the `many' things and then there is this agitated chaitanya again and then that pure still knowledge once more. Therefore by means of this chaitanya, that pure knowledge is to be separated out and then never `spoken' again (one should have a firm, unshakable conviction).

उगीच करी गथागोवी । तो लोकांस कैसें उगवी । नाना निश्र्चयें नाना गोवी । पडत जाते ॥ १४ ॥

अशा प्रकारचा घोटळा ज्याच्या विचारामध्यें असतो तो वक्ता लोकांची समजूत योग्यप्रकारें घालूं शकत नाहीं. लोकांना योग्य व बरोबर ज्ञान देऊं शकत नाहीं. निरनिराळीं मतें ऐकत गेल्यानें नवीन नवीन घोटाळे निर्माण होतात.

But when that still and silent Self confuses Itself then, how can it unravel this world? For these resolves and convictions of the `many' can only bring the confusions of the `many'.

भ्रमास म्हणे परब्रह्म । परब्रह्मास म्हणे भ्रम । ज्ञातेपणाचा संभ्रम । बोलोन दावी ॥ १५ ॥

असा अर्धवट वक्ता भ्रमाला परब्रह्म म्हणतो व परब्रह्माला भ्रम म्हणतो. आपण ज्ञानी आहोत या अभिमानाने तो बोलत असतो.

Then parabrahman gets called this delusion and this delusion is called parabrahman. But this `all' is pure delusion and it's `speech' is full of pride (this `I am' feels it is complete and true).

घाली शास्त्रांची दडपण । प्रचितिविण निरुपण । पुसों जातां उगाच सीण । अत्यंत मानी ॥ १६ ॥

आपल्या चुकीच्या विधानांना तो शास्त्रवचनांचा आधार दाखवतो. परंतु त्याचे बोलणें प्रचितीचे नसतें. त्याला जर प्रश्र्ण विचारलें तर तो अत्यंत नाराज होतो.

And if there is only the intellectual knowledge of the shasthras then, words are ones only support and they are lacking the support of this `experience'. Then that still and silent Reality is wiped away and there is wearisome, emptiness and tremendous arrogance.

ज्ञात्यास आणी पदार्थभिडा । तो काय बोलेल बापुडा । सारासाराचा निवाडा । जाला पाहिजे ॥ १७ ॥

जो स्वतःला ज्ञाता म्हणवतो आणि वस्तूंची अपेक्षा धरतो तो बिचारा निर्भयपणें सत्य सांगूं शकत नाहीं. सार कोणतें व असार कोणतें याचा बरोबर निवाडा झाला पाहिजे. तरच तो ज्ञाता खरा.

And if that Knower has affection for this `object' (ie. known) then, how much foolishness will that purush not `speak'? Therefore the discrimination between the es- sence/non-essence is required.

वैद्य मात्रेची स्तुती करी । मात्रा गुण कांहींच न करी । प्रचितिविण तैसी परी । ज्ञानाची जाली ॥ १८ ॥

समजा, एखादा वैद्य आपल्या मात्रेची मोठी तारिफ करतो पण त्या मात्रेचा गुण मात्र कांहीं दिसत नाहीं. तर त्याची तारीफ व्यर्थ ठरते. त्याचप्रमाणें प्रत्यक्ष अनुभव नसेल तर ज्ञानाची अवस्था त्या मात्रेसारखी होते.

Even if the medicine is praised by the doctor (some kind of sadhana advised by one without this `experience'; but such a doctor cannot save your life) but the properties of these medicines cannot make this `all thing' then, this is knowledge that is devoid of this `experience'.

जेथें नाहीं सारासार । तेथें अवघा अंधकार । नाना परीक्षेचा विचार । राहिला तेथें ॥ १९ ॥

ज्या ठिकाणी सारासार विचाराचा अभाव असतो, त्या ठिकाणीं सगळा अज्ञानाचा अंधार असतो. अशा माणसाला निरनिराळ्या परीक्षा करुन ज्ञान प्राप्त करुन घ्यावें, हा विचार सुचत नाहीं.

Then `here' cannot be that thoughtless essence and `there' is the `many' thoughts in the darkness of ignorant. But these `many' thoughts cease when there is the thoughtless of the true examiner `there'.

पाप पुण्य स्वर्ग नर्क । विवेक आणि अविवेक । सर्वब्रह्मीं काये येक । सांपडलें नाहीं ॥ २० ॥

सर्व ब्रह्म आहे, असें एकदा म्हटलें कीं, मग तेथें पाप, पुण्य, स्वर्ग, नरक, विवेक, अविवेक यांना स्थान उरत नाहीं.

When there is sin and merit, heaven and hell, a viveki and a-vivek then, how has that One within this `all' not fallen into confusion?

पावन आणि तें पतन । दोनीं मानिलीं तत्समान । निश्र्चये आणि अनुमान । ब्रह्मरुप ॥ २१ ॥

पतित आणि पावन हीं दोन्ही ब्रह्मरुपच होतात. निश्चयाचें ज्ञान आणि केवळ अनुमान दोन्ही ब्रह्मरुपच बनतात.

Then the pure and the downfallen are regarded as both the same; then this `all' of brahman is convictions and conjectures.

ब्रह्मरुप जालें आवघें । तेथें काये निवडावें । आवघी साकरचि टाकावें । काये कोठें ॥ २२ ॥

ज्याप्रमाणें सगळीकडे साखरच साखर झाली तर साखर निराळी काढून बाजूला ठेवता येत नाहीं. त्याचप्रमाणें जें जें आहे, ते सारे ब्रह्मरुप झाल्यावर तेथें सारासार निवडायला जागाच उरत नाहीं.

This `all' of brahman has appeared due to the `many' things/mind, therefore how can brahman be chosen? (ie. this false `all' has made the false `many' and even if the false `many' become this `all' once again, how can that be that Truth?). For when this `all' form within the `many' things is sweet like sugar then, why and to where would one thrown it away? (ie. then knowledge though false appears true and though bitter appears sweet)

तैसे सार आणि असार । अवघा जाला येकंकार । तेथें बळाबळा अविचार । विचार कैंचा ॥ २३ ॥

जसें हें, तसें जेथें सार आणि असार हा भेद नाहींसा होऊन एकंकार झाला तेथें विचार उरत नाहीं. अविचाराचेंच प्राबल्य होतें.

If that essence and non-essence and the `many' things appear the same then, wrong thought is rampant and how can there be the thoughtlessness of `there'?

वंद्य निंद्य येक जालें । तेथें काये हाता आलें । उन्मत्त द्रव्यें जें भुललें । तें भलतेंच बोले ॥ २४ ॥

जेथें वंद्य व निंद्य यामधील भेद नाहींसा होतो, तेथें कांहींच हाती लागत नाहीं. तेथें माणूस भ्रष्टचरित बनतो. अंमली पदार्थ प्यायल्यावर नशेमधें माणूस जसें वाटेल तें बरळतो, तसें हें सर्व ब्रह्मवादी बरळतात.

When you say that One is respectable and that One is despicable then, how can there be the benefit of `there' (One is One only)? When mula maya forgets itself due to the intoxication of objectification, then that `speech' is of irrelevant things.

तैसा अज्ञानभ्रमें भुलला । सर्व ब्रह्म म्हणोन बैसला । माहांपापी आणि भला । येकचि मानी ॥ २५ ॥

मादक द्रव्य घेतलेला माणूस जसें भलतेंच बोलतो, त्याचप्रमाणें अज्ञानांतून उदय पावलेल्या भ्रमानें जो मोह पावला आहे, तोच सर्व ब्रह्म आहे असें म्हणत बसतो. महापापी व पुण्यवान यांना तो एकच मानतो.

In this way, due to the delusion of ignorance there is the forgetting of one's own Self and then this `all' gets established as brahman. But how can this great sinner `I am' and the wise (I do not exist) be considered as the same. (Having escaped the `many' thoughts, one feels that this `I am' is the only Truth)

सर्वसंगपरित्याग । अव्हासवा विषयेभोग । दोघे येकचि मानितां मग । काये उरलें ॥ २६ ॥

सर्वसंगपरित्याग ही प्रखर वैराग्य पावल्याची अवस्था, आणि बंधनरहित स्वैर विषयोपभोग या दोन्ही स्थिति एकच मानल्यावर पुढें कांहीं सांगायचें उरतच नाहीं.

What remains if total renunciation of this `all' and unbridled enjoyment of the sense objects are considered as the same? (When this `all' is completely renounced then, that One may be however He pleases but this is not the same as an unrestrained mind)3

भेद ईश्र्वर करुन गेला । त्याच्या वाचेन न वचे मोडिला । मुखामधें घांस घातला । तो अपानीं घालावा ॥ २७ ॥

वास्तविक जगामध्यें ईश्र्वरानेंच भेद निर्माण करुन ठेवला आहे तो कोणासही मोडता येणार नाहीं. जगांत भेद राहणारच. जो घास तोंडांत घालायचा तो घास गुदद्वारांत घालता येणें शक्य नाहीं.

*ishwara has already created difference (ie. the Witness and witnessed `all'), then why does that purush make such wild confused talk that only creates more difference? Why should that purush put this food meant for his mouth in his lower orifice? (Why stay so confused and treat this knowledge with so much disrespect) *(ishwara and the purush are the same)

ज्या इंद्रियास जो भोग । तो तो करी येथासांग । ईश्र्वराचें केलें जग । मोडितां उरेना ॥ २८ ॥

ज्या इंद्रियांचा जो भोग निसर्गानें नेमला आहे, तो भोग तें इंद्रिय यथासांग घेऊं शकते. ईश्र्वरानें जगाची रचना केलेली आहे, ती मोडता येत नाहीं.

When one enjoys through the sense organs, then that purush does the same. Then this world of the `all' created by ishwara, is broken apart and does not remain.

अवघी भ्रांतीची भुटाटकी । प्रचितिविण गोष्टी लटकी । वेड लागलें जे बटकी । ते भलतेंचि बोले ॥ २९ ॥

सर्वब्रह्मवाद्यांचे बोलणें, जगांत भेद मुळींच नाहीं हें म्हणणे ही भ्रमाची भुताटकी आहे. प्रत्यक्ष अनुभवाचा अभाव असल्यानें तें बोलणें खोटें आहे. दासीला वेड लागल्यानें ती जसें बरळतें तसें हें सर्वब्रह्मवाद्याचें बरळणें समजावें.

Within these `many' thoughts there is the arrogance of this delusion `I am', yet without this `experience', this `I am' thought becomes these `many' false thoughts. Then this mula maya is just like a madman beating on the town-crier's drum and this `speech' is not cherished due to irrelevant talk.

प्रत्ययज्ञाता सावधान । त्याचें ऐकावें निरुपण । आत्मसाक्षात्काराची खूण । तत्काळ बाणे ॥ ३० ॥

जो स्वतः अनुभव घेऊन आत्म्याचे ज्ञान संपादन करतो आणि जो सावधान असतो त्याचेच निरुपण ऐकावें. आशाचें निरुपण ऐकल्यानें आत्मसाक्षात्काराची खूण ताबडतोप अंतःकरणांत बाणतें.

You are the Knower and that nirgun, therefore be alert and listen to this discourse of `I am' within. Then, at that time, the nirgun understanding of atma can be imbibed.

वेडें वांकडें जाणावें । आंधळें पाउलीं वोळखावें । बाश्कळ बोलणें सांडावें । वमक जैसें ॥ ३१ ॥

जें वेडेवाकडें आहे तें बरोबर सनजावें. माणूस आंधळा आहे. हे त्याच्या चालण्यावरुन ओळखतात. त्याचप्रमाणें सर्वब्रह्मवाद्यांसारखें वेडेवाकडे सांगणारा ज्ञानी आहे किंवा नाहीं, स्वानुभवी आहे किंवा नाहीं, हे त्याच्या प्रत्यक्ष वागण्यावरुन ओळखावें. असलेम वाह्यात बोलणें ओकारीपणें ओकून चालतें व्हावें.

One should know what is absurd and false as clearly as a blind man knows the sound of footsteps. Then by this `speech', the frivolous should be cast off like vomit. .